په مسکو کې د طالبانو سفارت خبر ورکړی، چې ګل حس حسن د روسیې لپاره د ترکیې له سفیر تنجو بېلګیچ سره په لیدنه کې افغان سوداګرو او ناروغانو ته د ویزو د اسانتیاوو پر رامنځته کولو خبرې کړې دي. یاد سفارت ویلي، دواړه خواوو د اړیکو پر پیاوړتیا ټینګار کړی.
دغه سفارت د جمعې په ورځ (د سلواغې ۲۴مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې په یاده لیدنه کې د دوه اړخیزو سیاسي، اقتصادي او فرهنګي اړیکو پر پیاوړتیا او پراختیا هم خبرې شوې دي. په خبرپاڼه کې راغلي، دواړه خواوو د هر اړخیزو همکاریو پر لاپیاوړتیا او د ورته ناستو پر جوړېدو ټینګار کړی.
په افغانستان کې د اروپایي ټولنې استازولۍ د راډیو نړۍوالې ورځې په مناسبت ویلي، چې راډیو لاهم په دغه هېواد کې د معلوماتو او زدهکړې لپاره د ژوند مهمه وسیله ده. د اروپایي ټولنې په وینا؛ راډیو له ښارونو تر لرو پرتو کلیو پورې هغه سیمو ته هم معلومات رسوي، چې نورې رسنۍ یې نهشي رسولی.
اروپایي ټولنې ټینګار کړی، چې دوی د خپلواکو، باخبره او ښوونیزو رسنیو ملاتړ کوي؛ څو خلک او په ځانګړي ډول افغان ښځې او نجونې باوري معلوماتو او ښوونیزو پروګرامونو ته لاسرسی ولري.
د فبرورۍ ۱۳مه په ۲۰۱۱کال کې د یونسکو لهخوا د راډیو نړۍوالې ورځې په نوم ونومول شوه او په ۲۰۱۲کال کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ په رسميت وپېژنده. دغه ورځ د راډیو اهمیت، د زدهکړې او کلتوري تبادلې په برخه کې د معلوماتو رسولو او د هغې رول ته ځانګړې شوې ده.
ورته مهال په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ مرستیالې جورجټ ګانیون د راډیو نړۍوالې ورځې په مناسبت د افغاني ټولنې د وېښتیا او پوهاوي برخه کې د راډیوګانو رول ستایلی. ګانیون په افغانستان کې د راډیو له ټولو کارکوونکو ملاتړ څرګند کړی.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې کمېسیون خبر ورکړی، چې یوازې د پنجشنبې په ورځ ۷۰۴ کډوالې کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي. یاد کمېسیون زیاته کړې، چې په همدې ورځ یې ۲۷۴ نورې کورنۍ خپلو سیمو ته لېږدولې دي.
د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلامکلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي. راپور زیاتوي، چې له دې ډلې د ورېښمو پله له لارې ۱۹، د اسلامکلا له لارې ۱۱، د سپين بولدک له لارې ۴۱، د بهرامچې له لارې ۳ او د تورخم له لارې ۶۳۰ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.
له بل پلوه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت خبر ورکړی، چې په تېرو درېیو میاشتو کې نږدې ۹۴زره کډوالې کورنۍ له ایران، پاکستان او ترکیې نه افغانستان ته ستنې شوې دي. د دغه وزارت په وینا؛ په دغه موده کې ۲۵۴زره او ۲۱۸ کسان له کورنیو پرته په جبري توګه ستانه کړای شوي دي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت زیاته کړې، چې په ورته موده کې ۳زره او ۶۴۸ بندیان د پاکستان له بېلابېلو زندانونو خوشې شوي دي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ مرستیالې جورجټ ګانیون د راډیو نړۍوالې ورځې په مناسبت د افغاني ټولنې د وېښتیا او پوهاوي برخه کې د راډیوګانو رول ستایلی. ګانیون په افغانستان کې د راډیو له ټولو کارکوونکو ملاتړ څرګند کړی.
د فبرورۍ ۱۳مه د راډیو نړۍواله ورځ ده. جورجټ ګانیون د جمعې په ورځ (د سلواغې ۲۴مه) په کابل کې په یوه راډيو کې د پيغام وړاندې کولو پرمهال ویلي، چې له یوې پېړۍ ډېرې مودې راهیسې په افغانستان کې راډيو په بېلابېلو ژبو نسلونه خبر کړي، روزلي او یو له بل سره یې نښلولي دي.
ګانیون ویلي: «نن ورځ موږ د افغان رسنیزو کارکوونکو او خبریالانو د یوې پېړۍ خدمت نمانځو». هغې په خپل پیغام کې زیاته کړې، چې نن هم راډيو د مېلیونونه افغانانو او په ځانګړې توګه لرو پرتو سیمو او کلیوالو لپاره د معلوماتو او باور اصلي سرچینه ده.
ګانیون د راډیو د نړۍوالې ورځې په مناسبت د ټولو افغان راډيو ګانو له کارکوونکو سره خپل ملاتړ اعلان کړی. په افغانستان کې واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته په دغه هېواد کې د راډیوګانو فعالیتونو د پام وړ محدودیتونو سره مخ شوي دي.
ګڼې خپرونې د خپلو منځپانګو له امله تر سخت څار لاندې دي او خبریالان د خپل کار پرمهال د امنیتي او سیاسي فشارونو سره مخ دي. په راډیو ګانو کې د ښځو ګډون او د غږ په خپرولو بندیز لګېدلی او ان یوشمېر راډیوګانې د ښځينه خبریالانو د فعالیت له امله تړل شوې هم دي.
نن د فبرورۍ ۱۳مه د راډیو نړۍواله ورځ ده؛ په افغانستان کې راډیو په لومړي ځل په ۱۳۰۹ لمریز کال د وخت د پاچا غازي امان الله خان په دوره کې خپرونې پیل کړې، چې هغه مهال د «کابل راډیو» په نوم یادېده.
له هماغه پیله بیا د شلمې پېړۍ تر پایه همدغې راډیو په بېلابېلو نومونو د دولت په اډانه کې خپرونې کولې؛ خو د ۲۰۰۱ کال وروسته چې په افغانستان کې نوی بدلون رامنځته شو او د بیان د ازادۍ تر سیوري لاندې شخصي راډیوګانو ته هم د فعالیت موکه برابره شوه؛ نو د راډیوګانو شمېر تر ۳۰۰ زیات شو.
د فبرورۍ ۱۳مه د راډیو نړۍواله ورځ په ۲۰۱۱ کال کې د یونسکو لهخوا په رسمي توګه ونومول شوه، چې له هغې وروسته دغه ورځ هر کال د رسنیو د کارکوونکو لهخوا نمانځل کېږي. خو له نن څخه ۱۳۱کاله وړاندې لومړنۍ راډیویي خپرونه په ۱۸۹۵ زېږدیز کال کې د هوا په څپو خپره شوه.
نن سبا د ټلویزیوني چېنلونو، وېبپاڼو، کېبلي او انټرنېټي شبکو د خپرونو سره، سره بیا هم د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې راډیو خپل مینهوال لري او ډېر خلک د ورځنیو پېښو په اړه اطلاعات او خبرونه د راډیو د څپو له لارې تر لاسه کوي.
په افغانستان کې د رسنیو او راډیوګانو پر وړاندې ننګونې
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې په ټول افغانستان کې کابو ۴۹۰ ټلویزیوني شبکو، راډيوګانو او چاپي ورځپاڼو فعالیت لاره، چې له دغه شمېر څخه ۱۴۷ ټلوېزیونونه، ۳۰۷ راډیوګانې او ۳۶ چاپي ورځپاڼې وې.
خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته، دغې ډلې په ګڼو ولایتونو کې راډیوګانو ته خبرداری ورکړی و، چې د ښځو غږونه او موسیقي به نه خپروي. د جمهوریت له پرځېدو او واک ته د طالبانو له رسېدو سره د ۷۴ ټلوېزیونونو، ۱۱۹ راډیوګانو او ۳۲ ورځپاڼو فعالیتونه بند شول. طالبانو څو ځلې ځینې سیمهییزې راډیوګانې د ښځو د غږونو او موسیقۍ خپرولو په تور د لنډې مودې لپاره تړلې وې.
د دې ترڅنګ د رسنیو کارکوونکي او خبریالان اطلاعاتو ته د نه لاسرسي او د طالبانو لهخوا د پراخه محدودیتونو له امله سرټکوي.
ایران غواړي له چین سره په مستقیم ډول د افغانستان له لارې د رېل پټلۍ لاره وغځوي. د ایران د اوسپنې پټلۍ د بهرنۍ سوداګرۍ مشر شهریار نقيزاده ویلي، دغه پروژه به د ایران سوداګریزه لاره له چین سره ونښلوي او واټن به یې نږدې ۵۰ سلنه راکم کړي.
د هغه په وینا؛ د افغانستان له لارې له چین سره نښلېدل د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او ترانسپورتي اړیکو د پیاوړتیا لپاره اغېزمنه حللاره ده. نوموړي د چین، قزاقستان او ترکمنستان له لارې د توکو د لېږد اوسنۍ ستونزمنې لارې ته اشاره کړې او ویلي یې دي، که نوې طرحه عملي شي؛ ایران به وکولای شي خپل توکي په اسانه توګه اروپا ته هم صادر کړي.
هغه زیاته کړې، دغه پروژه به د ایران او افغانستان ترمنځ سوداګریزې او سیاسي اړیکې هم پیاوړې کړي. د طرحې له مخې؛ رېل پټلۍ به له ایران نه تر هرات وغځېږي، له هغه ځایه به مزارشریف ته ورسېږي او بیا به د واخان له لارې د چین له سینکیانګ ایالت سره ونښلول شي. دغه پټلۍ د ۱۴۳۵ مليمتر په پلنوالي سره طرحه شوې او پهکې ۶۴ کیلومتره نوې پټلۍ تر هرات پورې جوړېږي.
ویل شوې، چې د یادې پروژې چارې به د ایراني شرکتونو ترڅنګ افغان شرکتونه هم پر مخ یوسي. نقيزاده زیاته کړې، چې اوسمهال ایراني توکي د قزاقستان او ترکمنستان له اوږدې لارې چین ته لېږدول کېږي؛ خو د نوې لارې په جوړېدو سره به واټن ۵۰ سلنه راکم شي او د توکو پر بیو به هم مثبت اغېز ولري.
بل خوا ایراني چارواکو ویلي، چې له افغانستان سره د رېل پټلۍ له لارې سوداګري ۳۸ برابره زیاته شوې ده. د دوی په وینا، د روان کال په لومړیو اتو میاشتو کې د رېل پټلۍ له لارې صادرات ۱۵زره ټنه وو؛ خو په لسو میاشتو کې ۵۷۰زره ټنو ته رسېدلي، چې ۳۸ برابره زیاتوالی ښيي.