د ایران د بهرنیو چارو وزیر سید عباس عراقچی په جینوا کې د بېوسلې کولو په کنفرانس کې ویلي چې د ایران د اټومي انرژۍ د کارولو پر حق مذاکره د منلو وړ نه ده او تهران به له خپلو حقوقو پر شا نه شي.
عراقچي دغه څرګندونې د بېوسلې کولو په کنفرانس کې وکړې او ټینګار یې وکړ چې ایران د نړیوالو قوانینو په چوکاټ کې د سولهییزې اټومي انرژۍ د استفادې روا حق لري.
نوموړي همداراز خبرداری ورکړ چې پر ایران د هر ډول احتمالي برید پایلې به یوازې د دغه هېواد تر پولو محدودې نه وي. هغه وویل، تهران به د هر ګواښ پر وړاندې له ځانه دفاع وکړي او د ملي ګټو ساتنه به وکړي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر د امریکا پر دریځ هم نیوکه وکړه او ویې ویل چې د واشنګټن چلند د خبرو اترو اعتبار کمزوری کړی او د باور فضا یې زیانمنه کړې ده.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي چې د ایران د اټومي پروګرام په تړاو سیمهییز او نړیوال بحثونه لا هم روان دي او لوېدیز هېوادونه د تهران له اټومي فعالیتونو اندېښنې لري.
د طالبانو د دولتي شرکتونو اداره وایي، چې د یادې ادارې مشر احمدجان بلال او ورسره مل پلاوي، بېلاروس ته د خپل سفر پر مهال له بېلاروسي چارواکو سره د اقتصادي او تخنیکي همکاریو د پراختیا په اړه خبرې اترې کړې دي.
یادې ادارې په خپله خبرپاڼه کې ویلي، چې احمد جان بلال په مینسک کې د بېلاروس د بهرنیو چارو، کرنې او صنایعو وزارتونو له مشرتابه سره لیدلي او دواړو خواوو د سوداګرۍ، صنعت او تخنیکي همکارۍ پر پراختیا ټینګار کړی دی.
طالبانو دا لیدنې د کابل او مینسک ترمنځ د اړیکو د نوي پړاو د پیل په توګه ارزولې دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې طالب پلاوي د سفر په ترڅ کې د بېلاروس د سترو دولتي صنعتي شرکتونو له تولیدي تاسیساتو هم لیدنه کړې ده، چې پکې MAZ، BELAZ، MTZ او AMKODOR شرکتونه شامل دي. دا شرکتونه د درنو وسایطو، کانکېندنې ماشینونو، ټراکټورونو او ساختماني تجهیزاتو په تولید کې نړیواله مخینه او شهرت لري.
د طالبانو د دولتي شرکتونو ادارې ویلي، چې دواړو لوریو هوکړه کړې څو د کرنې او کانونو د میکانیزه کولو، د ساختماني موادو په برخه کې د تجربو شریکولو، او د روغتیا او خوړو د کیفیت د معیارونو د لوړولو په برخو کې ګډ کار وکړي.
دا سفر په داسې مهال کېږي، چې طالبان هڅه کوي د نړیوالو سیاسي محدودیتونو تر څنګ، له بدیلو شریکانو سره اقتصادي اړیکې پیاوړې کړي او د هېواد د صنعتي کېدو بهیر چتک کړي.
د بشري حقونو د څار نړیوال بنسټ وایي، چې متحده ایالاتو له سوریې نه شاوخوا ۵۷۰۰بندیان عراق ته لېږدولي، چې هلته د جبري ورکېدو، شکنجې، ناوړه چلند، غیرعادلانه محاکمو او حتا د ژوند د حق د نقض له جدي ګواښونو سره مخ دي.
دغه سازمان، نن د سېشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۸مه) وویل، چې امریکا د جنورۍ په ۲۱مه د خپلو پوځي عملیاتو په چوکاټ کې د بندیانو د لېږد بهیر پیل کړ. په لېږدول شویو کسانو کې افغانان، سوریایان، عراقیان او د نورو هېوادونو وګړي هم شامل دي.
دا لېږد په داسې حال کې ترسره شوی، چې د سوریې حکومت د کردانو په مشرۍ د سوریې دیموکراتیکو ځواکونو پر ضد پوځي عملیات پیل کړي دي.
د راپور له مخې، عراقي چارواکو ویلي چې امریکا موافقه کړې، څو په عراق کې د دغو بندیانو د ساتنې او راتلونکو محاکمو لګښتونه ورکړي.
د بشري حقونو د څار سازمان د عراق څېړونکې سارا سنبار ویلي: «دغه بندیان کلونه کلونه پرته له قانوني بهیر ساتل شوي او اوس یو بل هېواد ته لېږدول شوي، چې هلته هم کافي قانوني خوندیتوب نه لري. د داعش د جرمونو قربانیان رښتیني عدالت ته اړتیا لري، او دا عدالت یوازې د عادلانه محاکمو له لارې تامینېدای شي.»
دغه سازمان ویلي، چې په عراق کې د شکنجې پراخو ګواښونو ته په کتو، دا لېږد ښایي د نړیوال قانون د «عدم اعاده» اصل څخه سرغړونه وي، چې له مخې یې هیڅوک داسې هېواد ته نه شي لېږدول کېدای، چې هلته د شکنجې یا ناوړه چلند ګواښ موجود وي.
راپور زیاتوي، چې عراقي چارواکي دا بندیان د ناصریه او کرخ په زندانونو کې ساتي او د عراق ستره قضایي شورا یې د دوسیو ارزونه کوي. د چارواکو په وینا، په لېږدول شویو کسانو کې د داعش لوړپوړي مشران هم شامل دي، چې د نسلوژنې او کیمیاوي وسلو د کارولو په تور تورن دي.
د بشري حقونو د څار سازمان خبرداری ورکړی، چې عراق پخوا هم د ترهګرۍ په قضیو کې د عادلانه محاکمو معیارونه نه دي رعایت کړي. د دغه سازمان د اسنادو له مخې، په ۲۰۱۸او ۲۰۱۹کلونو کې زرګونه کسان په لنډو محاکمو کې محکوم شول، چې ځینې یې یوازې په ۱۰دقیقو کې پرته له مدافع وکیل د اعدام په سزا محکوم شول.
راپور وایي، چې عراق په پراخه کچه د اعدام سزا کاروي او دا مهال شاوخوا ۸۰۰۰بندیان د اعدام په کتار کې دي. یوازې د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ په ۱۰مه، عراق شپږ کسان اعدام کړل، چې دا د عامو اعدامونو د بیا پیل لومړنۍ پېښه وه.
د عراق د عدلیې وزارت د معلوماتو له مخې، تر ۲۰۲۶کال فبرورۍ پورې په عراق کې شاوخوا ۳۰زندانونه شته، چې نږدې ۶۷زره بندیان پکې ساتل کېږي، په داسې حال کې چې زندانونه له ګڼې ګوڼې، شکنجې او ناوړه چلند له ستونزو سره مخ دي.
د بشري حقونو د څار سازمان خبرداری ورکړی، چې د بندیانو نوی لوی شمېر به د عراق پر زندانونو نور فشار هم زیات کړي او د بندیانو او زندان کارکوونکو امنیت به له خطر سره مخ کړي.
د عراق حکومت ویاند باسم العوادي ویلي، چې د داعش د بندیانو لېږد د عراق د ملي امنیت د ساتنې لپاره یو «واردمخه مخنیوونکی ګام» دی.
همداراز، د امریکا مرکزي قوماندانۍ قوماندان براد کوپر ویلي، چې دا اقدام د سیمې د امنیت لپاره مهم دی.
خو د بشري حقونو د څار سازمان ټینګار کړی، چې پرته له عادلانه محاکمو، دا لېږد ښایي د بشري حقونو د جدي سرغړونو لامل شي.
دغه سازمان له ټولو هېوادونو غوښتي، چې خپل وګړي بېرته خپلو هېوادونو ته ستانه کړي او که شواهد موجود وي، د نړیوالو معیارونو له مخې یې عادلانه محاکمه کړي.
د ایران ستر مذهبي مشر علي خامنهيي ویلي، چې امریکا د ایران اسلامي جمهوریت د له منځه وړلو توان نه لري او د دغه هېواد نظام د ولس په ملاتړ ولاړ دی. خامنه یي سیمې ته ورغلې امریکایۍ بېړۍ خطرناکې بللې دي، خو وايي، تر دې هغه وسلې خطرناکې دي، چې دغه بېړۍ د سمندر تل ته غورځولی شي.
نوموړي د تبریز پاڅون د کلیزې په مناسبت په یوه ناسته کې د «چمتووالي، هوښیارۍ او ملي یووالي» پر ساتلو او پیاوړتیا ټینګار وکړ او ویې ویل، چې ایران به د بهرنیو ګواښونو پر وړاندې ودرېږي.
خامنهيي د امریکا د چارواکو او رسنیو وروستیو څرګندونو ته په اشارې وویل، چې که څه هم امریکا ځان د نړۍ تر ټولو قوي پوځ ګڼي، خو که تېروتنه وکړي، کېدای شي داسې څپېړه وخوري چې د بېرته درېدو توان ونه لري.
هغه زیاته کړې، اړوند بنسټونه د هر ډول ګواښ پر وړاندې بشپړ چمتووالی لري او خلک دې په ډاډه زړه خپلو ورځنیو چارو ته دوام ورکړي.
د ایران دغه مشر د ایرانیانو د وروستیو اعتراضونو او ناارامیو په اړه وویل، چې دا یوازې د قهرجنو ځوانانو حرکت نه و، بلکې د ده په وینا «یو طرحه شوی کودتايي اقدام» و چې د ولس له لوري «شنډ» شو. هغه امریکا او اسراییل تورن کړل، چې له مخکې یې ځینې کسان تنظیم او روزلي وو.
خامنهيي د پاڅون کوونکو پر ځپلو او وژلو د اعتراف ترڅنګ وویل، هغه کسان چې د ناارامیو پر مهال وژل شوي، پرته له هغو چې د ده په وینا «اصلي طراحان» وو، نور ټول د هېواد بچیان دي او حکومت ځان د ټولو په غم کې شریک بولي.
نوموړي همداراز د امریکا اقتصادي او سیاسي ستونزو ته په اشارې سره وویل، چې واشنګټن غواړي ایران تر خپل نفوذ لاندې راولي، خو د ایران ولس او نظام به دا اجازه ورنه کړي.
نوموړي ټینګار وکړ، چې ایران د دفاعي وسلو او سولهییز اټومي پروګرام حق لري او په دې برخه کې د امریکا مداخله «بېمنطقه» ده.
د ایران مذهبي رهبر پر خپلو حکومتي چارواکو غږ وکړ، چې د اقتصادي ستونزو، په ځانګړي ډول د انفلاسیون او د ملي اسعارو د ارزښت د ټیټوالي د مهارولو لپاره خپلې هڅې دوه برابره کړي. هغه وویل، حکومت باید د خلکو د ژوند د ښهوالي لپاره جدي کار وکړي.
د ایران مذهبي مشر د ایراني پاڅون کوونکو پر وژلو او ځپلو داسې مهال اعتراف کوي، چې د رپوټونو له مخې په دغو پاڅونونو کې تر ۳۰ زرو ډېر کسان وژل شوي او ګڼ نور ټپیان او نیول شوي دي.
په قرغیزستان کې د طالبانو سفارت وایي، چې د دوی سفیر عبدالشکور حقاني د دغه هېواد لپاره د ازبکستان له سفیر سید اکرم فرهادوویچ سره لیدلي او د دوهاړخیزو اړیکو او اقتصادي همکاریو پر پراختیا یې خبرې اترې کړې دي.
له یاد سفارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه کتنه د قرغیزستان په پلازمېنه کې شوې او دواړو لوریو د سیاسي، اقتصادي او سوداګریزو اړیکو پر پراختیا خبرې کړې دي.
د خبرپاڼې له مخې، په دې لیدنه کې دواړو خواوو د متقابل درناوي او ګډو ګټو پر بنسټ د اړیکو پر پیاوړتیا او دوامدارې همغږۍ ټینګار کړی دی. همداراز، دواړو لوریو د سوداګرۍ د پراختیا او د اقتصادي همکاریو د لا پراخېدو پر فرصتونو بحث کړی دی.
د سفیرانو په کچه د طالب او ازبکستاني چاراکو دا لیدنه داسې مهال کېږي، چې طالبان هڅه کوي د سیکې له هېوادونو سره خپلې سیاسي او اقتصادي اړیکې پراخې کړي او د سوداګرۍ او پانګونې لپاره نوي فرصتونه رامنځته کړي.
په همدې لړ کې نن سې شنبه د سلواغې په ۲۸مه نېټه د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت اعلان وکړ، چې د ازبکستان د سیردریا له والي ارکینجون توردیموف سره یې په افغان - ازبک سوداګریزه ناسته کې د ودانیزو چارو، خوراکي توکو، کرنې، فرنیچر، جامو او درملو په برخه کې د څه باندې ۳۰۰ مېلیون ډالرو په ارزښت ۲۵ سوداګریزې هوکړې لاسلیک کړې دي.
وال سټریټ ژورنال په یوه تحلیل کې لیکلي، د ایران کړکېچ په حقیقت کې د ټرمپ د خوښې وړ لوبې لوبغالی ګرځېدلی؛ اوسمهال د امریکا ولسمشر په داسې وضعیت کې دی، چې د ایران په وړاندې یې لاس خلاص دی او کولای شي هر لوري ته حرکت وکړي.
والټر راسل میډ په دغه لیکنه کې چې د دوشنبې په ورځ (د سلواغې ۲۷مه) په والسټریټ ژورنال کې خپره شوې لیکلي، چې د «یو،اېس،اېس جرالډ ار فورډ» الوتکه وړونکې بېړۍ تېره میاشت د کارابین په سمندر کې ګزمې کولې او هغه مهال د امریکا ځواکونو د وېنزوېلا پخوانی ولسمشر نیکولاس مادورو ونیوه. اوسمهال چې د ایران او امریکا ترمنځ اوږدمهاله کړکېچ یوه نوي او خطرناک پړاو ته داخلېږي، د نړۍ تر ټولو لویه الوتکه وړونکې بېړۍ منځني ختیځ ته لېږدول شوې ده.
راسل میډ لیکلي، ښایي ځینې خلک د ټرمپ حکومت بېپروا، ناکاره او ان د ټوکمار په څېر وګڼي؛ خو په ورته وخت کې دغه حکومت په حیرانوونکي ډول اغېزمن هم کېدای شي.
د وال سټریټ ژورنال په وینا؛ اوس چې د مادورو د سقوط اصلي وسیله ایران ته روانه ده، د نړۍ پام په منځني ختیځ کې د امریکا ترټولو پخواني او خورا سخت دښمن لپاره د ټرمپ پلانونو ته اړول شوی او شنونکي د ټرمپ د پرېکړې او عمل په اړه په تودو بحثونو سره اټکلونه کوي.
والټر راسل میډ لیکلي، د ټرمپ د دیپلوماتیکې تګلارې یوه مهمه برخه دا ده چې هغه داسې موقعیتونه رامنځته کړي چې یوازې خپله د برخلیک ټاکوونکو پرېکړې واک لري؛ داسې یوه پرېکړه چې د نورو هېوادونو لپاره حیاتي اهمیت لري او هغوی اړ باسي، چې د ټرمپ رضایت ترلاسه کولو لپاره سیالي وکړي.
هغه لیکلي، چې اوسمهال ټرمپ په یو مناسب او مثالي موقعیت کې دی. نوموړي زیاته کړې: «د ایران په اړه د هغه لاس خلاص دی او هر لور ته حرکت کولای شي. کولای شي د رژیم بدلون رامنځ ته کړي. کولای شي له تهران سره یو کمزوری تړون ومني او هغه د بریا په توګه وښيي. کولای شي لکه د ۱۲ ورځنۍ جګړې په څېر اجازه ورکړي، چې اسراییل د کار ډېره سخته برخه ترسره کړي او وروسته د اعتبار ترلاسه کولو لپاره خپله صحنې ته داخل شي. حتی دا هم کولای شي، چې په تهران کې حاکمو روحانیونو ته د بقا لپاره نوې موکه ورکړي».
ټول هغه کسان چې د ایران یا د دغه هېواد د تېلو په اړه اندېښنه لري، پوهېږي چې ټرمپ دغه ځواک لري چې د دوی معادلې ګډوډې کړي. د ایران سره د تړون مخالفان او ملاتړي، اسراییلیان، قطریان، روسان، چینایان، اروپایان او ترکان ټول د ټرمپ د پرېکړې په تمه دي.