په بلخ کې د طالبانو والي محمد یوسف وفا په دغه ولایت کې د خپلې ډلې له چارواکو سره په یوې ګډه ناسته کې ټینګار وکړ، چې لومړی باید دوی په خپله او بیا عام خلک دغه قانون پلی کړي. هغه زیاته کړه، چې په راتلونکي کې به د امربالمعروف قانون د لا ښه تشرېح لپاره نورې غونډې هم جوړې کړي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې په دې ناسته کې دیني عالمانو هم د دغه قانون پر ښه تطبیق، غوره برخو او ځینو شته ستونزو باندې سره اختلافي بحثونه هم وکړل.
د طالبانو حکومت د تېر ۲۰۲۴ کال په اګسټ کې د نوي قانون له منظورولو سره د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت ته پراخ واکونه ورکړل. په دغه قانون کې چې د طالبانو د مشر لهخوا تر توشېح کېدو وروسته په رسمي جرېدېه کې خپور شو، د مېرمنو لپاره حجاب لازمي او د هر ډول ساهلرونکي انځور اخیستل منع بلل شوی دی. د دغه وزارت محتسبینو ته ویل شوي وو، چې په ټولنه کې د هر ډول تعصباتو او تبعیض مخه ونیسي او له خلکو سره ښه چلند وکړي.
افغان حقوقپوهان او نړۍوالې ادارې د امربالمعروف او نهې عن المنکر یاد قانون د اسلامي شریعت تر څنګ له نړۍوال حقوقي نظام سره په ټکر کې بولي.
د افغانستان لپاره د اروپايي ټولنې استازي ژیل برتران له طالبانو سره د هېوادونو پر تعامل د بشري حقونو د فعالانو د نیوکو په غبرګون ویلي، د افغانستان دننه له دې ډلې سره د تعامل په اړه کوم مخالفت نشته. هغه وایي، له طالبانو سره د اړیکو په اړه نیوکې د بهر مېشتو افغانانو له لوري کېږي.
برتران خبرداری ورکړی، چې له افغانستان سره د اړیکو پرېکول درنې او ناوړه پایلې لرلای شي.
نوموړي په هغه مرکه کې چې د سېشنبې په ورځ له «هشت صبح» ورځپاڼې سره خپره شوې، ویلي: «زه ډېر لږ داسې غږونه اورم چې وړاندیز کوي باید له افغانستان سره په بشپړه توګه اړیکې پرې شي او دا هېڅ یو غږ هم د هېواد له دننه نه دی. هر ځل چې نړۍ له افغانستان څخه مخ اړولی، له لویو پایلو سره مخ شوی دی».
خو ښاغلي برتران ټینګار کړی، چې طالبان به تر هغو په یوازیتوب کې پاتې وي، څو د نړۍوالې ټولنې شرطونه پلي نه کړي.
هغه له طالبانو غوښتي، چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا غوښتنو ته په کتو دې یو ټولګډونه حکومت جوړ کړي او د افغانستان نړۍوالو ژمنو ته دې درناوی وکړي.
یو شمېر لویو اروپايي هېوادونو له طالبانو سره د تعامل ملاتړ کړی دی. د جرمني حکومت خپلو وګړو سره ژمنه کړې، هغه افغان کډوال به بېرته افغانستان ته ستانه کړي چې جرمي مخینه ولري. جرمني که څه هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني، خو د دغې ډلې د بهرنیو چارو له وزارت سره یې د تعامل لاره خپله کړې، څو وکولای شي افغان کډوال بېرته ولېږي.
د ملايانو استثنايي امتیازونه
دغه لوړپوړي اروپايي ډیپلومات د طالبانو د محکمو پر جزايي اصولنامې سختې نیوکې وکړې او هغه یې د «ټولنیزې نابرابرۍ د بنسټ اېښودلو» سند بللی دی.
د هغه په وینا، دغه سند ملايان د واک تر ټولو لوړې کچې ته رسوي او هغوی ته مصوونیت ورکوي. نوموړي ویلي، چې په دې سند کې د ملايانو لپاره د حسابورکولو هېڅ روښانه میکانیزم نشته، حال دا چې د ټولنې نور غړي له داسې امتیازه برخمن نه دي.
برتران زیاته کړې، چې په دې اصولنامه کې کورنی تاوتریخوالی عادي بلل شوی او د حنفي مذهب پرته د نورو مذهبونو پیروان «ناسم مسلمانان» ګڼل شوي دي.
د هغه په وینا، د نننۍ نړۍ ډېرې مهمې ستونزې لکه منظم جرمونه او مالي درغلۍ، په دې قانون کې له پامه غورځول شوي او اصلي تمرکز یې پر ټولنیز کنټرول دی.
هغه ویلي، چې دغه اصولنامه د واک د ناوړه ګټې اخیستنې زمینه برابروي، په ځانګړي ډول د طالبانو د مشرانو له لوري.
د اروپايي ټولنې ځانګړي استازي په افغانستان کې د ښځو وضعیت «د بشري حقونو بېساری سرغړونه» بللې او ویلي یې دي، چې دا حالت هېڅ ډول دیني او کلتوري توجیه نه لري.
هغه خبرداری ورکړی: «هېڅ هېواد نهشي کولای چې خپل ځان د خپل انساني ځواک له نیمایي برخې بېبرخې کړي».
اروپايي ټولنه؛ تر ټولو ستره مالي مرسته کوونکې
برتران ویلي، چې د امریکا متحده ایالاتو او یو شمېر نورو هېوادونو د مرستو په کمېدو سره، اروپايي ټولنه د افغانستان لپاره تر ټولو ستره مالي مرسته کوونکې ګرځېدلې ده.
د هغه په خبره، تېر کال افغانستان ته د ورکړل شویو مرستو ۲۵ سلنه برخه د اروپايي ټولنې له خوا تمویل شوې وه او سږ کال به دا ونډه نوره هم لوړه شي.
هغه ټینګار کړی، چې دا مرستې په مستقیم ډول د افغانستان خلکو ته د ملګرو ملتونو د بنسټونو او نادولتي سازمانونو له لارې رسېږي، نه د طالبانو ادارې ته.
متحده ایالات د کلونو لپاره افغانستان ته تر ټولو ستر مرسته کوونکی هېواد و. یوازې د طالبانو د څلور کلنې واکمنۍ پر مهال ۳.۷ میلیارده ډالره مرسته له افغانستان سره شوې ده. خو ډونالډ ټرمپ چې بېرته سپینې ماڼۍ ته ستون شو، له افغانستان او یو شمېر نورو هېوادونو سره یې مرستې ودرولې.
د طالبانو د اقتصاد وزارت د ثبت شویو معلوماتو لهمخې، په ۲۰۲۵ زېږدیز کال کې د نړۍوالې ټولنې لهخوا د افغانستان بېلابېلو برخو ته نږدې یو میلیارد او نهه میلیونه ډالره ځانګړې شوې دي.
له دې جملې څخه شاوخوا ۵۹۰ میلیونه ډالره د پروژو د پلي کېدو لپاره ټاکل شوي او پاتې پیسې د کارکوونکو تنخواوو، امتیازونو، اداري لګښتونو، وسایلو او شتمنیو لپاره په پام کې نیول شوې دي.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال د پرمختیايي چوکاټ د همغږۍ غونډه په افغانستان کې د طالبانو د اقتصاد وزی قاري دین محمد حنیف په مشرۍ ترسره شوه. دا غونډه د افغانستان د پرمختیايي تګلارې د لومړیتوبونو د عملي کولو په موخه جوړه شوې وه.
په دې غونډه کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت استازي، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړي مرستیال اندریکا راتواته، د یاد سازمان د بېلابېلو دفترونو مشرانو، د اروپايي ټولنې استازو او د یو شمېر نړۍوالو بنسټونو استازو ګډون کړی و.
حنیف په خپله وینا کې د هېواد اقتصادي وضعیت ته په اشارې وویل، چې په ۲۰۲۵ کال کې سترې ستونزې د اقلیمي بدلونونو او طبیعي پېښو اغېزې، له ګاونډیو هېوادونو څخه د څه باندې دوو میلیونو افغان کډوالو جبري اېستل، د بندیزونو دوام، د بهرنۍ اسعارو د زېرمو کنګل پاتې کېدل او د پرمختیايي او بشري مرستو کمښت وو. د هغه په وینا، دغو لاملونو په مستقیم ډول د ټولنې د زیانمنو قشرونو پر ژوند او ورځني معیشت ناوړه اغېز کړی دی.
سره له دې حالاتو، د طالبانو د اقتصاد وزارت مسوولینو وویل چې د سنجول شویو اقتصادي پالیسیو او ملي لومړیتوبونو په تمرکز سره، ګڼ ملاتړي او پرمختیايي پروګرامونه او پروژې طرحه او پلي شوې دي. د دوی په وینا، دغو هڅو د اقتصادي ثبات په نسبي ساتنه او د تېر کال پرتله د اقتصادي ودې په زیاتوالي کې مرسته کړې ده.
د ترسره شويو اقداماتو له ډلې څخه د اقتصادي مدیریت پیاوړتیا، د کورنیو تولیداتو ملاتړ، د کارموندنې په برخو کې د عامه او خصوصي پانګونې ته پاملرنه، د خصوصي سکتور ملاتړ، د شرکتونو د فعالېدو لپاره د اسانتیاوو برابرول، د اسعارو د نرخ ثبات، د صادراتو پراختیا، د ملي بنسټیزو پروژو پلي کول، د انفلاسیون کنټرول او د کورنیو عوایدو زیاتوالی یادې شوې دي.
همداراز په دې غونډه کې د ملګرو ملتونو سازمان د رول په اړه هم خبرې وشوې، چې د افغانستان د خلکو بېړنیو اړتیاوو ته د رسېدو په برخه کې یې ترسره کړی دی. د اقلیمي بدلونونو د اغېزو مخنیوی، د کډوالو او بېرته راستانه شويو ستونزو ته رسېدنه، د خوړو خوندیتوب تأمین، د لومړنیو روغتیايي خدمتونو وړاندې کول او د بشري کړاوونو کمول هغه برخې دي چې بشري مرستو پهکې مهم رول لوبولی دی.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) د شمېرو لهمخې، په ۲۰۲۵ کال کې د بشري مرستو کچه د تېر کال پرتله د پام وړ کمه شوې ده. د یاد دفتر په وینا، له ټول ټال ۲.۴ میلیارد ډالرو اړتیا څخه یوازې ۳۶ سلنه چې ۸۷۰ میلیونه ډالره کېږي، برابر شوي دي.
د غونډې په پای کې ټینګار وشو، چې د دوامدار اقتصادي ثبات ترلاسه کول یوازې د ځان بسیاینې، اقتصادمحورې ودې او له نړۍوالې ټولنې سره د رغنده همکارۍ له لارې شونې دي. همداراز وویل شول، چې افغانستان د تلپاتې اقتصادي او ټولنیز پرمختګ لپاره د ټولو ملي سرچینو او امکاناتو همغږۍ او سم مدیریت ته اړتیا لري.
د طالبانو د معیار او کیفیت ادارې اعلان کړی، چې د کورنیو تولیداتو د کیفیت لوړولو او د هغوی د سیالۍ وړتیا پیاوړي کولو بهیر یې په ډېر جدیت پیل کړی دی. دغه اداره وایي، په کابل کې یې پر تولیدي شرکتونو او فابریکو منظمه او پرېکنده څارنه روانه ساتلې ده.
د يادې ادارې د مسوولينو په وينا، د دې پروګرام په وروستي پړاو کې څارنيزو ډلو د بېلابېلو برخو له ۱۴ توليدي فابريکو څخه ليدنه کړې ده. په دغو ليدنو کې د توليد بهير، د محصولاتو کيفيت او د ټاکل شويو معيارونو د پلي کېدو کچه په کره او ميداني ډول ارزول شوې ده.
د ورکړل شويو معلوماتو لهمخې، هغه فابريکې چې تر څار لاندې نيول شوې دي، د بخاريو په جوړولو، د برېښنا رسولو خدمتونو، د ماشين الاتو د پرزو په توليد، د لمريزو برېښنايي سيستمونو، پلاستيکي نلونو، د بوتل جوړونې، د کارتن جوړونې او نورو صنعتي برخو کې فعاليت کوي. خبرپاڼه زیاتوي، د ارزونو پر مهال د محصولاتو خونديتوب او کيفيت، د توليد شرايط، د روغتيايي اصولو مراعات او د چاپېريال ساتنې معيارونه په هر اړخيز ډول وڅېړل شول.
د طالبانو د معیار او کیفیت ادارې په وینا، دغه څارنيز بهير د دغه ډلې د اړوندو ادارو په ګډې همکارۍ او همغږۍ ترسره کېږي، چې پهکې د چاپېريال ساتنې ملي اداره، د کابل ښاروالۍ، د صنايعو او کانونو خونه او د فرامينو او احکامو د څار او تعقيب عمومي رياست شامل دي.
یادې ادارې د هېواد د پايداره اقتصادي ودې په برخه کې د معيارونو پر بنسټيز رول ټينګار کړی او ويلي يې دي، چې د کورنيو توليداتو د معياري کولو او د پېرېدونکو د ګټو د خوندي کولو په موخه به د څار او ارزونې لړۍ په دوامداره توګه روانه وي.
هممهاله بیا ملګري ملتونه نیوکه کوي، چې طالبانو په افغانستان کې د پانګهوالو او کارخونو لپاره وړ شرایط نه دي برابر کړي.
د روغتیا نړېوال سازمان ( ډبلیو ایچ او) تازه راپور ښیي چې د هېواد په ختیزو او جنوب ختیزو ولایتونو کې میلیونونه کسان د ملاریا له جدي ګواښ سره مخ دي. دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان لا هم له ګڼو روغتیايي او اقلیمي ننګونو سره مخ دی.
د یاد سازمان د ارزونو له مخې، د شدیدو بارانونو ډېروالی، د هوا د تودوخې لوړېدل او اوږده، ګرم اوړي د انوفل غوماشو د تکثر لپاره مناسب چاپېریال برابر کړی، چې ورسره د ملاریا د پېښو کچه هم لوړه شوې ده.
روغتیايي کارپوهان وایي، اقلیمي بدلونونه اوس په مستقیم ډول ساري ناروغۍ ډېروي.
د دغه سازمان شمېرې ښيي چې که څه هم د ۲۰۱۸او ۲۰۲۱کلونو ترمنځ د ملاریا پېښې نسبي راکمې شوې وې، خو په ۲۰۲۲کال کې بېرته ډېرې شوې دي، په ۲۰۲۴کې تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلې او په ۲۰۲۵کال کې هم دا ناروغي په لوړه کچه پاتې ده.
یاد سازمان په ننگرهار، لغمان، کونړ او نورستان ولایتونو کې وضعیت لا جدي بللی دي.
دا هغه سیمې دي چې ډېری کورنۍ هر اوړی د ملاریا له تکراري پېښو سره مخ کېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان استازی اډوین سالواډور ویلي، دا ناروغي نه یوازې روغتیايي ستونزه ده، بلکې د ماشومانو پر زده کړو، د کورنیو پر عوایدو او روغتیایي خدمتونو ته د خلکو پر لاسرسي هم منفي اغېز کوي.
روغتیايي مسوولان ټینګار کوي چې که وقایوي پروګرامونه، د درملنې اسانتیاوې او د شریکو بنسټونو ترمنځ همغږي پیاوړې شي، د ملاریا د خپرېدو مخه نیول کېدای شي، په ځانګړي ډول د انتقال د اوج په موسم کې.
د یادولو وړ ده، چې ملاریا د انوفل غوماشي د چیچلو له لارې انسانانو ته انتقالېږي.
د دې ناروغۍ مهمې نښې تبه، لړزه او شدیده بدني کمزوري ده. روغتیاپالان سپارښتنه کوي چې د غوماشو ضد جالیو کارول، د کورونو دننه درمل شیندل، او د محافظتي جامو اغوستل کولی شي د ناروغۍ د مخنیوي په برخه کې اغېزناک رول ولوبوي.
په کندهار کې ځایي سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې په دغه ولایت کې د طالبانو د امر بالمعروف ریاست افغان ممثل او د ټولنیزو رسنیو فعال عبدالله ابدالي د طالبانو پر جزایي اصولنامې د نیوکې له امله احضار کړی او بښنې غوښتلو ته یې اړ اېستی دی.
سرچینه زیاتوي، چې ابدالي پر فېسبوک پاڼه په یوه پوسټ کې لیکلي و، چې « په کندهار او ګڼو نورو ولایتونو کې د خدای رحمت باران په علماوو، اشرافو، متوسطه او ټیټه طبقه یو شان ورېږي.»
طالبانو دا پوسټ د خپلې جزایي اصولنامې سپکاوی وباله او هغه یې احضار کړ.
دې سرچیني د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، چې ابدالي لا هم د کندهار ولایت د امر بالمعروف ریاست په بند کې دی.
بل خوا، عبدالله ابدالي له نیول کېدو وروسته پر فېسبوک په یوه پوسټ کې له طالبانو بښنه غوښتې او ویلي یې دي چې « زما موخه یوازې د خدای د رحمت د عاموالي او انساني برابرۍ پیغام شریکول و او هېڅکله مې موخه د ادارې مسوولینو مخالفت یا بې احترامي نه وه.»
ابدالي لیکلي: «له دې وروسته به په ټولنیزو رسینو او عامه بیانونو کې هېڅکله داسې څه ونه لیکم. د تېر لپاره له ټولو مشرانو بښنه غواړم.»
طالبانو له دې وړاندې هم په تیرو څو میاشتو کې مدني فعالان، خبریالان، او افغان ممثلان د بېلابېلو نظریاتو او نیوکو په خاطر احضار کړي، یا نیولي دي.