د جمهوري نظام پر مهال د افغان فلم مشرې صحرا کریمي له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، موسیقي، سینما او هنر د ازادۍ په خپرولو کې بنسټیز رول لوبوي. د هغې په وینا، هنري ازادي کولای شي د طالبانو پر ضد عامه افکار تنظیم کړي.
د نوموړې په خبره، طالبان پوهېږي چې هنر د دوی د ایډیالوژۍ لپاره ګواښ دی او له همدې کبله دوی د سینما او موسیقۍ سره دوښمني کوي. صحرا کریمي زیاته کړې، چې په افغانستان کې هنرمندان له سختو بندیزونو سره مخ دي او نهشي کولای چې هنري تولیدات ولري.
هغې وویل: «هنر عملا سقوط او سانسور شوی دی. تاسې هېڅ داسې هنري اثر نهشي موندلای چې افغانستان کې تولید شوی وي». د افغان فلم دې پخوانۍ مشرې زیاته کړې، چې پر هنرمندانو روان بندیزونه د افغان ټولنې لپاره خورا خطرناک دی.
دا په داسې حال کې ده، چې تازه طالبانو په پروان ولایت کې د موسیقۍ سلګونه الې سوځولې دي او له خلکو څخه یې غوښتنه کړې، چې له هنري کړنو څخه ځانونه وساتي.
د افغاناېواک بنسټ اعلان کړی، چې نن یې د امریکا متحدو ایالتونو لوړپوړو چارواکو ته د افغان پناهغوښتونکو د بهیر د بیا پیل او ارزونې په تړاو رسمي لیک استولی دی. دغه لیک د امریکا د بهرنیو ، دفاع او کورنیو چارو وزیرانو ته لېږل شوی دی.
د لیک لهمخې، که څه هم د ۲۰۲۵ کال له جنورۍ راهیسې د افغانستان په تړاو تګلارو کې بنسټیز بدلونونه راغلي، خو د امریکا حکومت له افغان پناهغوښتونکو سره د لېږد د شوې ژمنې په تړاو پر خپلو پرېکړو بیا کتنه نه ده کړې.
په لیک کې راغلي، چې د افغانانو د قانوني لېږد لارو ځنډول یا محدودول د روڼتیا، همغږۍ او د کانګرس له غوښتنو سره د سمون په اړه جدي اندېښنې راپورته کړې دي. یاد بنسټ ټینګار کړی، چې د «ښه راغلاست» پروګرام ځنډېدو د امریکا افغان متحدین له ګڼو ننګوونو، ابهام او ناڅرګند وضعیت سره مخ کړي دي.
د افغان اېواک په وینا، دغه پروګرام د امریکا په معاصر تاریخ کې د کډوالۍ له تر ټولو خوندي او کره څېړل کېدونکو لارو څخه شمېرل کېده او د بیاکتنې تر بشپړېدو مخکې یې درول د حکومت د ستراتېژۍ په اړه جدي پوښتنې راولاړې کړې دي.
په لیک کې ګڼو ستونزو ته هم اشاره شوې ده، چې پهکې د ویزو د ورکړې ځنډول او د لېږد ځینو لارو بندېدل، د امریکا د تابعیت او کډوالۍ خدماتو په اداره کې د دوسیو د ارزونې د مودې اوږدېدل، د ګڼو افغانانو لپاره د موقتي خوندي وضعیت پای ته رسېدل، د کورنۍ د یوځای کېدو بهیر ځنډول او د قانوني اسناد لرونکو ځینو کسانو د نیول کېدو یا سختې څارنې په اړه اندېښنې شاملې دي.
افغان اېواک وايي، د حکومتي ادارو ترمنځ د همغږۍ کمښت دې ته لاره هواره کړې ده چې ناسم معلومات د رسمي لارښوونو ځای ونیسي او کورنۍ اړ شي پر اوازو او اټکلونو تکیه وکړي.
د لیک په پای کې د افغان اېواک مشر شان ونډایور ټینګار کړی، چې د افغانستان موضوع ګوندي او سیاسي مسئله نه ده، بلکې د امریکا د اعتبار، ملي امنیت او اوږدمهالو ژمنو سره تړاو لري. دغه بنسټ ویلي، چې د لیک د لېږلو موخه رغنده همکاري ده، څو ډاډ ترلاسه شي چې د خطر سره مخ افغانانو د ژوند ریښتینې ستونزې او شرایط د امریکا په وروستۍ پالیسۍ کې په پام کې نیول کېږي.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف وايي، هېواد یې په افغانستان کې د سیمې د نورو هېوادونو پرتله خپل نفوذ له لاسه ورکړی دی. نوموړي ویلي، چې ترکیه، متحده عربي امارات، قطر، سعودي عربستان او چین پر طالبانو د پام وړ نفوذ لري.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف د چهارشنبې په ورځ له «دویچهویله» سره په یوه تازه مرکه کې پر افغانستان د پاکستان د نفوذ کمېدو ته په اشارې وویل: «زه دا په ډاګه کوم چې هغوی کولی شي پیسې ولګوي، خو موږ دا وړتیا نه لرو».
پاکستان له افغانستان سره د ډیورنډ د اوږدې کرښې او د تېرو حکومتونو پر وړاندې د افغان مجاهدینو او طالبانو د ملاتړ له امله د افغانستان په سیاسي بدلونونو کې یو له خورا اغېزمنو لوبغاړو څخه ګڼل کېږي.
پاکستان د طالبانو یو پیاوړی پوځي، مالي او سیاسي ملاتړی و او د پخواني افغان حکومت پروړاندې یې د دې ډلې په بریا کې مهم رول لوباوه. خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د اسلاماباد او افغان طالبانو ترمنځ اړیکې ترینګلې شوې، چې لامل یې د طالبانو له لوري د ټيټيپي او بلوڅ ازادۍ پوځ ملاتړ بلل کېږي.
د پاکستان دفاع وزیر ویلي، چې اسلاماباد د مجاهدینو او طالبانو د ملاتړ د پالیسۍ بیه پرې کوي. نوموړی د پاکستان داخلي ناامنۍ او ناورینونه د افغانستان په اړه د دوی د پالیسیو سره شریک بولي. نوموړي زیاته کړې: «دا وضعیت له افغانستان سره زموږ د مینې پایله ده».
یاد لوړپوړي پاکستاني چارواکي ټینګار کړی، چې پاکستان له طالبان سره د خبرو اترو د دوام پرته بله چاره نه لري، خو له دې ډلې سره د اړیکو د ښه کېدو په اړه خوشبین نه دی.
خواجه اصف د هغو پاکستاني چارواکو له ډلې دی، چې د کابل له سقوط وروسته یې په لومړیو ورځو کې د طالبانو پر بریا خوښي څرګنده کړې وه، خو اوس هغه پر خپل پخواني دریځ پښېمانه دی او ویلي یې دي، چې د طالبانو د بریا په مناسبت پر ورکړي مبارکۍ پیغام افسوس کوي.
نوموړي د خپلو څرګندونو په یوه بله برخه کې هند د پاکستان په ناامنۍ کې په لاس لرلو تورن کړ او وايي، چې د طالبانو او هند اړیکې په تېر یو نیم کال کې په ځانګړې توګه په وروستیو میاشتو کې د پام وړ ګرمې شوې دي.
خواجه اصف زیاته کړې، چې د پاکستان او طالبانو د شخړې پر مهال د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هند ته سفر کړی و. اصف ادعا کړې ده، چې هند هڅه کوي څو په دوو جبهو کې پر پاکستان فشار راوړي.
د افغانستان د تېر جمهوري نظام لوی څارنوال فرید حمیدي وايي، د طالبانو په نوې جزایي اصولنامه کې انسانان په طبقو وېشل شوي او ملایان له عامو وګړو لوړ ګڼل شوي دي. هغه زیاتوي، چې دا ډول وېش افغانانو ته سپکاوی دی.
هغه له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په یوې مرکه کې همداراز زیاته کړې، چې د طالبانو د جزایي اصولنامې لیکوالان معلوم نه دي او څرګنده نه ده چې دا اصولنامه چا ترتیب کړې او علمي کچه یې څومره ده. حمیدي وویل: «په افغانستان کې د امانالله خان له نظامنامو راهیسې تر اوسه هر قانون چې جوړ شوی، د هغو د وضع کولو کمېټې، د تدوین غړي، د لویې جرګې استازي او ټول اسناد یې په ارشیف کې خوندي دي».
هغه زیاتوي، چې د طالبانو مشر ملا هبتالله پټ دی، د افغانستان خلک د هغه په اړه بشپړ معلومات نه لري او ان علمي اسناد یې هم چا ته څرګند نه دي. د نوموړي په خبره: «لږ تر لږه باید د هغو کسانو نومونه له دې اصولنامې سره یوځای خپاره شوي وای چې پر دې قانون یې کار کړی دی او د هغوی علمي کچه او معلومات هم باید له خلکو سره شریک شوي وای».
پخواني لوی څارنوال په دې مرکه کې د خپلو خبرو پر دوام د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر هغه خبرې وغندلې، چې ویلي یې دي د طالبانو پر جزایي اصولنامې نیوکه کوونکي «کافران» دي. هغه زیاته کړې، چې د طالبانو د مشرانو دیني القاب هم جعلي دي او نهشي کولای چې فتواوې ورکړي.
د فرید حمیدي په خبره، د طالبانو قاضیان قضايي وړتیا نه لري او سیاسي کسان دي. هغه زیاتوي: «دوی د یو تنظیم، یو ګوند او د طالبانو ډلې غړي دي؛ په عصري قضایي نظامونو کې د قضا سیاسي کول یا په یوې ډلې پورې یې تړل په خپله د انصاف او عدالت خلاف عمل دی».
نوموړی وايي، طالبان ورځ تر بلې په فساد کې ډوبېږي، په داسې حال کې چې د جمهوریت پر مهال افغانستان د نړۍ د لسو فاسدو هېوادونو له نوملړ څخه وتلی و. هغه زیاته کړه، چې د طالبانو اصولنامه هم د فساد ښکار کېږي او که پلې شي؛ نو خلک به له قضایي خوندیتوب څخه بېبرخې شي.
د یادونې وړ ده، چې څه موده وړاندې د طالبانو مشر ملا هبتالله د خپلو محاکمو لپاره یوه جزایي کړنلاره توشېح کړه چې په کور دننه او بهر یې پراخ غبرګونونه راپارول. یو شمېر افغان حقوقپوهانو ویلي، چې په دې اصولنامه کې ملایان تر نورو انسانانو غوره ګڼل شوي او ګڼ معافیتونه ورکړل شوي؛ خو برعکس عام وګړي بیا له سختو محدودیتونو او سزاوو سره پهکې مخ شوي دي.
همداراز یو شمېر دیني عالمانو هم د طالبانو دا جزایي قانون له اسلامي شریعت سره په ټکر کې بللی دی.
له پېښو سره د مبارزې په چارو کې د طالبانو د چمتووالي ادارې ویلي، چې په پنجشېر، جوزجان او سمنګان ولایتونو کې یې پر ۵۰۲۶ اړمنو کورنیو خوراکي توکي او نغدي مرستې وېشلې دي.
له پېښو سره د مبارزې په چارو کې د طالبانو د چمتووالي ادارې په درېیو جلا خبرپاڼو کې ویلي، چې د چهارشنبې په ورځ یې د یوې مرستندویه موسسې په همکارۍ په پنجشېر ولایت کې پر ۲۲۱۶ اړمنو کورنیو نغدي مرستې وېشلې دي.
همدارنګه یادې ادارې ویلي، چې په سمنګان ولایت کې یې هم د خوړو نړۍوال پروګرام د یوې برنامې له لارې د خُلم ولسوالۍ پر ۲۶۰۰ اړمنو کورنیو باندې خوراکي مرستې وېشلې دي.
له پېښو سره د مبارزې په چارو کې د طالبانو د چمتووالي ادارې همدارنګه د جوزجان ولایت په درزاب او قوشتپه ولسوالیو کې هم پر ۲۱۰ اړمنو کورنیو خوراکي مرستې وېشلې دي.
طالبانو په داسې حال کې په درېیو ولایتونو کې پر څه باندې پنځه زره کورنیو باندې د خوراکي توکو او نغدو پیسو د وېشلو خبر ورکړی، چې د روژې میاشتې په پیلېدو سره په افغانستان کې د خوراکي توکو بیې خورا لوړې شوې او اړمن کسان وايي، چې تر بل هر وخت په دې میاشت کې لا زیاتو مرستو ته اړتیا لري.
د کندهار د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست وایي، چې د روان کال له پیل راهیسې یې پاکستان ته د ۷ زره پسونو د قاچاق مخه نیولې ده.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ له وروستیو نښتو او د لارو له تړل کېدو وروسته، طالبانو له افغانستان څخه پاکستان ته او برعکس، د توکو او څارویو د قاچاق د مخنیوي په موخه څارنه زیاته کړې ده.
د کندهار د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست ویاند د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون ته ویلي، چې د روان کال له پیل راهیسې یې له کندهار څخه پاکستان ته د ۷ زره پسونو د قاچاق مخه نیولې ده.
محمد حنیف حقمل زیاته کړې: «د ۷۳۰۰ پسونو د قاچاق مخه نیول شوې ده. دا پسونه د ډیورنډ کرښې له لارې په قاچاقي ډول پاکستان ته لېږدول کېدل. همداراز له پاکستان څخه افغانستان ته هم د غواګانو د قاچاقي لېږد مخه نیول شوې ده».
د کندهار د کرنې ریاست مسوولینو ویلي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د څارویو د قاچاق د مخنیوي په موخه یې هڅې ګړندۍ کړې دي، ځکه که د قاچاق مخه ونه نیول شي، ښايي د افغانستان مالداري سخته زیانمنه شي.
په ورته وخت کې، یو شمېر مالدارانو له طالبانو غوښتنه کړې چې افغانستان ته دې د پاکستاني څارویو د لېږد مخه ونیول شي.