د قطر استازې: د فلسطین خلکو ته د خپل برخلیک ټاکلو حق پرته په منځني ختیځ کې ثبات ناشونی دی

دغه علمي او ارزول شوې څېړنه چې د چهارشنبې په ورځ خپره شوې، ښيي چې ښځې، ماشومان او سپین‌ږیري د دې مودې د تاوتریخوالي له امله د وژل شویو کسانو شاوخوا ۵۶ اعشاریه ۲ سلنه جوړوي. د څېړونکو په وینا، دا ترکیب په ټوله کې د غزې د روغتیا وزارت له راپورونو سره سمون لري.

د دې څېړنې میداني چارې د «فلسطین د پالیسۍ او سروې څېړنیز مرکز» له لوري ترسره شوې دي. دا بنسټ د فلسطیني نظر پوښتونکي خلیل شقاقي تر مشرۍ لاندې کار کوي او له څو لسیزو راهیسې په لوېدیځه غاړه او غزه کې د عامه افکارو سروې‌ګانې ترسره کوي. د دې مطالعې اصلي لیکوال مایکل سپاګاټ دی، چې د رایل هالووې د لندن پوهنتون استاد دی.

د لیکوالانو په وینا، دا په غزې تړانګه کې د مړینو د کچې په اړه لومړنۍ خپلواکه وګړنیزه سروې ده، چې د روغتیا وزارت پر اداري شمېرو له تکیې پرته ترسره شوې ده. په دې څېړنه کې، د ۲۰۲۴ کال د ډسمبر له ۳۰مې نېټې پیل او په اوو ورځو کې، د غزې په بېلابېلو سیمو کې له دوو زرو فلسطیني کورنیو سره مخامخ مرکې شوې دي.

په راپور کې راغلي: «ګډ شواهد ښيي چې د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ تر پنځمې پورې، د غزې تړانګې شاوخوا ۳ تر ۴ سلنه وګړي د تاوتریخوالي له امله وژل شوي دي. همدارنګه، د جګړې له امله په غیرمستقیم ډول د پام وړ شمېر عادي مړینې هم رامنځته شوې دي».

د قربانیانو د شمېر پر سر اختلاف

د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر له اوومې وروسته، کله چې د حماس په مشرۍ پر اسراییل بریدونه وشول او ورپسې اسراییل پر غزې دوامداره بریدونه پیل کړل، د وژل شویو کسانو شمېر تل لانجمنه موضوع پاتې شوې ده. د غزې روغتیايي چارواکي، چې ملګرو ملتونو په تېرو کلونو کې یې شمېرې د باور وړ بللې دي وایي، تر اوسه له ۷۲ زرو ډېر کسان وژل شوي او اټکل کوي، چې زرګونه جسدونه لا هم د نړېدلو ودانیو تر کنډوالو لاندې بند پاتې دي.

اسراییل دغه شمېر له دې امله تر پوښتنې لاندې راوستی، چې د غزې روغتیا وزارت د حماس تر ادارې لاندې فعالیت کوي. خو تېره میاشت د اسراییل یوه لوړپوړي پوځي چارواکي اسراییلي رسنیو ته ویلي وو، چې دغه شمېر په ټوله کې سم دی؛ هغه دریځ چې وروسته د اسراییل پوځ وویل، د رسمي معلوماتو استازیتوب نه‌کوي.

د لنست ګلوبل هېلت څېړونکي وایي، د دوی شننه هغه ادعاوې ردوي، چې ګواکې شمېر لوړ ښودل شوی دی او ان دا څرګندوي، چې د روغتیا وزارت شمېر ښايي د روانو بحراني شرایطو له امله تر اصلي شمېر ټيټ وي.

د مړینو د شمېر د محاسبې څرنګوالی

په دې څېړنه کې میداني مرکه‌کوونکي چې ډېری یې ښځې وې او د سروې په ترسره کولو کې یې تجربه لرله، د غزې په بېلابېلو سیمو کې له کورنیو سره مخامخ خبرې کړې دي. په پوښتنپاڼه کې له ځواب ویونکو غوښتل شوي وو، چې د خپلو نږدې خپلوانو هغه کسان په نومونو یاد کړي چې وژل شوي دي.

لیکوالان څرګندوي، چې د مړینو اټکل د وزندارو ټولیزو شمیرو پر بنسټ شوی دی؛ یعنې د سروې هر ګډونوال ته داسې توان ورکړل شوی، چې د غزې په ټول نفوس کې د هغه د استازیتوب کوونکو کسانو شمېر وښيي. د هغوی په وینا، د تاوتریخوالي اړوند مړینو پایلې د ۹۵ سلنې باور وړ کچې له حدودو سره مل دي، چې د احصایوي اټکل د کره‌والي اندازه څرګندوي.

د دې څېړنې له‌مخې، د جګړې په لومړیو ۱۵ میاشتو کې شاوخوا ۱۶ زره او ۳۰۰ عادي مړینې هم ثبت شوې دي، چې لاملونه یې ناروغۍ، پخواني جسمي حالتونه، پېښې یا د جګړې له امله نور غیرمستقیم عوامل بلل شوي دي. دا شمېر له هغو نږدې ۷۵ زره او ۲۰۰ جګړه ییزو مړینو څخه جلا اټکل شوی دی.

د اسراییلي چارواکو د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر د اوومې په بریدونو کې چې د حماس تر مشرتابه لاندې ځواکونو د اسراییل پر سوېل ترسره کړل، له ۱۲۰۰ ډېر کسان وژل شوي او تر ۲۵۰ ډېر نور یرغمل نیول شوي وو. د اوربند پر مهال یو شمېر یرغمل کسان او د ځینو وژل شویو مړي بېرته سپارل شوي دي.

حماس له اسراییل سره په نښتو کې د خپلو ځینو پوځي قومندانانو وژل کېدل منلي، خو د خپلو جنګیالیو د تلفاتو په اړه یې ډېر کم رسمي شمېرې خپرې کړې دي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۳۰مه) په واشنګټن کې د «سولې بورډ» غونډې پر مهال ویلي، چې له تهران سره مذاکرات په ښه لوري روان دي، خو له جزییاتو ورکولو پرته یې ټینګار کړی، چې وخت په تېرېدو دی.

ټرمپ په خپلو خبرو کې ټینګار کړی، چې تهران باید یوې معنا لرونکې هوکړې ته ورسېږي «ګنې بدې پېښې به وشي».

نوموړي د ایران پر وړاندې د احتمالي نظامي اقدام د وخت په اړه زیاته کړه: «ښايي تاسو به په راتلونکو ۱۰ ورځو کې خبر شئ. زه فکر کوم وروستی وخت به ۱۰ یا ۱۵ ورځې وي».

د ټرمپ له‌خوا ایران ته دا تازه ګواښ پر داسې مهال شوی، چې د تیرې سې‌شنبې په ورځ په جنیوا کې دواړو لورو اټومي مذاکرات ترسره کړل او له مذاکراتو وروسته عراقچي ویلي و، چې پر ځینو مسایلو یې هوکړه کړې، خو د سپینې ماڼۍ ویاندې کارولین لېوېټ خبریالانو ته ویلي و، چې دواړه لوري لا هم د ځینو مسایلو په اړه اختلاف لري.

د راپورونو له‌مخې، امریکا دمګړی په منځني ختیځ کې خپل نظامي حضور تر ټولو لوړې کچې ته رسولی او لویې جنګي بیړۍ یې هم ځای پر ځای کړې دي.

مېرڅ د چهارشنبې په ورځ د خپل ګوند په یوې غونډه کې وویل: «زما هدف دا دی چې له چین سره د اروپا د راتلونکو همکاریو په اړه خبرې وکړم». هغه زیاته کړه: «موږ ستراتیژیکه علاقه لرو چې په نړۍ کې داسې شریکان پیدا کړو چې لکه موږ فکر کوي، لکه موږ عمل کوي او په ځانګړې توګه تیار وي چې راتلونکې په ګډه جوړه کړو، څو زموږ هېواد د سوکالۍ او لوړ ټولنیز امنیت په کچه پاتې شي».

د جرمني لومړي وزیر همدارنګه ټینګار وکړ، چې بهرنی سیاست او اقتصادي سیاست نور نه‌شي کولای جلا پاتې شي. هغه د امریکا د تعرفه‌يي سیاست په اړه وویل: «که امریکایان باور لري، چې د خپلو تعرفو په وسیله باید په نړۍ کې نفوذ وکړي او که دوی فکر کوي تعرفې له کورنیو مالیاتو څخه مهمې دي، دا بیا هغه پرېکړه ده، چې امریکایان یې حق لري، خو دا زموږ سیاست نه‌دی».

مېرڅ خبرداری ورکړ، چې د ډونالډ ټرمپ د حکومتي تعرفو فشارونه د متحدینو اړیکې ازمویلي او دوه اړخیزې سوداګري یې ګواښلې او د جرمني اقتصاد ته چې لا له مخکې له ستونزو سره مخ دی، نور زیان اړوي. د نوموړي په خبره: «تاسو کولای شئ دا کار وکړئ، خو موږ به یې ملاتړ ونه‌کړو. او که تاسو زیات فشار راوړئ، موږ اروپایان حتمي وس لرو چې له ځان څخه دفاع وکړو او دا توان هم لرو».

د جرمني لومړي وزیر ټینګار وکړ، چې اروپایانو ښودلې چې په بحراني شرایطو کې، لکه د ګرینلنډ وروستیو شخړو په څېر، کولای شي متحد عمل وکړي، او خبرداری یې ورکړ، که واشنګټن بیا تعرفې زیاتې کړي، نو اروپایي ټولنه به هم غبرګون وښيي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ وجهي صندوق د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۳۰مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره په ایران کې د وروستیو لاریونونو پر مهال د نیول شویو ماشومانو د ژر تر ژره خوشې کېدو غوښتنه کړې ده.

د ملګرو ملتونو یادې ادارې له ایران څخه غوښتنه کړې، چې خپلواکو بنسټونو ته دې اجازه ورکړي، څو د نیول شویو ماشومانو روغتیايي او رواني وضعیت له نږدې وګوري.

د یونېسف په اعلامیه کې راغلي: «ایران د ماشومانو د حقونو نړۍوال کنوانسیون لاسلیک کړی او د قانون له‌مخې، مکلف دی، چې د ماشومانو خوندیتوب تضمین کړي. ایران باید ژر تر ژره نیول شوي ماشومان له زندانه ازاد کړي».

د ملګرو ملتونو یادې ادارې خبرداری ورکړی، چې زندان او توقیف د ماشومانو پر راتلونکي شخصیت او پرمختګ ویجاړونکې او تلپاتې اغیزې پرېږدي او ټینګار کوي، چې ماشومان باید په هېڅ ډول د لویانو په څېر په زندانونو کې ونه‌ساتل شي.

لا تر اوسه په کره توګه روښانه نه‌ده، چې په ایران کې د پراخو لاریونونو پر مهال څومره ماشومان نیول شوي او لا هم بندیان دي.

د کرملین ماڼۍ ویاند دیمیتري پسکوف د پنجشنبې په ورځ (د سلواغې ۳۰مه) په مسکو کې خبریالانو ته ویلي، چې روسیه دمګړۍ د هغو درې اړخیزو خبرو پایلو ارزونه کوي، چې د روانې اوونۍ د سه‌شنبې او چهارشنبې په ورځو کې په سویس کې تر سره شوې دي.

نوموړي زیاته کړې، چې د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ته له اوکراین سره د سولې په تړاو د ورستیو مذاکراتو بشپړ راپور وړاندې شوی او له یاد هېواد سره به د خبرو او راتلونکي اقدام پرېکړه د همدې راپور پر بنسټ تر سره شي.

پسکوف زیاته کړې:«روسیه او اوکراین د موضوع په حل کې د اروپايي ټولنې ګډون ته هېڅ اړتیا نه‌ویني. اروپایان اوسمهال د مذاکراتو پر میز هیڅ حضور نه‌لري. روسیه په دې باور ده، چې د اروپا دریځ د سولې پر ځای د جګړې له دوام سره مرسته کوي او له اوکراین سره د راتلونکو مذاکراتو د وخت او ځای په اړه لا تر اوسه څه پرېکړه نه‌ده شوې».

همدارنګه د کرملین ماڼۍ ویاند ویلي، چې په جنیوا کې له وروستیو درې اړخیزو مذاکراتو وروسته د روسیې او واشنګټن ترمنځ هېڅ اړیکه نه‌ده نیول شوې او د راتلونکو مذاکراتو مهالوېش ټاکل په امریکايي لوري پورې اړه لري.