د کابل ښار اوسېدونکي شکایت کوي چې د ژمي له رارسېدو سره د ښار هوا خورا ککړه شوې او حتی ارامه ساه اخیستل هم ستونزمن شوي دي. دوی د هوا د ککړتیا اصلي لامل په نامناسبو سونتکو کې ګڼي او د بېړنیو اقداماتو غوښتنه کوي.
بل لور ته، د کابل ښاروالۍ مسوولین وايي چې له فابریکو، لوړو ودانیو او حمامونو څخه د سونتوکو د کارونې بهیر په منظمه توګه څاري او د ککړتیا د مخنیوي لپاره هڅې روانې دي.
کارپوهان بیا د نفوس زیاتوالی هم د هوا د ککړتیا مهم لامل بولي. د هغوی په باور، په وروستیو کې د میلیونونو کډوالو د بېرته راستنېدو له امله ښارونو، په ځانګړي ډول پلازمېنې کابل، ته د خلکو مخه ډېره شوې چې له امله یې د ښار نفوس او تراکم تر بل هر وخت زیات شوی او دې چارې د هوا پر کیفیت منفي اغېز کړی دی.
د فبرورۍ ۲۱مه په ټوله نړۍ کې د مورنۍ ژبې د نړیوالې ورځې په توګه نمانځل کېږي. دا ورځ نړۍ کې داسې مهال نمانځل کېږي چې لا هم په میلیونونه پښتانه ماشومان او ځوانان په مورنۍ ژبه د زدهکړو له حق څخه محروم دي.
د افغانستان د قومونو او قبایلو چارو وزارت پخوانی سرپرست وزیر عبدالغفور لېوال وایي، ماشومان په مورنۍ ژبه د زدهکړو حق لري او که له دې حق څخه محروم وي؛ نو دا له ښوونځي څخه د شړلو په معنا ده. همدا راز د پښتو ژبې یو شمېر پالونکي نیوکه کوي، چې په پښتونخوا کې د پاکستاني حکومت له لوري په قصدي توګه تعلیمي ادارو کې د پښتو ژبې مخه نیول شوې او دې ژبې ته په ښوونځیو او پوهنځیو کې هېڅ راز ونډه نهده ورکړل شوې.
نیوکې کېږي، چې پښتونخوا کې له همدې کبله میلیونونه پښتانه ماشومان او ځوانان پر خپله مورنۍ ژبه له زدهکړو محروم کړای شوي دي.
د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو پوهنځي د پښتو څانګې پخوانی استاد ډاکټر محبوب شاه محبوب د دې ورځې په مناسبت وایي، چې په تېرو شلو کلونو کې د پښتو ژبې د بډاینې لپاره د افغانستان دننه خورا ډېر زیات کار شوی وو او د ظرفیتونو تر څنګ د ژبې بډاینې لپاره زرګونه ټوکه کتابونه ولیکل شول. هغه وویل: «هم د کمیت او هم د کیفیت له اړخه په تېرو شلو کلونو کې د پښتو ژبې لپاره ډېر کار شوی دی».
د نوموړي په خبره، د پښتنو په ټولو سیمو کې نږدې ۶۰سلنه وګړي لا هم په خپله مورنۍ ژبه له زدهکړو محروم دي.
فرانسه کې د پوهنتون یوه استاده بیا وایي، د ټولنیز رسنیو په دودېدو او رامنځته کېدو سره هم پښتو ژبې ډېره وده کړې او خلک یې هڅولي چې په پښتو ژبې لیک و لوست وکړي.
یونېسکو بیا ویلي، چې په نړۍ کې ۴۰سلنه ماشومان په مورنۍ ژبو له زدهکړو محروم دي.
د یادونې وړ ده، چې یونېسکو په ۱۹۹۹ کال کې له ژبو او کلتوري هویت څخه د ملاتړ په موخه د فبرورۍ ۲۱مه د مورنۍ ژبې د ورځې په توګه ونوموله.
د امريکا د نورس وېسټرن پوهنتون نوې څېړنه ښيي،که څوک له ويده کېدو درې ساعته مخکې له خوړو ځان وساتي، د خوب پر مهال یې د وينې فشار او د زړه درزا ښه کېږي. له دې سربېره، له ويده کېدو مخکې د څراغونو د رڼا کمول هم د زړه او رګونو او همدارنګه د مېټابوليزم روغتيا پياوړې کوي.
دا څېړنه نږدې اته اوونۍ روانه وه او پايلې يې د امريکا د زړه ټولنې په علمي مجله کې خپرې شوې دي. په دې څېړنه کې لږ تر لږه د ۳۹ ګډونوالو معلومات وڅېړل شول چې عمرونه يې د ۳۶ او ۷۵ کلونو ترمنځ وو او زيات وزن یې درلود.
هغو کسانو چې لږ تر لږه درې ساعته مخکې له خوبه خوړل بند کړي وو، د هغو کسانو پرتله چې خپل عادي خوړنيز عادتونه يې دوامداره ساتلي وو، د پام وړ ښهوالی وليد. په دې ښهوالي کې د وينې فشار ۳.۵ سلنه راکمول او د زړه درزا ۵ سلنه کمېدل شامل وو. همدارنګه، د خوب پر مهال د دغو کچو طبيعي ټيټوالی هم وليدل شو، چې څېړونکو هغه د زړه او رګونو د روغتيا مهمه نښه وبلله.
د دغو کسانو د وينې د شکر کچه هم د ورځې په اوږدو کې په ښه حالت کې وه.
د نورس وېسټرن پوهنتون د فېنبرګ د طب پوهنځي د عصبي ناروغيو مرستيالې استادې ډاکټرې ډانيلا ګريمالدي ویلي: «د خوړو د وختونو سمون د بدن له طبيعي ويښتيا او خوب له بهير سره کولای شي د زړه، مېټابوليزم او خوب ترمنځ همغږي ښه کړي. دا ټول يو ځای د زړه او رګونو د روغتيا د ساتنې لپاره کار کوي».
هغې زياته کړه، چې څېړونکي د دغو منظم ښهوالي پايلو په ليدلو «رښتيا هم ډېر خوښ او حيران» شول.
ګريمالدي فاکس نيوز ته وويل: «دا ډېره په زړه پورې وه، چې يو نسبتاً ساده بدلون، يعنې د خوړو د وخت بدلول، کولای شي په يوه وخت کې د شپې د خپلواکه عصبي سيسټم توازن، د وينې د فشار راکمول، د زړه د درزا سمون او د سهار د ګلوکوز مېټابوليزم ښهوالی، پرته له دې چې کالوري محدوده شي يا وزن کم شي، رامنځته کړي».
هغې ټينګار وکړ، چې له خوبه مخکې درې ساعته موده «ډېره حياتي» ده، ځکه په همدې وخت کې د مېلاټونين هورمون زياتېږي او بدن د خوب پر لور روانېږي. په دې پړاو کې خواړه خوړل کولای شي د مېټابوليزم بهير ګډوډ کړي.
ډاکټره وينډي ټروکسل، چې د خوب د ناروغيو متخصصه ده، وويل: «د دې تګلارې د پلي کېدو لوړه کچه ښيي چې دا لاره په ورځني ژوند کې عملي او دوامداره کېدای شي او د زړه او مېټابوليزم پر روغتيا د اندازه کېدونکي ښهوالي اغېز لري».
هغې زياته کړه، چې د امريکا د زړه ټولنې د څېړنې په اساس اوس سالم خوب د زړه د روغتيا لپاره د «ژوند اته بنسټيزو اصلونو» له ډلې يو اصل بلل کېږي.
نورس وېسټرن پوهنتون راپور ورکړی، چې د ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ کلونو تر منځ په متحده ايالاتو کې يوازې ۶.۸ سلنه لويان د زړه او مېټابوليزم له پلوه په ښه او مطلوب حالت کې وو. دا ډول روغتيايي ستونزې کولای شي د مزمنو ناروغيو لامل شي، لکه د شکر دویم ډول، د زړه او رګونو ناروغۍ او د ځيګر د غوړوالي ناروغي.
د امريکا د ناروغيو د کنټرول او مخنيوي مرکز د څرګندونو لهمخې، د زړه ناروغي لا هم په ټوله نړۍ کې د مړينې لومړی لامل ګڼل کېږي.
پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د اسلاماباد په ګډون په پنځو ولسوالیو کې د پولیسو او استخباراتي ادارو ګډې ۲۰۰۰ کسیزې قطعې د غیرقانوني افغان کډوالو د نیولو عملیات پیل کړي او په لومړی ورځ کې یې له ۱۰۰ ډېر افغان کډوال نیولي دي.
د پاکستان جیونیوز د جمعې په ورځ (د کب لومړۍ) راپور ورکړی، چې د یاد هېواد په پلازمېنه اسلاماباد او پنځو ولسوالیو کې له ۱۰۰ څخه ډېر هغه افغانان او مشکوک کسان نیول شوي چې په غیرقانوني ډول یې په یاد هېواد کې ژوند کاوه.
د راپور لهمخې، پاکستان د غیرقانوني مېشت افغان کډوالو د نیولو عملیاتو لپاره د پولیسو، رینجر، تروریزم ضد او استخباراتو ګډه ۲۰۰۰ کسیزه قطعه جوړه کړې او د غیرقانوني افغان کډوالو د لټون عملیاتو په لومړۍ ورځ یې ۴۴۹ جوماتونو، هټیو، کورونو او د اوسېدو په نورو ځایونونه کې لټون ترسره کړی دی.
یادې قطعي د خپلو عملیاتو په لومړۍ ورځ، له ۱۰۰ څخه ډېر غیرقانوني افغانان او مشکوک کسان نیولي دي.
مسوولو چارواکو ویلي، چې یاد عملیات یې د غیرقانوني افغانانو پر ضد پیل کړي، خو هغه کسان چې قانوني اسناد لري، د هغوی د اوسېدو لپاره هېڅ ستونزه نهشته.
په ورته مهال بیا په پاکستان کې مېشت ګڼ افغانان د پاکستان له حکومت څخه د ویزو د پروسس په برخه کې د اسانتیاوو او د ویزو د تمدید غوښتنه کوي او وايي، که پاکستان د ویزو بند شوی تمدید پیل کړي، ټول غیر قانوني افغانان به په یاد هېواد کې د اوسېدو لپاره خپل اړین او قانوني اسناد بشپړ کړي.
د یادونې وړ ده، چې د پاکستان حکومت له څو میاشتو راهیسې په دغه هېواد کې د افغانانو د ویزو د تمدید بهیر په ټپه درولی دی.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه محمد اصف په دغه هېواد کې د ترهګریزو بریدونو زیاتوالی د هغه نیابتي جګړې پایله بللې چې د هند لهخوا په کابل کې د طالبانو په ملاتړ پر مخ وړل کېږي.
د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف له فرانس۲۴ سره په مرکه کې ادعا کړې، چې هند او افغانستان په نیابتي جګړه کې لاس لري او پاکستان به د پولې اخوا بریدونو کې هېڅ زړه نا زړه نهشي.
نوموړي زیاته کړې: «دمګړی په افغانستان کې هر ډول ترهګرې ډلې شته. ټيټيپي، داعش، بلوڅ وسلهوال او نورې بلا ډیرې ډلې هلته شته، ځکه کابل له هغوی سره همکار دی».
نوموړي ویلي، چې دمګړۍ په پاکستان کې نږدې ټولې ترهګرې ډلې شته او لامل یې هم د یادو ډلو په ځپلو کې د افغان طالبانو د جدیت نشتوالی بللی دی.
نوموړي همداراز ادعا کړې: «په پاکستان کې هر برید د کابل له برکته کېږي. دوی [طالبان] پر ټول هېواد واک لري، که دوی وغواړي دوی ترهګرې ډلې کنټرولولی شي او دا د دوی مسوولیت دی».
نوموړي په ډاګه کړې، چې د اسلاماباد او نوي ډیلي ترمنځ هېڅ ډول ډیپلوماټيکې اړیکې نهشته او هغوی له پاکستان سره په جګړه کې د ماتې خوړولو د غچ لپاره د پاکستان ضد ډلو ملاتړ کوي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو د پاکستان دغه ډول ادعاوې تل رد کړي او برعکس وايي، چې د داعش ډلې ټول مرکزونه د پاکستان په بلوچستان کې دي او هند هم د پاکستان دغه ډول څرګندونې بېبنسټه بللي دي.
د طالبانو د شهیدانو او معلولینو چارو وزارت وايي، د یوې خیریه موسسې له لوري په کندهار کې د شهیدانو او معلولینو له ۹۰۰ اړمنو کورنیو سره د یوې اندازې خوراکي توکو مرسته وشوه. دغو کورنیو د دغه ډول مرستو د دوام غوښتنه وکړه.
د طالبانو د شهیدانو او معلولینو چارو وزارت د جمعې په ورځ (د کب لومړۍ) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په دغو مرستو کې یوه اندازه اوړه، وریجې، غوړي او نور خوراکي توکي شامل دي.
دغو اړمنو کورنیو همداراز هیله څرګنده کړې چې په راتلونکي کې هم ورسره ورته مرستې وشي.
مسوولینو هم یادو کورنیو ته ډاډ ورکړی، چې نورې مرستې به هم ورته برابرې کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان لپاره د خوړو نړۍوال پروګرام (ډبلیواېفپي) مشر جان ایلیف خبرداری ورکړی، چې افغانستان له شدیدې او ناورین زېږونکې لوږې سره مخ دی او د بودجې د سخت کمښت له امله دغه سازمان نهشي کولای ټولو اړمنو کسانو ته مرستې ورسوي.