د ۲۰۲۱ کال د افغان جمهوریت سقوط نه یوازې د افغان ټولنې پر ژوند ژور اغیز وکړ، بلکې د سیمې امنیتي جوړښت یې هم بدل کړ. پاکستان دا ځل هم له دې وضعیت څخه د خپلو ستراتیژیکو موخو د ترلاسه کولو لپاره ګټه پورته کړه او د خطرونو تعریف یې امنیتي یا Securitization چوکاټ له لارې بیا جوړ کړ.
دغه مقاله د Securitization امنیتي کولو نظریه تشریح کوي، له سقوط وروسته د پاکستان ستراتیژیک اهداف، د هغوی پلي کول، او د سیمې امنیت او هویتي سیاست ته د دې اقداماتو لنډمهاله او اوږدمهاله اغیزې ارزوي.
د سیکورټایزېشن یا امنیتي کولو نظریه چې د کوپنهاګن فکري مکتب ايجاد دی هغه پروسه ده چې پکې یو دولت یا ډله یوه موضوع د «وجودي ګواښ» په توګه تعریفوي، څو هغه له عادي سیاسي بحث څخه وباسي څو پر وړاندې يي استثنايي اقداماتو ته مشروعيت ورکړي.امنيتي کول په واقعي مانا د نا امنيو د پايلې نتېجه نه وي، بلکې هدف دا دی چې څنګه يوه موضوع او یا ستونزه بحث ته واچوي او بيا يي د ستر ګواښ په ډول معرفي او وړاندې کړې.
د دې نظریې بنسټیز استدلال دا دی چې کله یو دولت او يا حاکمه ډله یوه موضوع د «وجودي ګواښ» په توګه ټاکي ، نو یوازې د خطر په اړه خبرې نه کوي، بلکې د هغې لپاره واقعي وضعيت رامنځته کوي. د بېلګې په ډول، یا خو کنټرول شوې نا امنۍ ( بریدونه) کوي او يا خو پر پوله د متخاصم هېواد سره کړکېچ رامنځ ته کوي او بيا دا کړکېچ او شخړه دومره غټوي چې د هيواد ملي بشپړتيا او يا هويت ته خطر و ګڼل شي، نو دې وخت کې دا موضوع له عادي سیاسي محور څخه اضطراري امنیتي مرحلې ته انتقاليږي. که چيرته ګواښ واقعي موجود وي بيا دې ته امنتي کول وايي او که کومه وړه سياسي موضوع د تبليغاتو له لارې ډيره جدي ګواښ مرتبې ته پورته کوي دېته بيا د امنيتي کولو سياسي استعمال ويل کيږي.
د يوې موضوع امنيتي کول له درې حالاتو سرچېنه اخلي:
امنیتي کول د خطر د درجې په اړه نه، بلکې د خطر د وړاندې کولو په اړه بحث کوي چې څومره خلک ستا د تبليغاتو تر تاثير لاندې راځي.
د يوې موضوع امنیتي کول یوازې د دولت له اعلان سره نه بشپړېږي؛ بلکې درې شرطونه لري:
الف) امنیتي کوونکي(Securitizing Actor)هغه څوک چې موضوع د ګواښ په توګه معرفي کوي (لکه حکومت، پوځ، یا ډله).
ب) مرجع موضوع (Referent Object)هغه څه چې د ګواښ لاندې ښودل کېږي (لکه ملت، دولت، سرحد، دین، هویت).
ج) د مخاطب منل (Audience Acceptance) که ټولنه، ولس، رسنۍ، یا نړیواله ټولنه دا روایت ومني، امنیتي کول بریالی کېږي.که مخاطب قانع نه شي، امنیتي کولو ستراتيژي ناکامېږي.
پاکستان د ستراتيژيک عمق پاليسۍ لومړی پړاو چې افغانستان کې د جمهوریت سقوط ووپه بریا ترلاسه کړو او د دغه بريا جشن يي په راولپنډۍ، اسلام اباد او کابل سيرينا هوټل کې ولمانځو. له دغه جشنونو وروسته پاکستان د ستراتيژيک عمق پاليسۍ دويم پړاو ته ( Securitization) د دولت د امنيتي کولو پراختيا مرحله شروع کړه او دغه لاندې څلور موضوعات يي د امنتي ګواښ په توګه معرفي کړل:
پاکستان دا ټول د «ملي بقا» او «وجودي خطر» په ژبه خپل ولس او نړۍ ته وړاندې کړل. او همدا شيان يي وسېله کړل تر څو لاندې پنځه اهداف ترلاسه کړي:
د پورته اهدافو د ترلاسه کولو لپاره پاکستان ته د فرصتونو ضرورت وو، او دغه فرصتونه په افغانستان کې د حاکم رژيم سره په نږدې رسمي اړيکو نه شوای ترلاسه کيدلای نو پاکستاني ادارو لازمه و ګڼله چې طالبانو رژيم سره اړيکې د يو مستقل حکومت او يا سيستم په کچه نه بلکې د پخوا په څير د يوې ډلې په څير چلند وکړي. په فعلي وضعيت کې د طالبانو او پاکستان اړيکې د نظام په کچه ډيرې خرابې دي خو دغه اړيکې بيا په فردي، ډله ييز او قوماندانانو په کچه فوق العاده ښه حالت کې دي.
همدارنګه په افغانستان کې د طالبانو په راتګ سره د پاکستان ده دوه متضادو رواياتو ستونزه هم په نړيواله او سېمه ييزه کچه نه چليدله؛ پاکستان په يو وخت دا دوه متضاد روایتونه نشي ساتلی چې هم دې د ترهګرۍ قرباني هيواد وي او هم دې د طالبانو سره ښکاره رسمي، ژورې او يا د حکومت په کچه اړیکې ولري.
پاکستان د نوي ستراتيژۍ له مخې بايد طالبانو سره اړیکې کړکېچنې، جنګي او نه رغیدونکې وښايي او د دې روايت د حاکم کولو لپاره ضرورت وو چې د پاکستاني طالبانو تحريک چې ده ډيرو امنيتي کارپوهانو او زيات شمير افغانانو او پښتنو په اند د پاکستاني استخباراتو يوه نيابتي ډله ده له دوي د فرصت په ډول استفاده وکړي او په مستعمره پښتونخوا کې د دوي له نا امنيو د فرصت په ډول استفاده وکړي.
پاکستان ته د (TTP) د فعاليتونو زياتوالی او خوندي پټنځايونو ادعاوو د دې فرصت رامنځ ته کړو چې پاکستان دکرښې د بېثباتۍ مسله د عادي امنيتي ستونزې پر ځای د «وجودي ګواښ» په توګه تعريف کړه. له ټولو نښو نښانو داسې ښکاري چې پاکستاني طالبانو تحريک د تهديد پرځای پاکستاني اسټبليشمنټ لپاره څو چنده زیات فرصتونه برابر کړی دی. ځکه ده تحريک جګړه که څه هم امنيتي اړخ لري خو پاکستان ترينه د کور دننه او بهر ډيره سياسي استفاده وکړه او لايي هم کوي.
د پښتون ملتپالنې کمزوري کول:
پاکستاني پوځ او ادارو د پاکستاني طالبانو د تحريک او افغانستان سره د کړکېچونو او جنګي اړيکو په بهانه مستعمره پښتونخوا او بلوچستان کې د امنيتي پراختيا ملي ستراتيژۍ (Securitization له مخې قومپالې، ملتپالې، ازادۍ غوښتونکو او د لر او بر يو افغان شعار وويونکي مدني خوځښتونه محدود او پر دوي يي قومي او سياسي فضا تنګه کړه مهم غړيترور، زنداني او يا له هيواده تېښتې ته اړ ويستل او پر ځای يي يو ځل بيا په نوم ملتپاله پښتانه ګوندونه، ډلې او اشخاص رامخ ته کړل.
د دې لپاره چې د لر او بر افغان ترمنځ کرکه، نفرت او فاصله لاپسې زياته کړي، د ډيورنډ کرښه يي و تړله، هلته ميشت افغان مهاجرين راوشړل،د کرښې دواړو غاړو ولسونو ترمنځ يي سوداګري، تګ راتګ، کلتوري تبادله او د کورنيو ليدنې د ملي امنيت ته د خطرپه توګه تعريف کړل، او لاهم د کرښې هاخوا په سلګونه سیاسي او رسنيز فعاليتونه پېل شوی دي چې د افغانستان خاوره د لر وطن لپاره سترګواښ په شکل د پښتنو په ذهن کې ځای کړي.
کله چې دوه هيوادونو ترمنځ پر پوله ميشتقوم ترمنځ واحد فکر او روايت له منځه وړې، نو د دوي ترمنځ فاصلي يواځې امنيتي خطر روایت ایجادولای شي او بايد وضعيت امنیتي ژبې په چوکاټ کې بیان شي، یعنې «موږ د امنیت له پلوه خوندي یو، هغوی ګواښ دي»، نو په دې روایت سره پر کرښه د ميشت قوم ترمنځ سیاسي واټن او د باور کمښت ژورېږي.د پخوا «ورور، خپل، قبيله» تصور ورو ورو د «نامعلوم، خطر، ګواښ» تصور ته واوړي.
د پښتنو ګډ هويت او ارزښتونه همدا اوس له ستر ګواښ سره مخ دي، د افغانستان بیرغ او د لر او بر يو افغان چغه چې له سقوط د مخه تر اسلام اباد او راولپنډۍ رسېدلې وه اوس د کرښې دواړه غاړو ته جرم ګڼل کيږي. له سقوط د مخه د لر او بر وطن لپاره پنجاب د ګډ دښمن په توګه پيژندل کيدو، خو د سقوط راوروسته اوس لر وطن د بر او بر وطن د لر وطن دښمن ياديږي.
مذهبي محافظهکارۍ ته وده ورکول:
پاکستان په افغانستان کې د طالبانو په حاکمولو او د TTP د مهندسي ګواښ په نتېجه کې و کولای شول چېپښتنو ملتپالو ځوانانو ترمنځ فکري انحراف او يا کنفيوژن رامنځ ته کړي. د پاکستان د ادارو لخوا د امنيتي خطر روایت نن سبا ډيری پښتانه ملتپاله اشخاصو ته داسې احساس ورکړ چې ګويا مذهبي توندلاري ډلې به و کولای شي پنجاب مات کړي او دوي اوس فکر کوي چې په افغانستان کې يو «پښتون اسلامي حکومت» به د پنجاب د ماتي سبب شي؛نو قومي روايت (Ethnic Nationalism) پر ځای مذهبي-اسلامي روايت تقریبا حاکم شو. پاکستان پوهيږي چې مذهبي توندلاري ډلې هېڅکله هم پنجاب ته ګواښ نه بلکې هميش فرصتونه ایجادوي.
کله چې روايت مذهبي شي، نو:
دلته موږ کولای شو د کردانو مسالې سره د پښتنو مسايل ربط ورکړو، که څه هم یوه مساله د بلې مسالې په شان کټ مټ يو شان نه وي خو په ډيرو خواوو کې ورته والی لري.
د ترکېې، سوريا او عراق دننه کردان يو لوي قومي اقليت دی، د دوي کړکېچ و مبارزه د خپلواکۍ او يا د خودمختارۍ او کلتوري حقوقو پر سر وه، خو د ترکې دولت دغه موضوع له قوميت په مذهب بدله کړه. Syrian Democratic Forces (SDF) او YPG هڅه وکړه چې د کردانو قومي اداره جوړه کړي او د شمالي سوریې خودمختاري وساتي او کردان له د مذهبي جګړې څخه لرې وساتي خو استخباراتي لاسونه اوږده وو او حاکم وضعيت هم د کردانو په ګټه نه وو نو جګړې او مبارزې مذهبي رنګ واخيست. کله چې فضا مذهبي شي، قومي پروژه کم تمرکز ترلاسه کوي، ځکه ټول ځواکونه د مذهبي بقا پر ژبه خبرې کوي.
همدارنګه که د پاکستان سره د افغانانو احساسات، جګړه او يا دښمني له ملتپالنې مذهب خوا ته لاړه نو بيا پنجاب ګټونکی دی.
پوځي واک اعاده او نړيوال مشروعیت ترلاسه کول:
پاکستان پوځ چې د لسيزو راهيسې د ترهګرو په روزنه، تمويل او تجهيز تورن وو اوس يي د قرباني په نوم یاديږي، پاکستان پوځ او ادارو يو ځل بيا په خپله پخوانۍ وحشي څيره راڅرګند شو چې د پښتنو ملتپالو په مظلومانه نيونې، زورنې او ترور يي پېل کړی دی. واک يي د امنيتي خطر د ستراتيژۍ پر اساس لا پسې غښتلی شوی دی.
د دې ترڅنګ پاکستان په اقتصادي او سياسي لحاظ هم ګټه وکړه،د نړيوال اقتصادي فورمونو دخړ ليست څخه وتل، نړيوالې مرستې بيا ترلاسه کولو ترڅنګ يي د ترهګرۍ قرباني روایت هم قوي شو.
پايله؛
د امنیتي کولو نظریه ښيي چې دولتونه کولای شي سیاسي، قومي یا سرحدي موضوعات د وجودي ګواښ په توګه تعریف کړي او د استثنايي اقداماتو مشروعیت رامنځته کړي. د افغانستان د جمهوریت له سقوط وروسته، پاکستان د همدې نظریې له چوکاټ څخه په ګټې اخیستنې سره خپل ستراتیژیک اهداف تعقیب کړل.
موږ افغانان بايد لارې چارې و لټوو چې څنګه قومي بحث د امنیت له چوکاټ څخه د حقوقو او سیاسي مشارکت چوکاټ ته واوړي. او په هېڅ صورت پښتون ملتپالنه د مذهب او يا وسله وال روايت سره و نه تړي، ځکه کله چې ملتپالنه د مذهب تر سيوري لاندې راشي مخالف لوري ته يي امنيتي کول اسانه دي.
همدارنګه افغانان بايد د پاکستان د تبليغاتو ښکار نشي، مسايلو ته د ځمکنيو حقايقو له هېندارې و ګوري نه له احساساتو؛ او ده وله مولوي صېب روايت ته د يو مذهبي او مهندسي شوي روايت په سترګه و ګوري نه د يو قومي. همدرانګه قومي بحث که مدني-حقوقي پاتې شي، مشروعیت یې زیات وي او امنيتي کول يي دښمن لپاره ستونزمن وي.
زموږ د افغانانو بریا په دې کی ده چې د پاکستان د تبليغاتو تر سيورې لاندې رانشو او دغه موضوعات غير امنيتي کړو.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.