ټرمپ: د ایران لومړی او دویمه درجه مشران له منځه وړل شوي او د درېیمې درجې وار دی

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت (یوناما) سرپرستې ویلي، چې د کډوالو عالي کمېشنري او د کډوالۍ نړۍوال سازمان د افغانستان په سرحدي دروازو کې د مرستو د برابرولو لپاره چمتووالی نیسي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیالې جورجېت ګانیون له ګاونډیو هېوادونو څخه د څه باندې څلور میلیونه افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په یادولو سره، دا وضعیت ډېر ستونزمن بللی دی. هغې همدارنګه ویلي، چې د روان کال له اکټوبر میاشتې راهیسې د افغانستان او پاکستان تر منځ پر ډیورند کرښه د دروازو بندېدو له کبله دواړو غاړو ته خلک اغېزمن شوي دي.

جورجېت له ټولو لورو غوښتي، چې تاوتریخوالی کم کړي، د خبرو اترو لاره خپله کړي او له ملکي وګړو څخه ساتنه وکړي. هغې د طالبانو تر واک لاندې په افغانستان کې د ښځو او نجونو وضعیت ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي: «ملګري ملتونه په پرله‌پسې او دوامداره توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې د لګول شويو محدودیتونو د لرې کولو لپاره هڅې کوي».

نوموړې د دغو محدودیتونو د پایلو په اړه د افغانستان د راتلونکې اقتصاد لپاره خبرداری ورکړی او په ډاګه کړې یې ده: «دغه محدودیتونه د هېواد لپاره جدي اقتصادي، سیاسي او ټولنیزې پایلې لري. موږ همدارنګه ټینګار کوو چې دا مساله د دې لامل شوې چې افغانستان په تدریجي ډول نړۍوال نظام ته بېرته ورګډ شي او خپل نړۍوال مسوولیتونه پوره کړي».

نوموړي د پاکستان پر تېرو او اوسنیو پالیسیو سختې نیوکې کړي او زیاته کړې یې ده: «له ۲۰۲۱ څخه تر ۲۰۲۶ کال پورې موږ په دوامداره توګه ویل، چې دا خوش‌بختي مه پالئ چې په افغانستان کې ستاسو «دوست حکومت» راغلی دی. ترهګر یوازې ترهګر وي».

نوموړي ویلي، چې د پاکستان د ناکامو پالیسیو په اړه یې له وړاندې خبرداری ورکړی وو، چې اوس یې زیان هم د پاکستان ریاست او هم عامو خلکو ته رسېدلی دی.

اېمل ولي خان زیاته کړې: «نن هماغه عناصر چې پرون ورته -ستراتیژیک عمق- یا د دوستۍ نوم ورکول کېده، اوس نه پوهیږو چې د کومو سرلیکنو لاندې په عملیاتو کې په نښه دي».

نوموړي ویلي، د پاکستان ریاست باید پر دې پوه شي، چې «ترهګر نه دوست لري، نه مذهب او نه هم قوم».

اېمل ولي خان په خپلو څرګندونو کې زیاته کړې: «تر هغه وخته چې موږ همدا تېروتنې تکرار وو، تر هغو به زموږ خپل خلک بې‌کوره وي، زموږ بازارونه به خالي وي او زموږ ځوانان به د هدیرو او پنډغالو ترمنځ ژوند کوي».

اېمل ولي خان دا څرګندونې په داسې حال کې کړي، چې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ نښتې او د پاکستان د هوايي ځواکونو له‌خوا د افغانستان پر بېلابېلو ولایتونو هوايي بمبارۍ په وقفه‌يي ډول دوام لري.

اسماعیل بقايي د ملګرو ملتونو د سر منشي انتونیو ګوترېش د اندېښنو په ځواب کې پر خپلې اېکس‌پاڼې لیکلي: «دا یوازې جګړه نه‌ده، بلکې دا د دوو اټومي رژیمونو له‌خوا پر ایران ظالمانه تیری دی».

نوموړي ویلي، دا دویم ځل دی، چې امریکا او اسراییل د جدي ډیپلوماټیکو خبرو په بهیر کې پر ایران برید کوي.

بقايي زیاته کړې: «تاسو د نړۍوال اقتصاد د جدي خطر په اړه اندېښمن یاست، خو په میناب ښار کې د هغو بې‌ګناه ۱۷۵ نجونو او نورو ملکیانو په اړه څه وایاست چې په تېرو اوو ورځو کې د امریکا او اسراییل په بریدونو کې وژل شوي او ټپیان شوي دي»؟

نوموړي ویلي، چې ملګري ملتونه باید په زغرده د ایران پر وړاندې د روانو بریدونو په تړاو خپل اخلاقي مسوولیت ترسره کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې مخکې د ملګرو ملتونو سر منشي انتونیو ګوترېش په منځني ختیځ کې د روان وضعیت په اړه خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، که جګړه ونه درول شي، ښايي وضعیت له کنټرول څخه ووځي. هغه زیاته کړې: «په منځني ختیځ او ها خوا ټول غیرقانوني بریدونه په ټوله سیمه کې ملکي وګړو ته د خورا لوی زیان لامل کېږي او نړۍوال اقتصاد ته به لوی زیان واړوي. د جګړې درولو لپاره باید جدي ډیپلماټیکو خبرو اترو ته لاره هواره شي».

له دې سربېره، د جګړې پراخېدو د منځني ختیځ په شاوخوا سیمو کې د هوا او سمندر مهمې لارې هم ګډوډې کړې دي.

د هرمُز تنګي له لارې سمندري لېږد، چې د نړۍ شاوخوا پنځمه برخه نفت له همدې لارې تېرېږي، نږدې د درېدلو حالت ته رسېدلی دی. همدارنګه د فارس خلیج په سیمه کې مهمې هوايي لارې هم عملاً بندې دي.

د نفت او ګازو د بیو لوړوالی د شرکتونو لګښتونه زیات کړي او ګټه یې کمه کړې ده. دغه وضعیت د اقتصادي پالیسۍ جوړونکو او پانګه‌والو لپاره د انفلاسیون د نوې څپې د رامنځته کېدو په اړه اندېښنې هم زیاتې کړې دي.

په ځانګړي ډول په امریکا کې د پټرول د بیې زیاتوالی د مصرفوونکو لپاره یو نوی فشار بلل کېږي. د جمعې په ورځ په امریکا کې د عادي پټرول د هر ګېلن منځنۍ بیه ۳٫۳۲ ډالرو ته رسېدلې، په داسې حال کې چې یوه اوونۍ مخکې دا بیه ۲٫۹۸ ډالره وه. د برنت تېل بیه هم هر بېرل ۹۰ ډالرو ته لوړه شوې ده.

په اروپا کې چې لا هم د ۲۰۲۲ کال د انرژۍ له کړکېچ څخه د رغېدو په حال کې ده، دغه فشار د انرژۍ ډېر مصرفوونکو صنعتونو لکه د کیمیاوي صنعت لپاره لا شدید بلل کېږي.

د جرمني اقتصادي انسټیټیوټ ویلي، که د نفتو بیه هر بېرل ۱۰۰ ډالرو ته ورسېږي، نو کېدای شي سږ کال د جرمني د ناخالص کورني تولید ۰٫۳ سلنه او راتلونکی کال ۰٫۶ سلنه راکم شي. دا د دوو کلونو په موده کې د شاوخوا ۴۰ میلیارده یورو اقتصادي تولید د له لاسه ورکولو معنا لري.

خو د فرانسې د انرژۍ ډېر مصرفوونکو صنایعو اتحادیه، چې د کیمیاوي، موټر جوړونې او کرنیزو صنعتونو استازولي کوي خبرداری ورکړی، چې ځینې شرکتونه لا له اوسه خپل تولید کموي.

دې اتحادیې په یوې اعلامیې کې ویلي: «په اروپا کې د ګازو پر بیه اغېز سمدستي و. د لنډمهاله بازار بیې نږدې ۸۰ سلنه لوړې شوې او د راتلونکې په اړه هم ډېرې نامعلومې اندېښنې شته. له همدې امله ځینې تولیدات درېدلي یا ورو شوي دي».

د هوايي چلند د شرکتونو ونډې هم په شدیده توګه راټیټې شوې دي. د اروپا ارزانه هوايي شرکت ویز ایر خبرداری ورکړی، چې جګړه ښايي د ۲۰۲۶ مالي کال لپاره د دې شرکت خالصه ګټه شاوخوا ۵۰ میلیونه یورو کمه کړي.

په سمندري لېږد کې ګډوډۍ پر مهمو صنعتي موادو لکه سلفر هم اغېز کړی دی. د لېږد او بیمې شرکتونو هم د دې جګړې په غبرګون کې ځینې بیې په چټکۍ لوړې کړې دي.

د قطالوم په نوم د قطر د المونیم د وېلې کولو شرکت دا اوونۍ د خپلو فعالیتونو د بندولو بهیر پیل کړی دی. همدارنګه د بحرین المونیم اعلان کړی، چې د هرمُز تنګي له لارې د فلز د لېږد د ستونزو له امله یې د بارونو استول درولي دي.

د خلیج سیمه د نړۍ د المونیم شاوخوا ۸ سلنه عرضه برابروي. له دې سربېره، په برېتانیا کې هم د المونیم بیه په څرګند ډول لوړه شوې ده. د سویلي کوریا چارواکو هم خبرداری ورکړی، چې د جګړې دوام ښايي د مهمو موادو لکه هیلیوم عرضه کمه کړې؛ هغه ماده چې د مایکروچپونو په تولید کې حیاتي رول لري.

همدارنګه د بې‌پیلوټه الوتکو بریدونو د امازون د معلوماتي مرکزونو ځینې تاسیسات په متحده عربي امارات او بحرین کې زیانمن کړي، چې د سیمې د ټکنالوژۍ د اکمالاتي ځنځیر په اړه یې نوې پوښتنې راپورته کړې دي.

په امریکا کې مېشت مالي بانک مورګان سټینلي، چې د نړیوالو مالي بازارونو له مهمو لوبغاړو څخه دی خبرداری ورکړی، که د انرژۍ په بازار کې اوږدمهاله شاک رامنځته شي، نو ښايي نړیوال اقتصاد د «رکود سناریو» پر لور لاړ شي.

شنونکو هم ویلي، که د نفتو بیه په موقتي ډول هر بېرل ۱۰۰ ډالرو ته ورسېږي، نو د نړۍ اقتصادي وده ښايي ۰٫۴ سلنه کمه شي.

د بې پولې خبریالانو سازمان په وینا، دغه وضعیت د دې لامل شوی، چې پر افغان کډوالو په ځانګړي ډول پر تبعید شویو خبریالانو فشارونه زیات شي او د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د یادو خبریالانو د بېرته ستنولو په صورت کې به هغوی له سختو او حتی مرګونو غچ اخیستنې ګواښ سره مخ کړي.

په تېره یوه اوونۍ کې، چې د دواړو لورو تر منځ پوځي کړکېچ هم زیات شوی، څو افغان خبریالان په پاکستان کې نیول شوي او د اېستل کېدو اړوندو مرکزونو ته لېږدول شوي دي. د خبریالانو د ملاتړ یاد سازمان د معلوماتو له‌مخې، د ۲۰۲۶ کال له پیل راهیسې تر اوسه شاوخوا د ۲۰ خبریالانو د نیولو پېښې ثبت شوې دي. همدارنګه په تېرو ۱۵ ورځو کې لږ تر لږه شپږ هغه خبریالان چې د دغه سازمان له ملاتړه هم برخمن وو، په زور افغانستان ته ستانه کړل شوي دي. د کال له پیل راهیسې د بېرته شړل شویو خبریالانو شمېر ۹ ته رسېدلی دی.

ځینو دغو خبریالانو له بې‌پولې خبریالانو سازمان سره په خبرو کې د خپل سخت حالت یادونه کړې ده.

یوه افغان خبریال د نوم نه‌ښودلو په شرط یاد سازمان ته ویلي: «د فبرورۍ له ۲۷مې راهیسې پولیس زموږ په سیمه کې پر افغانانو بیا بیا چاپې وهي. که څه هم زما ویزه لا هم اعتبار لري، پولیس درې ځله زموږ کور ته راغلل. حتی زه یې د پولیسو مرکز ته یووړم او نږدې یو ساعت یې بند کې وساتلم».

یو بل افغان خبریال د وېرې او یوازیتوب د ژوند کیسه داسې بیان کړه: «له څو اوونیو راهیسې زه او زما کورنۍ له کوره نه یو وتلي، ځکه وېره لرو چې د پاکستان د پولیسو له‌خوا به ونیول شو. موږ په رښتیا هم په خپل کور کې بندیان شوي یو. اوس مهال موږ خواړه او د ژوند لومړنۍ اړتیاوې هم نه‌لرو».

ځینو خبریالانو شکایتونه کړي، چې د‌ پاکستان پولیس ترې په زوره پیسې اخلي او که ور یې نه‌کړي، نو بیا یې زندان ته اچوي. له یوه افغان خبریال څخه پاکستاني پولیسو ۱۱۵ زره پاکستانۍ کلدارې چې نږدې ۴۰۰ ډالر کېږي په زوره اخیستي دي.

پاکستان کې مېشت جلا وطنه افغان خبریالان په افغانستان کې د طالبانو له سختو محدودیتونو او پر رسنیو د سانسور له کبله له خپل هېواده وتلي، خو اوس یې هلته هم ژوند له سختو کړاوونو او ننګونو سره مخ دي.

د بې‌پولې خبریالانو نړیوال سازمان د پاکستان له حکومت څخه غوښتي، چې د دغو جلا وطنه افغان خبریالانو له اېستلو ډډه وکړي او ورسره دې د انساني چلند لاره اختیار کړي.

د دې سازمان د سویلي اسیا د څانګې مشره سېلیا مرسیه وايي: «اوسنی تاوتریخوالی باید د دې پلمه ونه‌ګرځي چې کډوال په خپل سر ونیول شي او له هېواده وشړل شي. دا کړنې ځکه لا ډېرې د منلو وړ نه‌دي چې هغه خبریالان په نښه کوي چې د طالبانو د ګواښونو له امله له افغانستانه تښتېدلي دي. د هغوی نیول او بېرته خپل هېواد ته لېږل، په حقیقت کې هغوی ښکاره خطرونو ته سپارل دي؛ لکه بند، تاوتریخوالی او حتی تر دې هم بد حالت».

هغې د پاکستان له چارواکو وغوښتل، چې ژر تر ژره د افغان خبریالانو نیول او شړل بند کړي او د کډوالو د جبري بېرته نه ستنولو نړیوال اصل رعایت کړي.

وروسته له هغه چې پاکستان د فبرورۍ په ۲۶مه د افغانستان پر وړاندې د «غضب الحق» په نوم پوځي عملیات پیل کړل او د «ښکاره جګړې» خبرې زیاتې شوې، پر افغان کډوالو فشارونه نور هم ډېر شول، حتی پر هغو کسانو هم چې قانوني اسناد لري. د پولیسو عملیات یوازې په اسلام‌اباد کې نه، بلکې د دغه هېواد په نورو سیمو کې هم زیات شوي دي. دا کړنې د افغان کډوالو د شړلو د پراخ سیاست یوه برخه ده، چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې پیل شوی او د اسلام‌اباد او د طالبانو د حکومت ترمنځ د کړکېچ له زیاتېدو سره تړاو لري.

له هغه وخته چې طالبان د ۲۰۲۱ کال په اګست کې بیا په کابل کې واک ته ورسېدل، نږدې ۲۰۰ افغان خبریالانو له خپلو کورنیو سره یو ځای په موقتي ډول پاکستان ته پناه وړې ده، څو له هغه ځایه د درېیمو هېوادونو ویزې ترلاسه کړي. خو اوس د اروپا او شمالي امریکا هېوادونو ته د بیا مېشتېدو بهیر ډېر ورو شوی او یا هم درېدلی دی او ډېر خبریالان د میاشتو او حتی کلونو لپاره په تبعید کې پاتې شوي دي. تر ۲۰۲۵ کال پورې لږ تر لږه ۲۰ افغان خبریالان له پاکستانه په زور افغانستان ته ستانه کړل شوي وو.

اوس مهال په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د رسنیو چاپېریال له سختو محدودیتونو او سانسور سره مخ دی. دغه هېواد د بې پولې خبریالانو د ۲۰۲۵ کال د مطبوعاتو د ازادۍ په نړیواله درجه‌بندۍ کې د ۱۸۰ هېوادونو له منځه په ۱۷۵م ځای کې راغلی دی.