د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال
د افغاني دودیزو جامو ډیزاینره ملیحه نوري چې د سلګونو زرو نورو افغان نجونو او ښځو په څېر له افغانستان څخه وتلو ته اړ شوې، د جمهوري نظام رانسکورېدو او واک ته د طالبانو رسېدو ته په اشارې سره وايي، چې ټولو افغانانو او په ځانګړې توګه ځوان نسل د دومره لوی بدلون تصور نه درلود.
د ریدۍ په نوم د افغاني جامو برنډ مسووله ملیحه نوري چې اوس په پاکستان کې د «فېشن ډيزاین» په برخه کې خپلو زدهکړو ته له دوام سربېره د افغاني دودیزو جامو ډیزاین او کاروبار کوي افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې تحولاتو کابو ټول افغانان او په ځانګړې توګه ځوان نسل اغېزمن کړ. هغه وايي: «زه ډاډه یم چې ټول یې اغېزمن کړي، یو څوک یې په مالي لحاظ او بل څوک یې د تعلیم په لحاظ اغېزمن کړي. په ټوله کې پر هر چا یې تاثیر کړی دی».
نوموړې زیاتوي، په جمهوري نظام کې ټولو خپله راتلونکې په افغانستان کې لیدله او پرې پانګونه یې کوله او په وینا یې: «دغه بدلونونه چې راغلل هغه ته موږ اماده نهوو، ځکه ټولو ذهناً خپل راتلونکی په افغانستان کې لیده او ټولو پر زدهکړو پانګونه کوله چې زه به په افغانستان کې اینده ولرم، خو متاسفانه تغییرات راغلل او د ټولو ژوند یې اغېزمن کړ، زما ژوند یې هم متاثره کړ».
دغه افغان ډيزاینره چې دوه ځلي کډوالۍ ته اړه شوې او لومړنۍ زدهکړې یې په پاکستان او لوړې زدهکړې یې په افغانستان کې کړي، په خپل هېواد کې د خپلو هیلو او خوبونو په تړاو وايي، له پوهنتوني زدهکړو وروسته یې هوډ درلود چې سیاست ته مخه کړي، خو د طالبانو په بیا واکمنېدو سره یې په دې برخه کې زدهکړې نیمګړې پاتې شوې او دا هیله یې یوازې هیله پاتې شوه.نوموړې په افغانستان کې د خپلو زدهکړو تر څنګ په یوه ښوونځي کې نجونو ته تدریس هم کاوه، خو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د طالبانو له بندیز وروسته د نجونو د زدهکړو د دوام لپاره په رسمي توګه «ملیحه اکاډمي» جوړه کړه، خو هغه هم د درېیو میاشتو په تېرېدو سره د طالبانو له لوري وتړل شوه.ملیحه نوري په دې اړه چې څنګه د جامو ډیزاین ته یې مخه کړه وايي: «زما په اکاډمۍ کې د افغانستان له کریکولم سربېره د بهرنیو ژبو زدهکړه او همداراز د مهارتونه برخه هم وه. د مهارتونو په برخه کې د فېشن ډيزان له درسونو سره زما مینه هم پیدا شوه».
هغه چې اوس د پاکستان په یوه پوهنتون کې د «فېشن ډيزان» په څانګه کې د پنځم سمستر زدهکړیاله ده، پر دې باوري شوې: «چې که یو نارینه باسواده شي، نو یو کس باسواده کېږي، خو که ښځه باسواده شي، نو یو نسل باسواده کېږي».
د جامو دغه ډيزاینره د نجونو او ښځو پر زدهکړو له ټينګار سربېره وايي: «د ښځو تعلیم تر هر څه ډېر مهم دی. که تاسو یوه ښه ټولنه، راتلونکې او هېواد غواړئ، نو د ښځو تعلیم ورته ډېر مهم دی».
دا چې اوس په انلاین بڼه د افغاني دودیزو جامو ډيزاین او کاروبار کوي، تر اوسه یې ۸ ډيزاینونه د «فېشن نړۍ» ته معرفي کړي او د جامو د ډيزان چاره یوه اوږدمهاله پروسه ګڼي او د جامو د ډيزان په برخه کې د خپل کار یوه ځانګړنه د افغاني- شرقي او افغاني- غربي ترکیب بولي.
دغه جلا وطنه افغان ډیزاینره وايي، د افغانستان پخوانۍ دودیزې جامې مډرن کوي او په ترکیبي بڼه یې نړۍالو ته معرفي کوي او زیاتوي: «زه غواړم د افغانستان لاسي کار او مهارتونه دنیا ته معرفي کړم. زموږ ډيزاین او جامې تر اوسه په افغاني دایره کې پاتې دي او نور ورسره ډېر اشنايي نهلري، ځکه په سمه بڼه ورته معرفي شوي نهدي».
دا همداراز وايي: «زما هڅه دا ده، چې افغاني هنر دنیا ته ور وپېژنم. پروسږکال په پاریس کې -فېشن شو- وو هلته مې ګډون وکړ. ما هلته افغاني هنر په غربي کټ کې معرفي کړ او په پاکستان کې مې په شرقي ترکیب سره معرفي کړی او اوس ډېر مینهوال لري».
هغه پر ځينو نړۍوالو برنډونو په نیوکو سره وايي، اوس د جامو ځينې برنډونه د افغانستان هنر پرته له ریفرېنس ورکړې په خپل نوم کړي او «زه غواړم دا دنیا ته ور وپېژنم چې دغه افغاني جامې هویت او تاریخ لري او دا زموږ دي».
د دغې ډيزاینرې په باور، کله چې یو ډیزاینر غواړي د خپل هېواد د جامو ډيزاین نورو ته معرفي کړي، نو باید د هغوی له کلتور سره په ترکیبي بڼه یې وړاندې کړي، څو په هغو ټولنو کې ومنل شي.
د افغانستان او پاکستان تر منځ شخړو او په ځانګړې توګه د لارو بندېدو د نورو برخو له زیانمنېدو سربېره د ملیحې نوري کاروبار هم ټکنی کړی او دا له څو میاشتو راهیسې نهشي کولی په افغانستان کې خپلو مشتریانو ته جامې ورسوي.
د افغاني دودیزو جامو ډيزاینره ملیحه نوري نجونو او ځوانو ښځو ته په خپل پیغام کې وايي: «په خپلو فکرونو، استعدادونو او خوبونو باور ولرئ. هره لاسته راوړنه له یوې وړې مفکورې رامنځته کېږي. که تاسو نوې مفکوره لرئ، دا کوچنۍ مهګڼئ، دا مفکوره د دې سبب کېدای شي چې د تاسو راتلونکې ودانه کړي».
هغه ریسک د بریا یوه برخه ګڼي او وايي، ناکامي پای نهدی؛ د زدهکړې یو پړاو دی او لومړنی پړاو هم ناکامي ده او څرګندوي: «که تاسو باور ولرئ، نو بریا هم حتمي ده».
نوموړې په داسې حال کې په پاکستان کې د خپل نوي کاروبار بنسټ اېښی، چې په دې وروستیو کې د کابل او اسلاماباد ترمنځ سیاسي اړیکې تر بل هر وخت ډېرې ترینګلې شوي او سرحدي نښتو د دواړو هېوادونو پر سوداګریزو چارو ناوړه سیوری غوړولی دی. دغه کړکېچن وضعیت نه یوازې په پاکستان کې د مېشتو افغان سوداګرو پر فعالیتونو منفي اغېز کړی او د هغوی ډېری کاروبارونه یې له رکود او تړل کېدو سره مخ کړي، بلکې ورسره هممهاله له دغه هېواد څخه د افغان کډوالو د جبري اېستلو پراخه لړۍ هم په بېساري شدت سره دوام لري؛ هغه ننګونې چې په جلاوطنۍ کې یې د افغانانو لپاره د کار او ژوند شرایط تر هر وخت سخت کړي دي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.