د بندیزونو په ټاټوبي کې د هېلو څرک؛ په کندهار کې د نجونو د یوه پټ ټولګي د ښوونکې مېړانه

د پاکستان دفاع وزیر خواجه محمد اصف د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب د څرګندونو په غبرګون ویلي، چې پر کابل د طالبانو له واکمنېدو سره سم د پاکستان پروړاندې د یادې ډلې جګړه پیل شوې ده.

نوموړي همداراز طالبان په جوماتونو کې د لمونځ‌کوونکو او بې‌ګناه پاکستانیانو په وژنه تورن کړل.

خواجه اصف زیاته کړې: «دوی له ډېره پخوا راهیسې په بې‌رحمۍ او بې‌شرمۍ سره زموږ پر ښارونو بریدونه کوي؛ بې‌ګناه وګړي وژني، جوماتونه ویجاړوي او لمونځ‌کوونکي د لمانځه پرمهال وژل کېږي».

خواجه اصف ویلي، چې طالبان یوازې د اسلام نوم کاروي، خو د مسلمانانو هغه ځانګړنې نه‌لري چې په قران کې یې تعریف شوی دی.

نوموړي دا څرګندونې وروسته له هغه کړي، چې د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد په کابل کې له یوه خصوصي ټلوېزیون سره په مرکه کې خبرداری ورکړی، چې که کابل ناامنه شي، نو اسلام‌اباد به هم ناامنه شي.

همدارنګه ملا یعقوب مجاهد ویلي، چې پاکستان له دې ډلې څخه غوښتې چې ډیورنډ کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د رسمي پولې په توګه په رسمیت و پېژني.

خو نوموړي ویلي چې د خواجه اصف په ګډون یې پاکستاني چارواکو ته یې ویلي وو، چې نه د افغانستان پخوانیو حکومتونو دا کرښه په رسمیت پېژندلې او نه یې طالبان په رسمیت پېژني.

ملا یعقوب مجاهد ویلي، چې پر افغانستان د پاکستان فشارونه او بمبارۍ د ډیورنډ کرښې د رسمیت پېژندلو لپاره د زمیني برابرولو او منلو په موخه ترسره کېږي.

د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه هغه سند دی، چې د انسانانو بنسټیز حقونه په رسمیت پېژني او موخه یې د ټولو وګړو لپاره د ازادۍ، برابرۍ او انساني کرامت تضمینول دي. دا اعلامیه په ۱۹۴۸ کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې له‌خوا تدوین شوه او د تدوین لړۍ یې شاوخوا درې کاله وخت ونیوو. د امریکا مخکینۍ لومړۍ مېرمن اېلنور روزولټ د تدوین د کمېټې د مشرې په توګه کلیدي رول درلود او یو شمېر نورو مخکښو مېرمنو لکه د هند هانسا مهتا، د دومینیکن جمهوریت مینروا برناردینو، د پاکستان بېګم شایسته اکرام‌الله او نورو استازو په خپلو هڅو سره د اعلامیې په متن کې د ښځو د حقونو او جنسیتي تبعیض د مخنیوي پر شاملولو اغېزناک ګامونه پورته کړل. مېرمنو په دې بهیر کې حیاتي رول ولوباوه او وتوانېدې، چې د جنسیتي برابرۍ او مساوي حقونو مفاهیم د اعلامیې په بېلابېلو مادو او سریزه کې ځای پر ځای کړي.
اېلنور روزولټ
اېلنور روزولټ چې له ۱۹۳۳ څخه تر ۱۹۴۵ پورې د امریکا لومړۍ مېرمن وه، په ۱۹۴۶ کال کې د متحده ایالاتو د ولسمشر هري ټرومن له‌خوا په ملګرو ملتونو کې د استازې په توګه وټاکل شوه. هغې د بشري حقونو د کمېسیون د لومړنۍ مشرې په توګه دنده ترسره کړه او د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې په جوړولو کې یې خورا مهم رول ولوباوه. په هغه وخت کې چې د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ کړکېچ مخ په زیاتېدو و، اېلنور روزولټ د خپل پراخ اعتبار او نفوذ په کارولو سره وکولای شول چې د دې اعلامیې د تدوین بهیر بریالۍ پایلې ته ورسوي. په ۱۹۶۸ کال کې د هغې له مړینې وروسته نوموړې ته د ملګرو ملتونو د بشري حقونو جایزه هم ورکړل شوه.

هانسا مهتا
له هند څخه هانسا مهتا چې په ۱۹۴۷ او ۱۹۴۸ کلونو کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په کمېسیون کې یوازینۍ بله ښځینه استازې وه، په هند او نړۍواله کچه د ښځو د حقونو یوه سرسخته مبارزه وه. په پراخه کچه داسې انګېرل کېږي، چې هغې د اعلامیې په لومړۍ ماده کې د «ټول نارینه ازاد او برابر زېږېدلي» جمله په «ټول انسانان ازاد او برابر زېږېدلي» بدله کړه.

مینروا برناردینو
مینروا برناردینو د ډومینیکن جمهوریت ډیپلوماټه او فیمینیسټه وه. هغې د بشري حقونو د اعلامیې په سریزه کې د «ښځو او نارینه‌وو برابري» جملې د شاملولو لپاره ډېرې هڅې وکړې. هغې د لاتینې امریکا له نورو ښځو سره یوځای د ملګرو ملتونو په منشور کې د ښځو د حقونو په دفاع او د جنسیت پر بنسټ د تبعیض په مخنیوي کې حیاتي رول ولوباوه. دا منشور په ۱۹۴۵ کال کې لومړنی نړۍوال تړون شو چې د ښځو او نارینه‌وو مساوي حقونه یې په رسمیت وپېژندل.

بېګم شایسته اکرام‌الله
له پاکستان څخه بېګم شایسته اکرام‌الله د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې په درېیمه کمېټه کې د استازې په توګه کار کاوه، چې د ټولنیزو، بشري او کلتوري مسایلو مسوولیت یې پر غاړه درلود. دې کمېټې په ۱۹۴۸ کال کې په ۸۱ ناستو کې د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې پر مسودې بحث وکړ. هغې په اعلامیه کې پر ازادۍ، برابرۍ او د انتخاب پر حق ټینګار کاوه. همدارنګه هغې د ۱۶مې مادې د شاملولو ملاتړ وکړ، چې په واده کې پر مساوي حقونو بحث کوي؛ ځکه هغې دا د ماشومانو د ودونو او جبري ودونو پر وړاندې د مبارزې یوه لاره بلله.

بوډېل بېګتروپ
ډنمارکۍ بوډېل بېګتروپ چې په ۱۹۴۷ کال کې د ښځو د وضعیت د کمېسیون مشره وه ټینګار کاوه، چې په اعلامیه کې باید د حقونو د خاوندانو لپاره د «ټولو نارینه‌وو» پر ځای د «ټول» یا «هرڅوک» کلمې وکارول شي. هغې دا وړاندیز هم وکړ، چې د زده‌کړې د حق په اړه په ۲۶مه ماده کې دې د لږکیو (اقلیتونو) حقونه هم شامل شي، خو په هغه وخت کې دا وړاندیز خورا جنجالي وګڼل شو. اعلامیه په څرګنده توګه د لږکیو نوم نه اخلي، خو د ټولو لپاره مساوي حقونه تضمینوي.

ماري-هېلن لوفوشو
له فرانسې څخه ماري-هېلن لوفوشو په ۱۹۴۸ کال کې د ښځو د وضعیت د کمېسیون مشره وه. هغې په بریالیتوب سره هڅه وکړه، چې د اعلامیې په ۲یمه ماده کې د جنسیت پر بنسټ د تبعیض د منع کېدو یادونه وشي. د دې مادې وروستی متن داسې وایي: «هرڅوک پرته له کوم توپیره لکه نژاد، رنګ، جنسیت، ژبه، دین، سیاسي عقیده یا هره بله عقیده، ملي یا ټولنیز اصل، شتمني، زېږون یا بل هر وضعیت په دې اعلامیه کې له ذکر شویو ټولو حقونو او ازادیو څخه برخمن دی».

اودوکیا اورالووا
له بېلاروس څخه اودوکیا اورالووا په ۱۹۴۷ کال کې د بشري حقونو د کمېسیون لپاره د ښځو د وضعیت د کمېسیون راپور ورکوونکې وه. هغې د ښځو د مزد د برابرۍ لپاره جدي هڅې وکړې. د هغې د هڅو له امله په ۲۳مه ماده کې راغلي: «هر څوک حق لري چې د مساوي کار په بدل کې، پرته له کوم تبعیض څخه مساوي مزد یا حقوق ترلاسه کړي.» هغې د پولنډ له فریډریکا کالینوفسکا او د شوروي اتحاد له الیزاویتا پوپووا سره یوځای په غېرمستقلو سیمو کې د خلکو پر حقونو هم ټینګار وکړ.

لکشمي منون
لکشمي منون چې په ۱۹۴۸ کال کې د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلې کې د هند استازې وه، په ټوله اعلامیه کې یې د جنسیت پر بنسټ د تبعیض د منع کولو له اصل څخه په کلکه دفاع وکړه. هغې همدارنګه د اعلامیې په سریزه کې د «ښځو او نارینه‌وو مساوي حقونه» عبارت د ذکر کولو لپاره هڅې وکړې. منون د بشري حقونو د «نړۍوالتوب» سرسخته پلوي وه او د «استعماري نسبي پالنې» له مفهوم سره یې په کلکه مخالفت کاوه؛ هغه مفهوم چې هڅه یې کوله د استعمار لاندې هېوادونو له خلکو څخه بشري حقونه وګرځوي. هغې استدلال کاوه چې که چېرې ښځې او تر استعمار لاندې خلک په څرګنده په اعلامیه کې یاد نه‌شي، ښایي هغوی د «ټول» په مفهوم کې شامل ونه ګڼل شي.

د ښځو نړۍوالې ورځې په مناسبت په جنېوا کې د افغانستان د جمهوري نظام دایمي استازولۍ اعلامیه کې راغلي، چې په افغانستان کې ښځې له عامه ژوند څخه په داسې ډول اېستل کېږي، چې په عصري تاریخ کې یې بېلګه نه لېدل کېږي.

اعلامیه زیاتوي: «د طالبانو تر غرقانوني واکمنۍ لاندې، مخ په زیاتېدونکو فرمانونو افغان نجونې او ښځې له خپلو ټولو اساسي حقونو له زده کړې، کار او تګ راتګ څخه بې برخې کړې دي».

په اعلامیه کې راغلي، چې طالبانو په نوي جزايي اصولنامې سره د ښخو پر وړاندې تبعیض نور هم بنسټیزز کړی او د کنټرول سیستم یې په ورځنې ژوند کې عملي کړی دی.

په جنېوا کې د افغانستان دایمې استازولۍ پر نړېوالې ټولنې غږ کړی، چې د افغان مېرمنو پر وړاندې روانه چوپتیا پای ته ورسوي، ځکه هېڅ ټولنه د خپلو نیمايي وګړو له حضور پرته باثباته راتلونکی نه شي جوړولی.

په ورته مهال په اعلامیه کې په افغانستان کې دننه د هغو ښځو مبارزه ستایلي، چې د طالبانو د سختو قوانینو او فرمانونو په وړاندې لارو او کوڅو ته راوځي او د یادو قوانینو او طالبانو پر ضد شعارونه ورکوي.

د مارچ اتمه په داسې حال کې نماځل کېږي، چې د افغانستان میلیونونه ښځې د طالبانو له‌خوا له زده، کړو، کار، محرم پرته سفر، سوداګرۍ او نورو برخو کې له سختو بندیزونو سره مخ دي. افغان مېرمنو د طالبانو د واکمنۍ په لومړیو څو میاشتو کې د طالبانو د یادو سختو بندیزونو په وړاندې لاریونونه وکړل، خو ‍د ښځو یاد لاریونونه د طالبانو له‌خوا وځپل شول او ګڼې ښځې زندان ته واستول شوي.

یادې ادارې په خپلې اېکس‌پاڼې د یوه پیغام په خپرولو سره ویلي، چې شته ننګونو ته په پام کې نیولو سره په دندو کې برابرۍ ته رسېدل ښايي شاوخوا دوه پېړۍ وخت ونیسي.

د کار نړۍوالې ادارې د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ د کار او عاید توپیر «د نه منلو وړ» بللی او ټینګار یې کړی، چې د جنسیتي برابرۍ له ترلاسه کولو پرته ټولنیز عدالت شتون نه‌شي درلودلی.

یاده اداره په داسې حال کې د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ کاري واټن د نه منلو وړ بولي، چې طالبانو د خپلې واکمنۍ له پیل راهیسې په ښوونځیو، پوهنتونونو او روغتیايي مرکزونو کې د نجونو پر زده‌کړو سربېره د هغوی پر کار هم بندیز لګولی دی.

د طالبانو له‌خوا د افغان نجونو او ښځو پر زده‌کړو او کار بندیز نه یوازې د فردي او ټولنیزو ستونزو لامل شوی، بلکې د هېواد پر عامه برخو او په ځانګړې توګه پر ملي اقتصاد یې هم ژورې او منفي اغېزې کړې دي.

د طالبانو له‌خوا د ښځو ضد دغه ډول اقداماتو ته په کتو د روان کال د لیندۍ په میاشت کې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا اعلان وکړ، چې د طالبانو د دغه ډول پالیسیو له امله هر کال د افغانستان اقتصاد ته څه باندې یو میلیارد ډالره زیان رسېږي.

امنیت شورا په خپل راپور کې لیکلي و، چې له هرو لسو افغان مېرمنو څخه اته یې له زده‌کړو، کار او مسلکي روزنې څخه بې‌برخې دي.

د ښځو ضد د طالبانو پالیسي د دې لامل شوې، چې افغانستان د ښځو پروړاندې د تر ټولو ناوړه چلند له امله د «ښځو، سولې او امنیت په نړۍوال شاخص» کې د ۱۸۱ هېوادونو په منځ کې ۱۸۱م مقام ترلاسه کړي.

شفیقه خپلواک د مارچ اتمې په مناسبت په خپلې اېکس‌پاڼې لیکلي، چې د افغانستان تر ټولو لوی ناورین په افغانستان کې په ښځو روان ظلم دی او یاد ظلم په هېڅ ډول د توجیه وړ نه دی.

نوموړې لیکلي: «د افغانستان تر ټولو لوی بحران همدا دی او د دې بیه به ډېره لوړه پرې کړو».

شفیقې خپلواک همدراز زیاته کړې: «بشري قوه قدرت دی. تعلیم قدرت دی. پوهه قدرت دی. او موږ یې له دې ټولو قدرتونو بې هېڅ دلیل محروم کړی یوو، دا د وطن او ولس په حق کې جفا ده. داسې جفا چې نسلونه به یې ناوان جبرانوي».

نوموړې ویلي، چې د پرمختللي او پر ځان بسیا افغانستان لپاره باید نجونې درس ووايي، کار وکړي، فعال سیاسي، اقتصادي او ټولنیز ګډون ولري.

یادې افغانې شاعرې او لیکوالې دغه څرګندونې پر داسې مهال کړې دي، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته افغان ښځې او نجونې د زده‌کړو ترڅنګ له خپلو ټولو سیاسي، ټولنیزو او کاري حقونو څخه محرومې شوې دي.