د ایران د جګړې سیمه‌ییزې اغېزې

همدا اوس د دویم نړۍوال جنګ له پای وروسته نړۍ په لومړي ځل په داسې یو حالت کې ده چې څلور سترې بین‌الدولتي جګړې او له دیارلسو زیاتې خونړۍ کورنۍ جګړې پکې دایمي شوې دي.

نږدې ۷۴ هېوادونه په مستقیم یا غیر مستقیم ډول په دې جګړو کې دخیل دي، چې دا چاره نړیوال ثبات ته بې‌ساری ګواښ دی.

روسیه له اوکراین سره په جګړه اخته ده، ایران له امریکا او اسراییل سره په کړکېچ اخته دی، پاکستان له طالبانو سره د جګړې ډګر ته وتلی او اسراییل په منځني ختیځ او په ځانګړي ډول غزه کې اوږدمهاله جګړه وکړه.

د روسیې او اوکراین جګړه

په ۲۰۲۲ کال د فېبرورۍ په میاشت کې روسیې پر اوکراین برید وکړ او د اروپا تر ټولو پراخه جګړه یې پیل کړه. جګړه تر اوسه فعاله ده، دواړه لوري منظم پوځونه، ثقیله وسلې، توغندیز سیستمونه او هوایي ځواک کاروي.

اوکراین د امریکا، اروپایي ټولنې او لوېدیزو متحدینو له پراخو مرستو ملاتړ ترلاسه کوي؛ په داسې حال کې چې روسیه د چین، شمالي کوریا او یو شمېر نورو متحدینو سیاسي ملاتړ لري.

دا جګړه د نړیوال نظم لپاره یو ستر ازموینه ده او د اروپا د امنیتي معماري بنسټونه یې لړزولي دي.

د امریکا–اسراییل او ایران جګړه

که څه هم له ایران سره د اسراییل او امریکا کړکېچ پخوانی دی، خو په ۲۰۲۶ کال کې امریکا او اسراییل په ګډو عملیاتو کې د ایران پر پوځي هدفونو بریدونه وکړل، چې د دې هېواد د مذهبي رهبر په ګډون یې شاوخوا دېرش لوړ پوړي چارواکي ووژل. ایران په ځواب کې د امریکا او اسراییل اهداف په خلیج، عراق او سوریه کې په نښه کړل او جګړه له سیمه‌ییزې کچې نړۍوال حیثیت ته وغځېده.

امریکا او اسراییل د لوېدیځ بلاک ملاتړ لري. ایران د حزب‌الله، حوثي ملېشو او د سیمې د نورو متحدینو له لارې عمل کوي او د روسیې او چین سیاسي خواخوږي یې تر شا ولاړه ده.

دا جګړه د انرژۍ په بازارونو، د سیمې په اقتصاد او د نړۍ په سیاسي توازن مستقیم اغېز لري. همدا اوس په نړۍوال بازار کې تېل قیمته شوي دي، سټاک مارکیټونه مخ پر زوړ روان دي او ملګري ملتونه یوازې د جګړې پر کنټرول غونډې کوي.

د پاکستان او طالبانو جګړه

په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ نښتې رسمي جګړې ته ورسېدې. پاکستان په کابل، ننګرهار، پکتیا، لغمان، خوست، پکتیکا، هلمند او کندهار کې هوايي بریدونه ترسره کړل. طالبانو هم په ځواب کې پر ډېورنډ د پاکستاني پوځ د پوستو پر وړاندې بریدونه کوي.

دا جګړه که څه هم له نړۍوال دریځه کوچنۍ ښکاري؛ خو د ټولې سیمې امنیت ګواښي، د کډوالۍ څپې زیاتوي، د افغانستان کمزوری اقتصادي وضعیت لا نازکوي، د پاکستان داخلي امنیتي بحران پراخوي او دا شخړه کولای شي د سیمې په نورو هېوادونو هم اغېز وکړي.

پاکستان که څه هم د غربي بلاک او امریکا له متحدینو ګڼل کیږي، په یاده جګړه کې د ټرمپ له خواخوږۍ او ستاینې برخمن دی؛ خو طالبان یوازې د ټي ټي پي نظامي او د هند سیاسي ملاتړ له ځانه سره لري.

د غزې جګړه

په غزه کې د اسراییل پوځي عملیات له کلونو راهیسې روان دي، خو د ۲۰۲۶ له سیمه‌ییز بحران وروسته وضعیت نور هم کړکېچن شوی دی. ټینګې محاصرې، د خوراکي توکو کمښت، د تیلو نشتوالی او د مرستو محدودیت د انساني ناورین کچه لوړه کړې ده.

فلسطین د قطر، ترکیې او ایران سیاسي او لوژستیکي ملاتړ لري؛ خو د وروستیو کلونو پراخو عملیاتو او جګړې دا سیمه په پراخه کچه ځپلې ده او د همدې جګړې په لړ کړې اسراییل د امریکا په پراخ پوځي او سیاسي ملاتړ جګړه پرمخ وړي.

د نړۍ ۱۳ فعاله کورنۍ جګړې

سره له دې چې د نړۍ پام تر ډېره بین‌الدولتي جګړو ته اوښتی، خو تر ټولو خونړۍ او دوامدارې جګړې هماغه کورنۍ جګړې دي. دا جګړې د حکومتونو د کمزورتیا، قومي نابرابریو، مذهبي افراطیت او بهرني لاسوهنې له امله رامنځته شوي دي.

همدا اوس پر ځمکه لږ تر لږه ۱۳ فعالې کورنۍ جګړې روانې دي، چې مهمې یې دا دي:

هایټي

هایټي دا مهال د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې د دولتي واک بشپړه کمزورتیا او د وسله‌والو ډلو پراخ نفوذ یې د ټولنیز، امنیتي او بشري کړکېچ څپه لا پسې ژوره کړې ده. نږدې ۸۰ تر ۹۰ سلنه پلازمېنه پورټ او پرنس د وسله‌والو ایتلافي شبکو تر واک لاندې دی، چې حکومت یې د هغوی د مخنیوي توان له لاسه ورکړی دی. وسله‌وال د ښار مهم کورېډورونه، سوداګریزې لارې، بندرونه او د خلکو ورځنی ژوند کنټرولوي، د باج‌اخیستنې، تښتونو، وژنو او جنسي تاوتریخوالي له لارې یې ټولنیز نظم له منځه وړي دی.

سازماني شوې جرمې شبکې نه یوازې د دولت تشه ډکوي، بلکې خپل موازي حاکمیت، د قاچاق مالي لارې او د وسله‌والو عملیاتو تنظیم یې د قانوني نظام ځای ناستی کړی دی. د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، تاوتریخوالی په وروستیو کلونو کې ډېر پراخ شوی، ماشومان د وسله والو ډلو په چوکاټ کې په منظم ډول استخدامېږي او دولت د بشري ناورین د مخنیوي توان له لاسه ورکړی دی.

پاکستان

په پاکستان کې د دولت او وسله‌والو ډلو ترمنځ روان کړکېچ په دوو عمده محورونو ولاړ دی: بلوڅ بېلتون پاله ډلې او تحریک طالبان پاکستان (TTP).

بلوڅ وسله وال په ځانګړي ډول د بلوچستان په بېلابېلو سیمو کې پراخ بریدونه ترسره کوي، چې په ۲۰۲۶ کې یې همغږي شويو حمله پر بنسټ پر دولتي ادارو، پولیسو، پوځ، بازارونو او زیربنایي تاسیساتو بریدونه کړي دي او په لسګونو ملکي وګړي، امنیتي سرتېري او وسله‌وال پکې وژل شوي دي، چې دا بریدونه د شاوخوا ۸۰ کلنې اوږدې بلوڅ ازادۍ غوښتونکې مبارزې تازه او شدیده مرحله بلل کېږي.

بل لور ته تحریک طالبان پاکستان په خیبر پښتونخوا او قبایلي سیمو کې له کلونو راهیسې پر امنیتي ځواکونو، حکومتي چارواکو او ملکي وګړو بریدونه جاري ساتلي او د پاکستان شمال لوېدیزې سیمې یې د خونړیو حملو سره مخ کړې دي، په ځانګړي ډول له ۲۰۲۱ وروسته د دې ډلې فعالیتونه لا زیات شوي چې د دغه هېواد امنیتي وضعیت یې څوچنده کړکېچن کړی دی. د دواړو ډلو فعالیتونه نه یوازې د پاکستان داخلي ثبات ته دایمي ګواښ جوړوي، بلکې د سیمې امنیتي معادلې او د دولت امنیتي ستراتیژۍ یې سختې ننګولې دي.

ایران

په ایران کې د حکومت او بېلابېلو اقلیت وسله‌والو ډلو ترمنځ شخړې په وروستیو کلونو کې شدت موندلی، چې پکې کُردي، بلوڅ او سني ډلې د تهران پر وړاندې د وسله وال مقاومت مهم څپرکی جوړوي. کردي وسله‌وال، په ځانګړي ډول د کومله، پېژاک او نورو ایتلافي ډلو د غړو په بڼه، له عراق سره د پولې په اوږدو کې فعال حضور لري او حتا د ۲۰۲۶ له پیل راهیسې د ایران په خاوره کې د نوې جبهې پرانیستلو ته چمتوالی ښودل شوی دی، چې د ایران د رژیم پر ضد د پراخ مقاومت د رامنځته کېدو احتمال یې زیات کړی دی.

له بلې خوا، بلوڅ وسله‌والې ډلې د ختیزو سرحدي سیمو په ځانګړي ډول سیستان او بلوچستان کې د حکومت پر پوځي او امنیتي هدفونو بریدونه کوي، چې د امریکا او اسراییل جګړې د پراختیا له امله یې کړکېچ نور هم ژور شوی دی؛ راپورونه ښيي چې د امریکا د استخباراتو هڅې د بلوڅ او کُردي ډلو د قوي کولو لپاره روانې دي چې دا وضعیت نور هم پېچلی کوي. تر دې سربېره، سني او مذهبي اقلیت ډلې له ډېرې مودې راهیسې د حکومت د سختو امنیتي سیاستونو، تبعیض او مذهبي محدودیتونو پر ضد په بېلابېلو برخو کې سر راپورته کوي او تهران د سپاه پاسداران په عملیاتو سره هغوی ځپي. په ټوله کې دا درې واړه جریانونه د ایران د داخلي امنیتي فضا یو مهم او دایمي ستونزمن اړخ جوړوي، چې د سیمه‌ییزو جګړو په غځېدو سره یې خطر نور هم زیات شوی دی.

ایتوپیا

ایتوپیا لا هم له اوږدمهالو کړکېچونو سره مخ ده، ځکه د فېډرالي حکومت او سیمه‌یزو وسله‌والو ډلو جګړه، په ځانګړي ډول د تیګرای ځواکونو او اورومو وسله‌والو (OLA/OLF‑Shane) تر اوسه نه ده بشپړه شوې. په تیګرای کې د ۲۰۲۶ په لومړیو کې تازه نښتې د حکومت او سیمه‌یزو ځواکونو ترمنځ راپورته شوې، چې درنې وسلې، ډرونونه او توپخانه پکې وکارول شوې او د سیمې انساني وضعیت یې نور هم خراب کړی دی. بل لور ته، په اورومیا او بنیشنګول-ګوموز کې د اورومو وسله‌والو بریدونه او د دولت عملیات لا روان دي، چې ملکي تلفات، تښتونې او پراخې بې‌ځایه کېدنې یې رامنځته کړې دي او د دولت د ساتندوی ځواکونو هڅې تر اوسه د بشپړ ثبات د راوستو لپاره بسنه نه کوي.

کولمبیا او اکوادور

په کولمبیا او اکوادور کې د دولت واک د مخدره موادو کارټېلونو او وسله‌والو شبکو له سخت فشار سره مخ دی؛ هلته قوي جنایي ډلې لکه لاس لوبوس، لاس ټیګرونیس او د کولمبیا پخواني فارک ډیسیډنټان د دواړو هېوادونو امنیتي جوړښتونه ننګوي، چاودنې، وسله‌وال بریدونه او د دولت ضد عملیات ترسره کوي، چې اکوادور یې د ۲۰۲۳ راهیسې د سیمې تر ټولو تاوتریخجنه نقطه ګرځولې ده. د نشه‌يي توکو د ترانزیټ مهمو لارو، د بندرونو کنټرول او د سرحدي سیمو کمزورې څارنې له امله، دا ډلې نه یوازې پیاوړې شوې دي، بلکې د دواړو حکومتونو پر وړاندې پراخ وسله‌وال مقاومت کوي، چې د امنیتي ځواکونو ګډ عملیات او حتا د امریکا له لوري د ګډو پوځي ماموریتونو پیل ته یې زمینه برابره کړې ده.

میانمار

په میانمار کې کورنۍ جګړه ورځ تر بلې پراخېږي، ځکه پوځ له یوې خوا د بېلابېلو قومي وسله‌والو ډلو او له بلې خوا د ډېموکراسي پلوه ځواکونو پر ضد په سخته نښتو بوخت دی. جګړه چې د ۲۰۲۱ پوځي کودتا وروسته پیل شوې، اوس یاد هېواد د بشپړ کړکېچ په حالت کې اچولی؛ پراخې هوايي حملې، د سیمو سوځول، د ښارونو نیول او د میلیونونو خلکو بې‌ځایه کېدل د دې شخړې مهم اړخونه دي.

د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ تازه راپورونه څرګندوي چې پوځ د خپلې ولکې د ټینګېدو لپاره د عامو خلکو پر سیمو بمبار زیات کړی او جګړه د هېواد له ګڼو سرحدي سیمو تر ښارونو لکه کاچین، راخاین او ساګاین پورې رسېدلې ده، په داسې حال کې چې د رژیم مخالفې ملېشې او قومي ځواکونه د پراخو سیمو د کنټرول لپاره مقاومت ته دوام ورکوي.

همدا راز سوډان، یمن، سومالیا، موزامبیق، مرکزي افریقا او یو شمېر نور خواره وار هېوادونه د کورنیو جګړو ښکار دي.

په هر یوه هېواد کې جګړې د دولتونو بنسټونه ویجاړ کړي او انساني ناورینونه یې رامنځته کړي دي.

یوه اساسي پوښتنه چې د دغو جګړو له دوامه مطرح کیږي، هغه دا ده چې ولې نړۍ د نوي نظم پر درشل ولاړه ده؟

د روانو بین الدولتي او کورنیو جګړو دواړه ابعاد له یو بل سره تړلي دي، په نننۍ نړۍ کې د جګړو د پراخېدو تر ټولو مهم اغېز دا دی چې د نړۍوال نظم زاړه چوکاټونه نور د بې‌سارې سیالۍ او داخلي کړکېچونو د مهار توان نه لري. بین‌الدولتي جګړې د لویو قدرتونو د سیالۍ، د ختیځ او لوېدیځ د بلاکونو د ټکر، د جیوپوليټیک رقابت او د متحدینو د نویو جوړښتونو له امله د نړۍ سیاسي توازن ګډوډوي؛ په داسې حال کې چې کورنۍ جګړې د سیاسي واک د نابرابر وېش، قومي او مذهبي اختلافاتو، افراطي ډلو د پیاوړتیا او د دولتونو د داخلي کمزورۍ له امله د دولتونو بنسټونه له منځه وړي. کله چې دا دواړه ابعاد یو ځای شي، یوې سیمې کې جګړه بله سیمه هم متاثره کوي، د اقتصادي، امنیتي او سیاسي بې‌ثباتۍ موجونه رامنځته کوي او نړۍ د داسې نوي نظم پر څنډه دروي چې لا یې شکل روښانه نه دی، خو پایله یې د پخوانیو نړۍوالو توازنونو له ړنګېدو سره تړلې ده.

تصور وکړئ چې د نړۍ یوه مهمه سمندري لاره د جګړې یا ګواښ له امله بنده شي. یا د سیمې یو لوی هېواد لکه ایران په جګړه کې ښکېل شي. دا موضوع یوازې د منځني ختیځ د خلکو اندېښنه نه ده. دا فضا د امریکا، اروپا، چین، جنوبي اسیا او حتا د افغانستان او پښتونخوا د خلکو پر ورځني ژوند هم اغېزه کوي.

نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو برخو کې هممهاله جګړې روانې دي، په منځني ختیځ کې د امریکا، ایران او اسراییل ترمنځ کړکېچ، د روسیې او اوکراین جګړه، د پاکستان او طالبانو جګړه او د افغانستان ناڅاپي اقتصادي فشارونه ټول یو ګډ تاثیر لري: نړۍوال اقتصاد ګډوډېږي، د توکو قیمتونه لوړېږي او د خلکو ورځنی ژوند د فشار لاندې راځي.

هرموز تنګی؛ د نړۍ د انرژۍ حساسه لاره

د نړۍ په اقتصادي بدن کې یو رګ د هرموز تنګی ت ټولو زیات نازک دی. دا تنګی د فارس خلیج او عمان ګلف ترمنځ موقعیت لري او د نړۍ د خامو تېلو نږدې ۲۰ سلنه یا پنځمه برخه د همدې لارې تیریږي.

که دلته جګړه، توغندیز برید، یا امنیتي ګډوډي رامنځته شي؛ د تېلو بیې به سمدستي لوړې شي، د انرژۍ نړۍوالي بیې به په څو ساعتونو کې پورته وخېژي او دا مهال یې ښه مشاهده کولی شو او د بار وړونکو کښتیو لېږد به ورو، ګران او حتا ځنډنی شي.

دا تاثیرات بیا د افغانستان او پښتونخوا په بازارونو کې د تېلو، اوړو، غوړو، دواګانو، سمنټو او ټولو نورو وارداتي توکو په بیو کې ښکاري.

ولې ایران د افغانستان لپاره حیاتي دی؟

افغانستان له سمندر سره مستقیمه لاره نه لري. له همدې امله د خپلو اړتیاوو یوه مهمه برخه له ایران څخه پوره کوي؛ تیل او سونګ توکي، ګاز او برېښنایي مواد، خوراکي توکي، ساختماني وسایل او د کور اړتیاوې او دې ته ورته ضروري څیزونه له ایرانه واردوي.

که ایران له اوږدمهاله جګړې، بندیزونو یا اقتصادي ګډوډۍ سره مخ شي، وارداتي لارې به تنګې شي، د تېلو او نورو اساسي توکو بیې به لوړې شي، بازار به بې‌ثباته شي.

یوه بله مهمه نقطه هم دا ده چې په ایران کې میلیونونه افغان کډوال ژوند کوي. که هلته جګړه یا اقتصادي فشار زیات شي، ممکن زرګونه کسان بېرته افغانستان ته ستانه شي، چې دا به د کار، کور، خوراک او مرستو پر سیستمونو ډېر فشار زیات کړي.

د پاکستان اغېز او د کراچۍ بندر رول

افغانستان ډېری واردات د پاکستان د کراچۍ له بندر څخه هم کول، چې د وروستیو جګړو او لارو د بندښت له امله دا بندر هم متضرره شوی او منفي اغېز یې د افغانستان پر بازارونو ښکاري. همدا لامل دی چې د افغانستان په بازارونو کې د توکو بیې قیمته شوې دي.

ښايي دا یې پیل وي، خو که دوام وکړي نو افغاني بازار لا تر فشار لاندې راوستلی شي.

د منځني ختیځ هر امنیتي بدلون حتا هغه چې زرګونه کیلومتره لرې پېښېږي هم د افغانستان او پښتونخوا د خلکو ژوند بدلوي. ځکه: موږ وارداتي اقتصاد لرو، سمندر ته لاره نه لرو، انرژي له ګاونډیانو راځي، نړۍوال باروړونکي د جګړې په شرایطو کې خطر نه مني؛ نو د یوې نړۍوالې جګړې انعکاس په لومړي سر کې د انرژۍ بیې پورته کوي او بیا د خلکو پر ورځني ژوند د خوراک، ترانسپورټ، درملو، ساختماني توکو او نورو پر بیو ښکاري.

دا وضعیت نه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ مستقیمه نښته جاري ساتلې، بلکې د سیمې د امنیتي معادلو لپاره هم ژورې پایلې لرلی شي.

د کړکېچ پیل او د جګړې پراختیا

د بحران تازه څپه هغه مهال راپورته شوه چې پاکستان په ننګرهار او پکتیکا کې هوايي بریدونه وکړل. د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ دفتر (یوناما) د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې ملکي وګړي هم وژل شوي دي. له دې وروسته طالبانو د پاکستان پر سرحدي پوستو ځوابي بریدونه وکړل او نښته نوره هم پراخه شوه. طالبان ادعا کوي چې پاکستان د افغان خاورې دننه بریدونه پيل کړي او دوی مجبور شوي چې مقابله وکړي.

جګړې اوس پراخه تبلیغاتي بڼه خپله کړې ده. د دواړو خواوو د تلفاتو شمېرې متضادې دي او لا هم خپلواکو او نړۍوالو سرچینو په کره توګه نه دي تایید کړې. طالب چارواکي ادعا کوي چې تر ۱۰۰ ډې

ر پاکستاني پوځیان یې وژلي او شاوخوا ۲۵ پوستې یې نیولې دي. په مقابل کې پاکستانی اړخ د ۴۳۵ طالبانو د وژل کېدو او ۳۱ پوستو د نیولو دعوه کوي. دغه شمېرې د ژورنالیستیکي معیارونو له مخې خپلواک تثبیت ته اړتیا لري.

طالبانو د لږ تر لږه ۵۲ ملکي افغانانو د وژل کېدو راپور هم ورکړی، چې دا مساله ملي او نړۍوالې اندېښنې زیاتوي.

د امریکايي وسلو ویجاړی

تر ټولو بحث‌پاروونکی اړخ د پاکستان له لوري د طالبانو په واک کې د ملي اردو د پخوانیو پوځي وسایطو د ویجاړۍ تکراري خبرونه دي. دا موضوع هغه روایت تقویه کوي چې ګواکې پاکستان غواړي په افغانستان کې له امریکا پاتې شوې وسلې له منځه یوسي.

دا چې د دغو اعلانونو هدف چا ته ډاډ ورکول دي، ښايي دا پوښتنه له جګړې وروسته روښانه شي.

ځینې شننونکي باور لري چې د روانې جګړې یوه موخه هم د همدې وسلو ویجاړول دي، څو پاکستان ته د پېښو راتلونکو امنیتي ګواښونو مخه ونیول شي.

سیاسي او اقتصادي فشارونه

د جګړې دوام یوازې امنیتي تلفات نه زیاتوي، بلکې د کابل او اسلام‌اباد سیاسي او اقتصادي چاپېریال هم سختوي. پاکستان له ژور اقتصادي بحران، د اسعارو له نوسان، لوړ انفلاسیون او بانکي ستونزو سره مخ دی. اوږدمهاله جګړه د پوځ او حکومت ترمنځ پر همغږۍ هم اغېز کولی شي او د عملیاتو لوړ لګښتونه د اقتصاد پر اوږو دروند بار ګرځي.

له بلې خوا طالبان هم د نړۍوال مشروعیت د نه شتون، اقتصادي رکود او داخلي ثبات د کمزورۍ له امله په حساس حالت کې دي. بانکي سیسټم هم تر بندیزونو لاندې دی. داسې شرایط معمولا د سخت دریځه سیاستونو احتمال لوړوي.

که څه هم پاکستان د هوايي ځواک، ټېکنالوژۍ او لوژستیک له پلوه د طالبانو په پرتله ډېر امکانات لري، خو ستراتیژیک بار یې دروند دی. د اوږدې جګړې هره ورځ د تیلو، مهماتو او تجهیزاتو لوړ لګښتونه لري او نامعلوم پای یې د پاکستان اقتصاد نور هم زیانمنولای شي.

په همدې فضا کې ټي ټي پي او ورته ډلې هم د بسیج او تبلیغ فرصت ترلاسه کوي، چې دا د پاکستان د کورني امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼل کېږي.

دا نښته په داسې وخت کې زور اخلي چې سیمه له پراخو جیوپولیټیک بدلونونو سره مخ ده. د سیمې امنیتي توازن نازک شوی او هر نوی کړکېچ کولی شي د فشارونو کړۍ نوره هم تنګه کړي. پاکستان، چې پخوا د لوېدیځ مهم شریک و، اوس له څو اړخیزو فشارونو سره مخ دی.

د طالبانو نسبي سیاسي ګټه؟

سره له دې چې طالبانو پوځي زیانونه لیدلي، خو په کوردننه یې ځینې نسبي لاسته راوړنې هم لرلې دي. دوی جګړه د «حاکمیت دفاع» بولي. دغه شعار د هغوی د لیکو د منسجمېدو او حتا د ځینو مخالفو افغانانو د ملاتړ سبب شوی دی.

په افغانستان کې د پاکستان پر وړاندې تاریخي بې‌باوري شته. دې جګړې د طالبانو پر ضد داخلي نیوکې تر یوه بریده کمزورې کړې او پر هغه روایت یې سیوری غوړولی چې ګواکې طالبان د پاکستان تر نفوذ لاندې دي.

طالبان هڅه کوي نړۍوالو ته وښيي چې د یوه اټومي هېواد پر وړاندې جګړه اداره کوي او پاکستان د خپلو امنیتي مسایلو له مخې دا جګړه په ترهګرۍ ضد جګړه توجیه کوي.

د طالبانو او پاکستان جګړه د ادعاوو، متقابلو تبلیغاتو، تاریخي بې‌باورۍ او سیمه‌ییزو سیالیو ګډ انځور دی. نه طالبان مطلق بریالي کېدای شي او نه هم پاکستان کولی شي په بشپړ ډول خپل اهداف ترلاسه کړي. خو تر ټولو ډېر زیان یې د افغانستان ولس ویني.

تلپاتې حل د توپونو او وسلو په ډزو کې نه دی. حل لاره په ډیالوګ، ډېپلوماسۍ، د باور جوړونې میکانیزمونو او ګډو امنیتي ترتیباتو کې ده. که دواړه لوري د جګړې پر ځای د سیاسي حل لور ته حرکت ونه کړي، دا بحران به نه یوازې دوه هېوادونه، بلکې ټوله سیمه له اوږدمهالې بې‌ثباتۍ سره مخ کړي.

له جمهوریت وروسته هم یو شمېر فرصت‌ طلبه سیاستوال او ځان‌ بولې اپوزېسیوني څېرې پر صحنه پاتې شوې دي. د دوی سیاسي فعالیت په ظاهره پر افغانستان متمرکز دی، خو سیاسي حساب او تکیه یې په بهرنیانو راڅرخي.

د پښتو عامیانه متل په مصداق، « کوړت کوړت دلته کوي او هګۍ» په اسلام اباد او تهران کې. د وروستیو تحولاتو په بهیر کې د دغو څېرو سیاسي موقعیت تر ډېره روښانه شوی؛ ډېری یې وپېژندل شول او پاتې نور هم ورو ورو خپله اصلي څېره بربنډوي.

هغه جریانونه چې د افغانستان په نوم سیاست کوي خو عملي اتکا یې پر اسلام‌اباد او تهران وي، په واقعي معنا د داخلي مشروعیت د ترلاسه کولو ظرفیت نه لري. په داسې معادله کې که طالبان هم له سیاسي صحنې وځي، بدیل به یې په ډېر احتمال د نورو سختدریځو ډلو په بڼه راڅرګند شي، نه هغه څېرې چې ټولنیز بنسټ او مستقل سیاسي ثقل ونه لري.

وروستیو سیمه‌ییزو تحولاتو وښوده چې ځینې سیاسي ډلې د افغانستان د ملي ګټو پر ځای د خپلو سیاسي محاسبو او مقطعي دریځونو تابع دي. دا ډول چلند د ملي اجماع او اعتماد د لا کمزوري کېدو سبب ګرځي. هغه سیاسي قشر چې په تېرو کلونو کې یې د شعارونو او معاملاتو سیاست پر مخ وړی، نن یې هم له خپلې هغې تګلارې لاس نه دی اخیستی. دا ډول سیاست، چې پر مقطعي معاملې او دوه‌ګوني دریځ ولاړ وي، نه پخوا د باور وړ و او نه هم اوس دی.

د طالبانو پر ضد د شعارونو سیاست هم نوې پدیده نه ده. پخوا هم تشې ادعاوې مطرح کېدې او نن هم ورته شعارونه د سیاسي معاملې د وسیلې په توګه کارول کېږي.

نړیوالو قدرتونو، د سیمې هېوادونو لکه چین، روسیې او هند، او همداراز داخلي سیاسي ځواکونو دا واقعیت درک کړی چې له ټولنیز بنسټ او شفافې اجنډا پرته سیاسي دعوې پایښت نه لري. له همدې امله د معاملې دا بازار ورځ تر بلې تنګېږي.

په پایله کې، هغه سیاست چې په کوردننه ریښه ونه لري او سترګې یې تل بهر ته وي، نه شي کولای د افغانستان د راتلونکي لپاره باور وړ بدیل وړاندې کړي. مشروع بدیل یوازې هغه مهال رامنځته کېږي چې سیاسي عمل د ملي ګټو، داخلي مشروعیت او روښانه برنامې پر بنسټ ولاړ وي، مشروعیت پر دوه‌ګوني دریځ او مقطعي محاسبې نه را منځته کیږي.

اوس دوه لارې دي چې یا به په کوردننه د افغانستان کې د مشروع او قانونمند نظام د جوړیدو لپاره مثبت تغیر رامنځته کیږي او د طالبانو غلطې پالیسۍ به ودریږي او یا به نورې افراطي ډلې رامنځته کیږي او طالبان به له منځه ځي. په وروستي تغیر کې د افغانانو او د سیمې هیوادونو خیر نشته او هر څوک که په داخل یا بهر کې څه کولی شي، د اول بدیل لپاره باید لاس په کار شي.

په دې معادله کې تکیه پر بهر مېشتو سیاسي مدعیانو د حل لاره نه ده. نړیوال لوبغاړي هغوی ښه پېژني او د واقعي بدلون لپاره تر ډېره په داخلي توازن او مشروعیت تمرکز کوي.

همداراز، هغه کسان چې د واک پر مهال یې له دولتي منابعو ناوړه استفاده کړې او د پراخو فسادونو او سرغړونو تورونه پرې دي، نه شي کولای په اسانه توګه د نوې سیاسي پروسې محور وګرځي. د باور د بحران حل یوازې د شفافیت، حساب ورکونې او نوې سیاسي اجماع له لارې شونی دی.

په مدني او فرهنګي ډګر کې هم هغه شبکې چې په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د پخوانیو مافیایي یا جنګي جوړښتونو تر اغېز لاندې یا د هغوی برخه وې، د اعتماد وړ بدیل نه شي کېدای. مشروع بدلون هغه مهال رامنځته کېږي چې رښتینی ټولنیز بنسټ او ملي اجماع ورسره مل وي.

وروستۍ پرېکړه د افغان ولس ده. هغه کسان چې په داخل کې ژوند کوي، پاکه سابقه لري او د مثبت او عملي بدلون فکر ورسره وي، کولای شي د راتلونکي په جوړولو کې رغنده رول ولوبوي.

که څه هم د افغانستان او سیمې وضعیت پېچلی او د چټکو بدلونونو په حال کې دی، بیا هم فرصتونه شته. شرط دا دی چې سیاسي چلند د احساساتو پر ځای پر تدبیر، ملي ګټو او واقعي مشارکت ولاړ وي. د یوې رښتینې او ټولشموله لویې جرګې جوړېدل، چې د ټول ملت استازیتوب وکړي، کولای شي د ملي اجماع بنسټ کېږدي. د لویې جرګې دایریدل نه بې طالبانو کیدلی شي او نه یې بې د ملت د ټولو سیمو او اقشارو پرته جوړولی شي او نه ګټه لري. یوازې د ملایانو جرګه مشکل نه شي حل کولی.

یوناما په خپل یوه رپوټ کې وویل، چې په دې بریدونو کې ۱۳ ښځې او ماشومان هم وژل شوي دي. د سیمې په کچه دا یو ستر بشري ناورین و، خو تر ټولو دردوونکې پوښتنه لا هم پر ځای ده:
ولې د سیمې هېوادونو او نړۍوالې ټولنې پرې غږ ونه کړ؟

هغه څه چې حیرانوونکي دي، دا دي چې له ټولې نړۍ څخه یوازې هند په ښکاره ډول دا بریدونه وغندل. د هند د بهرنیو چارو وزارت دا بریدونه د پاکستان هڅه وبلله چې خپلې داخلي ناکامۍ په افغانستان وتپي او د بحران پړه له خپلې غاړې وباسي. خو هند له پاکستان سره رقابت هم لري او ډېر وخت د نوي ډیلي او اسلام اباد دریځونه ددوی له خپلمنځي سیالیو هم اغیزمن وي.

خو ولې نور هېوادونه چوپ پاتې شول؟ ځواب یې یوازې په څو جملو کې نه راټولېږي. د سیمې سیاست، لوی قدرتونه، امنیتي تشویشونه او د طالبان د حکومت نړۍوال موقف ټول د دې چوپتیا په جوړولو کې برخه لري.

د روسیې ویره

روسیې په ۲۰۲۵ کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند او د نړۍ لومړنی هېواد و چې دا ګام یې پورته کړ. دا د مسکو لپاره یوه ستره ستراتیژیکه پرېکړه وه، ځکه روسیې د افغانستان او تاجکستان پر پوله د وسله‌والو ډلو له پراخېدو ژوره وېره لرله.

د روسیې لپاره حقیقي ګواښ دا دی چې که طالبان منزوي پاتې شي، سیمه‌ییزې توندلارې ډلې به لا پیاوړې شي او د منځنۍ اسیا امنیت به جدي خراب کړي. همدا علت دی چې مسکو هڅه وکړه طالبان په رسمیت وپېژني، څو له دوی سره د همکارۍ له لارې سرحدي امنیت کې پرمختګ وکړي.

خو ستونزه لا هم حل شوې نه ده، سره له دې چې روسیې د رسمیت پېژندنې وروستی کارت هم ولوباوه، د منځنۍ اسیا امنیت د وسله‌والو د فعالیتونو له امله لا هم خوندي نه دی او مسکو له دې خطره نه شي تېرېدلی.

د همدې ستراتیژیک حساسیت له امله روسیه پر پاکستاني بریدونو خاموشه پاتې شوه؛ ځکه نه غواړي د طالبانو له امله پاکستان خپه کړي او یو بل اساسي علت دا دی چې له تاجکستان سره پر پوله وروستیو کړکېچونو د روسیې ویره لا هم زیاته کړې ده.

طالبانو ته نېږدې خو محتاط ایران

طالبانو ته یو بل نېږدې هېواد، ایران، هم غلی پاتې شو. په وروستیو کې د تهران چارواکو څرګنده کړې چې د طالبانو رسمي پېژندنې ته نور هېڅ مانع نه شته او ډېر ژر به د دې پروسې وروستی پړاو هم بشپړ شي.

نو ولې ایران د افغانستان پر خاوره د پاکستان د بریدونو ضد دریځ نه نیسي؟

ایران نه غواړي د طالبانو د ملاتړ په بدل کې له پاکستان سره خپلې اړیکې ترینګلې کړي. تهران او اسلام‌اباد دواړه د سیمې د نفوذ لپاره سیالي کوي، خو په طالبانو پورې اړه لرونکې برخې کې دواړه هېوادونه غواړي اړیکې په ډېر احتیاط مدیریت کړي. ایران پوهېږي چې که د پاکستان پر بریدونو غږ پورته کړي، دا کار ممکن د طالبانو او پاکستان د اړیکو په حساسو معادلو کې ګډوډي راولي، چې خپله د تهران اوسني دریځ او له امریکا او اسراییل سره د ناندریو په درشل کې د تهران په ګټه نه تمامیږي.

له همدې امله، ایران هم چوپ پاتې شو.

لویدیځ ته افغانستان لومړیتوب نه لري

نړۍوال سیاست دا مهال له لویو کړکېچونو سره مخ دی. لوېدیز هېوادونه په ۲۰۲۶ کې له ایران سره د احتمالي پراخې شخړې په درشل کې ولاړ دي او اروپايي هېوادونه د اوکراین د جګړې پنځم کال تجربه کوي، چې وضعیت یې خورا حساس کړی دی.

افغانستان د نړۍوالو په ستراتیژیکو لومړیتوبونو کې شاته تللی دی.

په همدې حال کې پاکستان د ترهګرۍ ضد عملیاتو ادعا کوي او وایي چې بریدونه یې د وسله‌والو ډلو پر مرکزونو شوي، دا نړۍوالو ته د "دفاعي اقدام" په توګه وړاندې کېږي.

افغانستان د طالبانو په موجودیت کې په نړیوال سټیج، فلټفارمونو او د عدالت غوښتنې په سازمانونو کې رسا غږ نه لري، ددې ډلې سیاستونو او د ښځو پر وړاندې تبعیضي چلند او نورو بندیزونو په افغانستان کې د وضعیت او رامنځته کېدونکو پېښو په تړاو د نړیوالو درک اغیزمن کړی. حکومت یې منزوي دی او ولس هم ددې انزوا قرباني دی.

خو د دې چوپتیا تر ټولو لوی تاوان څوک پرې کوي؟

هغه خلک چې د جګړې برخه نه دي. هغه ماشومان چې د شپې له خوبه راویښ شول او نور یې هیڅکله سهار ونه لید. هغه کورنۍ چې په یوه شیبه کې یې د ژوند ټول بنسټونه له لاسه ورکړل.

د روسیې، منځنۍ اسیا، عربو هېوادونو او حتا منځګړو هېوادونو چوپتیا ښيي چې د طالبانو په موجودیت کې افغانستان لا هم منزوي کیږي او د پاکستان روایت ، چې وسله والو طالبانو ټي ټي پي او نورو وسله والو ډلو ته په افغانستان کې ځای ور کړی دی، تقویه کیږي او د واقعیت په توګه ورسره چلند کیږي.