خبریال
د طالبانو د مشر له فرمان څخه په سرغړونې سږکال په هلمند، کندهار او ارزګان ولایتونو کې کوکنار کرل شوي دي. کروندګر وايي، دوی د مجبوریت او لوږې له امله د هبتالله فرمان نهمني. یو شمېر کروندګرو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته په خبرو کې ویلي، چې طالب مشرانو د تریاکو د کر اجازه ورکړې ده.
پر کابل د طالبانو له بیا واکمنېدو څو میاشتې وروسته، د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده په ټول هېواد کې د تریاکو پر کرکېلې بندیز ولګاوه، چې ورسره سم د تریاکو او نورو نشهیي توکو بیې هم څو برابره لوړې شوې.
خو د څلورو کلونو په تېریدو سره هغه کروندګر چې د ژوند د ټولو چارو او لګښتونو سرچینې یې یوازې د تریاکو او نشهیي توکو کرکيلې وې، له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شول او سږکال په هلمند، کندهار او ارزګان کې یو ځل بیا کروندګرو د تریاکو کر ته مخه کړې ده.
که څه هم طالبان په هېڅ صورت کروندګرو ته اجازه نهورکوي چې پر خپلو ځمکو تریاک وکري، خو ځینو کروندګرو ته بیا د طالبانو لهخوا د تریاکو د کر اجازه ورکړل شوې ده.
کروندګرو تازه د هلمند په موسیکلا، نوزاد، واشېر، مارجې او باغران ولسوالیو کې پر خپلو ځمکو تریاک کرلي دي، خو دا کروندې د پخوا پرتله کمې دي او دوی نهشي کولای چې په ښکاره تریاک وکري.
د راپورونو پربنسټ، ځینو کسانو له خپلو کروندو څخه دېوالونه راتاو کړي، څو کروندې یې د طالبانو له سترګو پناه شي او ځینو کسانو په خپلو کلاګانو او داسې سیمو کې تریاک کرلي چې هلته د طالبانو تګراتګ کم او یا هم هېڅ نشته.
کروندګرو ولې یو ځل بیا تریاکو ته مخه کړې ده؟
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د هلمند په موسیکلا، نوزاد، باغران او ځینو نورو سیمو کې له کروندګرو سره خبرې کړي او یادو کروندګرو د تریاکو کر ته د مخه کولو لوی لامل اقتصادي ستونزې په ګوته کړې دي.
عبدالرووف چې د هلمند د موسیکلا ولسوالۍ اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «زه نږدې ۱۵ جریبه کرنیزه ځمکه لرم او ۱۲ مې اولادونه دي. د طالبانو تر راتګ وړاندې مې په ۱۰ جریبه ځمکه کوکنار او په ۵ جریبه ځمکه غنم کرل. د کوکنارو له عاید څخه مې د ژوند لګښتونه پوره کول او غنم مې د کورنۍ د خوراک لپاره بسنه کوله. خو په تېرو څلورو کلونو کې د تریاکو پر کښت له بندیز وروسته یوازې پر غنمو زما د کورنۍ ګوزاره نهکېږي. له همدې امله په دغه موده کې شاوخوا ۱۲ لکه کلدارې پوروړی شوی یم».
یاد هلمندی کروندګر وايي، چې سږکال یې د خپل استوګنځي په انګړ کې کوکنار کرلي دي او همداراز یې د خپلې ځمکې پر یوه برخه دېوال راګرځولی او کوکنار یې پهکې کرلي، څو د طالبانو له سترګو پناه وي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو اوس د دغو تازه کرل شویو تریاکو د لهمنځه وړلو لپاره کمپاینونه پیل کړي او یوازې یې په موسیکلا ولسوالۍ کې لسګونه کروندګر د تریاکو د کرلو په تور بندیان کړي دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د هلمند په شمالي ولسوالیو موسیکلا، نوزاد، باغران او نورو سیمو کې ډېر کوکنار کرل شوي دي. دوه اوونۍ وړاندې د هلمند والي امانالدین منصور هم د هلمند شمالي موسیکلا ولسوالۍ ته سفر کړی و او په یوه پراخه غونډه کې یې خلکو ته امر وکړ، چې کرل شوي تریاک لهمنځه یوسي که نه د سرغړونې په صورت کې به ورسره قانوني چلند وشي.
طالبانو د جنورۍ میاشتې په شپږمه نېټه موسیکلا ته د یاد طالب چارواکي د سفر او د تریاکو د کرکیلې د مخنیوي په تړاو خبرپاڼه هم خپره کړې ده.
په خبرپاڼه کې د هلمند د والي له قوله لیکل شوي: «خلک دې د کوکنارو له کښت او اړوند نورو مواردو په کلکه ډډه وکړي او نور دې په دې شیانو خپل مصارف او وخت بېځایه نهلګوي. په دې برخه کې زموږ پرېکړه پرېکنده او مبارزه مو جدي ده. چا ته اجازه نهورکوو چې په دې ناوړه عمل لاس پورې کړي او سرغړونکو سره به اصولي چلند یقینا ترسره کېږي. موږ هڅه کوو خلکو ته بدیل معیشت ورکړو».
له دې سره، شاوخوا لس ورځې مخکې د هلمند په موسیکلا ولسوالۍ کې د طالبانو ولسوال ملا عبدالرحیم (ملاجانان) د یادې ولسوالۍ له ملکانو، قومي مشرانو، سپینږیرو او ګڼو ځايي اوسېدونکو سره ناسته وکړه او هغوی ته یې په ډاګه امر وکړ: «د کوکنارو له کرکیلې او اړوندو نورو کړنو په کلکه ډډه وکړئ او نور په دې ډول کارونو خپل وخت او امکانات بېځایه مه لګوئ».
نوموړي خلکو ته ویلي، چې د کوکنارو د کرکیلې د مخنیوي په برخه کې د طالبانو پرېکړه پرېکنده ده او هېچا ته اجازه نهورکوي چې تریاک وکري.
دغو طالب چارواکو کروندګرو او قومي مشرانو ته ګواښ کړی او ویلي یې دي: «که څوک له امر څخه سرغړونه وکړي، پر وړاندې به یې اصولي او جدي چلند ترسره شي».
د موسیکلا یو اوسېدونکی چې نهغواړي نوم یې واخیستل شي، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو لهخوا د تریاکو د کرلو په تور بندې شوی و او وروسته د قومي مشرانو په منځګړیتوب راخوشې شو.
نوموړي زیاته کړه: «موږ شاوخوا پنځلس یا شل کسان وو. سهار وختي طالبان راته راغلل او موږ یې ونیولو. دوی موږ لومړی په قوماندانۍ کې بندیان کړو او بیا یې محکمې ته حاضر کړو. قاضي ځینو کسانو ته تر شپږو میاشتو بند سزا ورکړه او زما په ګډون یې ځینې نور کسان بیا په قوي ضمانت سره خوشې کړل».
دغه ۲۶ کلن هلمندی ځوان وايي، چې د تریاکو د کرلو په جرم ټول بندیان د محکمې تر حاضریدو پورې د امنیه قوماندانۍ اړوند زندان کې ساتل کېږي.
دغه ځوان وايي: «زه پر خپل کړي کار هېڅ پښېمانه نهیم؛ ځکه بله لاره نهلرم. همدا مې کسب و او همدا مې کار دی. له ماشومتوب څخه مې بزګري کړې او بل کار مې نه دی زده. اوس داسې حال کې یم چې ان د خپل ناروغ پلار یا مور د درملو اخیستو پیسې هم نهلرم؛ په داسې حال کې چې پخوا مو دا ټول لګښتونه د تریاکو له کښت څخه پوره کول».
په ورته مهال، په هلمند کې د طالبانو سیمهییز چارواکي د موسیکلا، نوزاد، باغران او نوزاد ولسوالیو له اوسېدونکو سره په کتنو کې ټینګار کوي، چې د ملا هبتالله اخوندزاده له لوري د نشهيي توکو د کر او کارونې په اړه د بندیز فرمان باید په هر ډول شرایطو کې پلی شي.
هغه ویډیو چې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته رسېدلې ښيي، چې د موسیکلا ولسوالۍ په «ښارګه» سیمه کې د یادې ولسوالۍ امنیه قوماندان ملا عبدالسلام د سیمې له اوسېدونکو سره د یوې ناستې په ترڅ کې له هغوی څخه غوښتي، چې په خپله خوښه له خپلو ځمکو د تریاکو کښتونه لهمنځه یوسي.
خو د سیمې سپین ږیري نوموړي ته وايي، چې د طالبانو د مشر له امر څخه یې د مجبوریت لهمخې سرغړونه کړې ده.
په ویډیو کې ښکاري چې یو سپینږیری وايي: «موږ په دې پوره خبر یو چې دا د شېخ صاحب امر دی؛ هغه والي ته، والي قوماندان ته، قوماندان تاسو ته او تاسو موږ ته امر کړی چې باید تریاک ونهکرو. موږ په دې پوهېږو، خو اوس مو لږ یا ډېر کرلي دي. اغا جانه! دا کار موږ د امارت، والي یا ستاسو پر خلاف نهدی کړی، بلکې خپلې محتاجۍ دې ته اړ کړي یو چې دا بوټي وکرو، ترڅو یوه نیمه بوجۍ اوړه پرې واخلو او یا یو ځل د مور د درملو نسخه پرې پوره کړو. بیا هم موږ ستاسو د خبرو منلو ته تیار یو او که تیار هم نهشو، مجبور یو چې تیار واوسو. موږ به ستاسو امر منو. ګناه خو مو کړې ده، په دې کې هېڅ شک نشته. د شېخ صاحب له امر څخه مو سرغړونه کړې او په دې کې پوره ګنهکار یو، خو له تاسو بښنه غواړو؛ دا چې کرلي مو دي یوازینی لامل یې زموږ مجبوریت دی».
خو له دې سره سره، سږ کال داسې ښکاري، چې وږي او ناچاره کروندګر نور د طالبانو فرمانونو ته سر نهټیټوي.
په سوېلي ولایتونو کې د تریاکو کښت د دې ښکارندويي کوي، چې د طالبانو هغه ټولې ادعاوې بېبنسټه دي، چې وايي په افغانستان کې یې د نشهيي توکو د کرکېلې کچه صفر ته راټېټه کړې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې تېره اوونۍ د طالبانو یوې ډلې د هلمند په مارجې ولسوالۍ کې د یوه کروندګر په کور کې کرل شوي تریاک لهمنځه وړي دي او د معلوماتو لهمخې، یوه ورځ وروسته بیا د طالبانو د هغې ډلګۍ قوماندان چې د یاد کروندګر کور ته په زور ننوتی و، د نامعلومو کسانو له لوري ووژل شو. د هلمند سیمهییزو چارواکو تر اوسه په رسمي ډول په دې اړه څه نهدي ویلي.
له دغو ټولو بندیزونو سره سره، طالبانو خپلو یو شمېر نږدې کسانو ته د تریاکو د کرلو اجازه ورکړې ده.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي: «په موسی کلا، باغران، غورک او ځینو نورو لرې پرتو ولسوالیو کې طالبانو هغو کسانو ته د تریاکو د کرلو اجازه ورکړې، چې یا په خپله د ځینو لوړپوړو طالبانو د کورنیو غړي دي او یا هم له قاچاق وړونکو او طالب زورواکو سره نږدې اړیکې لري».
سرچینې وايي، طالبان یوازې د هغو کسانو تریاک لهمنځه وړي، چې هغوی د طالبانو په لیکو کې هېڅ ډول اړیکې نهلري او عام کروندګر دي.
د یادونې وړ ده، چې طالبانو د هلمند ترڅنګ د ارزګان په خاص ارزګان او چارچینو ولسوالیو او همدارنګه د کندهار په غورک، میوند، خاکرېز او میانشین ولسوالیو کې هم د تریاکو د کرکیلې پر ضد کمپاینونه پیل کړي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې یوناما بیا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په۲۰۲۳ کال کې د کوکنارو پر کر د بندیز له عملي کېدو وروسته د کوکنارو کر په ټول افغانستان کې په پراخه کچه کم شوی، خو اوس له سوېل لوېدیځ څخه شمال ختیځ ته لېږدول شوی.
د راپور لهمخې، په هغو کلیو کې چې پخوا کوکنار پهکې کرل کېدل، اوس د اقتصادي او ټولنیزو شرایطو کچه ټیټه شوې. د غلو او حبوباتو کرلو هغوی ته یو بدیل پیدا کړی، خو د کوکنارو د عاید کمښت یې نه دی جبران کړی.
په راپور کې همداراز زیاته شوې ده، چې د کرنیزو مرستو پوښښ محدود دی او روغتیا، زدهکړو او د ښځو د روغتیا خدماتو ته لاسرسی لا هم کم دی.
طالبانو تر دې وړاندې د ځینو نړۍوالو بنسټونو له استازو سره په لیدنو کې ادعا کړې، چې په افغانستان کې د نشهيي توکو د کښت کچه صفر شوې ده او دوی همداراز له نړۍوالې ټولنې څخه د کروندګرو لپاره د بدیل معیشت د برابرولو غوښتنه کړې ده.
د طالبانو د حکومت ویاند ذبیحالله مجاهد مخکې ویلي و، چې په افغانستان کې د نشهيي توکو کښت او تولید صفر ته رسېدلی او د سیمې هېوادونه هم باید له دغو توکو سره د مبارزې او د قاچاق په مخنیوي کې له افغانستان سره همکاري وکړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.