تاجکستان ومنله چې لسګونه افغان کډوال یې د «جدي جرمونو» په تور اخراج کړي

د دې ادارې د مطبوعاتي دفتر په وینا، له ۲۰۲۱ کال راهیسې په پرله‌پسې ډول دا رجحان لیدل کېږي چې په ناقانونه ډول د هیرویینو د ضبط کچه راټیټه شوې ده.

چارواکي وایي، دا بدلون په نړیواله کچه د نشه يي توکو د قاچاق او په ځانګړي ډول له افغانستان نه د اپیمو د ناقانونه لېږد د کمېدو له امله دی.

د روسیې امنیت شورا دا هم ویلي چې دوی د اوکراین د چارواکو له لوري د نشه يي توکو د خپرېدو هڅې څاري او په دې تړاو یې ځینې ډلې هم نیولې دي.

د روسیې امنیت شورا ویلي چې د روان کال په لومړۍ ربع کې په دغه هېواد کې د نشه يي توکو اړوند ثبت شوي جرمونه د تېر کال د همدې مودې په پرتله ۴۰ سلنه کم شوي دي.

د راپور له مخې، د نشه يي جرمونو ونډه د ټولې جرمي کچې په جوړښت کې هم راکمه شوې او له ۱۲،۸ سلنې څخه ۹،۲ سلنې ته ښکته شوې ده.

هغه یادونه وکړه، چې په وروستیو ورځو کې یې یو ځل بیا افغانستان ته سفر کړی او د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي او د یادې ډلې له نورو چارواکو سره یې لیدنې او خبرې کړې دي.

یو شیاویونګ د چهارشنبې په ورځ (د غويي ۲۳مه) پر اېکس پاڼه کاږلي: «خوښ یم چې یو ځل بیا افغانستان ته سفر کوم. په وروستیو ورځو کې مې د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي او نورو چارواکو سره لیدلي دي. دواړه خواوو د ارومچي بهیر مثبت ارزولی او د سولې، امنیت او پرمختګ لپاره ګډو همکاریو ته چمتو دي».

د ارومچي بهیر د افغان طالبانو او پاکستان ترمنځ د چین په منځګړیتوب خبرو اترو ته اشاره کوي، چې پر ډیورنډ کرښه د جګړې او امنیتي کړکېچونو د کمښت په موخه ترسره شوی و.

د پاکستان او طالبانو د استازو ترمنځ د سولې خبرې اترې چې د چین په کوربه‌توب د روان کال د وري له ۱۲مې تر ۱۸مې پورې د ارومچي په ښار کې ترسره شوې وې، د دوحې، استانبول او ریاض په څېر د پخوانیو پروسو په شان د کومې پایلې ترلاسه کولو پرته پای ته ورسېدې.

پاکستان غواړي، چې طالبان له پاکستاني وسله‌والو ډلو لکه ټي‌ټي‌پي سره خپلې اړیکې پرې کړي؛ خو افغان طالبانو د اسلام‌‌اباد دغه غوښتنه نه‌ده منلې. د چین استازي ویلي، چې د ارومچي خبرو اترو راتلونکی پړاو باید «عملي» پایلې ولري.

په خوست کې د طالبانو د والي‌ ویاند مستغفر ګربز د چهارشنبې په ورځ (د غويي ۲۳مه) ویلي، چې د خوست په مرکز قلموال مېنې په ښارګوټي کې د بیو د کنټرول او احتکار د مخنیوي کمېسیون د څار پرمهال د غلې دانې ۷ هټۍ تړلې.

نوموړي زیاته کړې، چې دغه هټۍ د وزن د کمښت او ټیټ کیفیت د پلور له امله تړل شوې دي. طالبانو په یاد ولایت کې هټۍوالو او سوداګرو ته خبرداری ورکړی، چې د بیو د لوړوالي، بې‌کیفیته توکو د پلور او د خلکو د تېر اېستلو مخه به نیسي او له سر غړوونکو سره به قانوني چلند وکړي.

په دې وروستیو کې د هېواد د بېلابېلو ولایتونو اوسېدونکي له احتکار څخه شکایت کوي.

نوموړي ویلي، تر ټولو ډېرې نمرې په فراه کې وېشل شوې چې په دغه لړۍ کې ۳۰۰ کورنیو ته د استوګنې ځمکې ورکړل شوې دي. په ننګرهار کې ۲۸۶، پکتیکا کې ۴۰، زابل کې ۲۰۰، پکتیا کې ۲۶، لوګر کې ۱۶۵، کندوز کې ۱۶۲، غزني کې ۸۰ او هلمند ولایت کې ۵۰ راستنېدونکو کورنیو ته د استوګنیزو ځمکو نمرې سپارل شوې دي.

حقاني زیاته کړې، چې تر دې مهاله یې په ټول هېواد کې پر ۲۴زره او ۱۶۰ کډوالو د استوګنې ځمکې وېشلې دي. د طالب چارواکو په وینا؛ له پنځو کلونو راهیسې تر ۴نیم مېلیونه افغان کډوال د سیمې له هېوادونو په ځانګړې توګه له پاکستان او ایران نه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بې‌کارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.

د بې‌ځایه شویو نړۍوال سازمان په یوه راپور کې ویلي، چې د جګړو، اقلیمي‌ بدلونونو او اقتصادي بې‌ثباتۍ له کبله په نړۍ کې ۱۰۰ مېلیونه خلک په زور له خپلو کورونو بې‌ځایه شوې دي. په راپور کې راغلي، په اندېښمنونکي حالت کي یو خاموش اقتصادي انقلاب راڅرګندېږي چې مشري یې بې‌ځایه شوې او کډوالې مېرمنې کوي.

یاد سازمان زیاته کړې، دغه ښځي پر پالیسيو او پرمختيايي پروګرامونو تکیه نه‌کوي او دې ته په تمه نه وي چې څوک یې «پياوړې کړي او لاسنیوی یې وکړي؛ بلکې دوی د کوچنیو کاروبارونو، دودیزو هنرونو او د ټولنیز مقاومت د پياوړتیا له لارو اقتصاد له بنسټه بیارغوي.

په دغه راپور کې د ۲۰۲۱کال د کابل تر سقوط وروسته په ایران، پاکستان، ترکیې او نورو هېوادونو کې د هغو افغان مېرمنو یادونه شوې، چې د لاسي صنعت په برخو کې کار کوي. دوی زیاته کړې: «هغه افغان ښځې وګورئ، چې د ۲۰۲۱کال له سیاسي بدلون وروسته اړې شوې، چې خپل هېواد پرېږدي. په پاکستان او ایران کې ډېرو یې دودیز هنرونه لکه د کالیو ګنډل او د غالیو اوبدل بېرته راژوندي کړي او داسې ټولنې یې جوړې کړې، چې هم کلتوري میراث ساتي او هم عاید پیدا کوي».

په راپور کې راغلي، په کاناډا کې افغان سوداګرو مېرمنو د افغاني دودیزو خوړو کاروبارونه پيل کړي چې د کلتوري پلونو په توګه بدل شوي. په راپور کې یادونه شوې، د مېرمنو دغه فعالیتونه د نړۍ هغه حالت بیانوي چې بې‌ځایه شوې ښځې ناورینونه په کاروبار بدلوي.

دوی زیاتوي: «ښځې د نړۍ د بې‌ځایه شویو خلکو نږدې نیمايي جوړوي؛ خو بیا هم د پانګې، قانوني کار جوازونو او بازار ته د لاسرسي اسانتیاوې یې ډېرې کمې دي. دا یوازې د جنسیت موضوع نه ده؛ بلکې اقتصادي غفلت دی».

راپور د ښځو دغه کوچني کاروبارونه یوازې د ژوندي پاتې کېدو په معنا نه یادوي؛ بلکې د سیمه‌ییزو کارونو، نوښت او ټولنیز ثبات فعالیت یې ګڼي او زیاتوي: «د ښځو دغه فعالیتونه پر بشري مرستو اتکا کموي، سیمه‌ییز اقتصاد پیاوړی کوي او د بېلابېلو کلتورونو ترمنځ خبرې اترې زیاتوي».

نو بیا ولې دغه ښځې لاهم له پامه غورځول کېږي؟

ډېری وخت پالیسۍ بې‌ځایه شوې ښځې یوازې د مرستو ترلاسه کوونکې ګڼي، نه د اقتصاد فعاله برخه. دوی له قانوني خنډونو، د ژبې ستونزو، مالي محرومیت او دودیزو نارینه‌محوره فکرونو سره مخ دي، چې د ودې مخه یې نیسي. دغه محدودیتونه نه یوازې د ښځو؛ بلکې د هغو هېوادونو لپاره هم لوی فرصتونه ضایع کوي چې اوس دوی په‌کې ژوند کوي.

په راپور کې ویل شوي، د ښځو د پیاوړتیا لپاره حل‌لاره یوازې د مرستو ترلاسه کول نه‌دي؛ بلکې باید د هغوی د اقتصادي مشرۍ په برخه کې پانګونه وشي. د راپور په دې برخه کې راغلي: «ښځو ته باید د کوچنیو پورونو ته لاسرسی اسانه شي، قانوني کاري لارې ساده شي، د ښځو په مشرۍ د ټولنو ملاتړ وشي او کډوالې ښځې په اقتصادي پلان جوړونه کې شاملې شي».

د دوی په خبره؛ بې‌ځایه شوې افغان مېرمنې او د نړۍ په کچه مېلیونونه نورو ښځو دا ثابته کړې، چې کله عزت او فرصت یوځای شي هر څه شونې دي ځکه دوی اشپزې، هنرمندانې، لارښوونکې او سوداګرې دي. «تر ټولو مهمه دا چې دغه ښځې دا ښيي، چې مقاومت یوازې د ژوندي پاتې کېدو نوم نه‌دی؛ بلکې د بدلون او مشرتابه مانا هم لري».