د طالبانو د ټولګټو وزارت ویاند محمد اشرف حقشناس وايي، د سالنګ او تخار- بدخشان لویې لارې چې نن سهار (جمعه د غبرګولي لومړۍ) د سېلابونو د راوتلو له امله تړل شوې وې، نن مازدیګر مهال بېرته د ټرافیک پر مخ پرانېستل شوې.
د طالبانو د ټولګټو وزارت ویاند محمد اشرف حقشناس د جمعې په ماښام (د غبرګولي لومړۍ) ویلي، چې نن سهار د سالنګ د لویې لارې په شمالي برخو کې د سېلابونو د راوتلو له امله یاده لاره د ټرافیک پر مخ وتړل شوه، خو د سالنګونو د ساتنې او څارنې ریاست د کارکوونکو د هڅو په پایله کې بېرته د ټرافیک پر مخ پرانېستل شوه.
نوموړي زیاته کړې: «درانه هېوادوال کولای شي چې د بشپړ احتیاط او ټرافیکي اصولو په مراعاتولو سره پر دې لارې تګ راتګ وکړي».
د نوموړي په وینا، د تخار- بدخشان لاره، چې د قرهکمر په سیمه کې د سېلابونو د راوتلو له امله د ټرافیک پر مخ تړل شوې وه هم پاک کاري او د ټرافیک پر مخ بېرته پرانېستل شوې ده.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي یوې خبري ناستې ته ویلي، تر څو چې طالبانو په افغان خاوره کې د وسلهوالو له ملاتړه لاس وانخلي، د کابل په وړاندې به د اسلام اباد پالیسي بدله نهشي. هغه یو ځل بیا ټینګار کړی، چې طالبان په خپله خاوره کې د پاکستان ضد وسلوالو ملاتړ کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د جمعې په ورځ په یوه خبري کنفرانس کې وویل: «د پاکستان او افغانستان اړیکې اوس مهال د یو واحد فکتور لخوا اغیزمنې کیږي، هغه دا چې د افغانستان خاوره په پاکستان کې د ترهګریزو عملیاتو پلان کولو، هڅولو، لارښوونې او اجرا کولو لپاره کارول کیږي.»
هغه د ټيټيپي او بلوڅ ازادۍ غوښتونکي پوځ په څېر ډلې د دې بریدونو اصلي عاملین وبلل او زیاته یې کړه چې د افغان طالبانو یا په دې بریدونو کې شریک دی یا پرې سترګې پټوي.
اندرابي د تیر کال د اکتوبر راهیسې د افغانستان په وړاندې د پاکستان غچ اخیستونکو اقداماتو ته په اشارې سره ټینګار وکړ، چې د اسلاماباد له کابل څخه لیکلي تضمینونه غواړي او تر څو یې تضمینونه ترلاسه کړي نه وي، د دواړو لوریو ترمنځ اړیکې به په اوسني کړکیچن حالت کې پاتې شي.
د پاکستان لهخوا دا دریځ په داسې وخت کې نیول کېږي، چې د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ سیاسي او اقتصادي اړیکې ځنډول شوي او د دواړو خواوو ترمنځ مستقیمې خبرې اترې هم ودرول شوې دي.
د چین په اورومچي کې د خبرو اترو له وروستي پړاو وروسته، د دواړو خواوو د چارواکو ترمنځ د نویو خبرو اترو کوم څرک نه لیدل کېږي.
په ورته مهال بیجینګ هڅه کوي چې د اسلام اباد او طالبانو ترمنځ د خبرو اترو نوی پړاو تنظیم او منځګړیتوب وکړي، خو پاکستان د وسله والو ډلو پر وړاندې د طالبانو د عملي اقداماتو د نشتوالي له امله په دې خبرو اترو کې د ګډون لپاره کمه لیوالتیا ښودلې ده.
دا ډیپلوماتیک بندښت په پاکستان کې د ناامنۍ د بې ساري څپې سره مل دی؛ ځکه چې په قبایلي سیمو او د خیبر پښتونخوا او بلوچستان په ایالتونو کې د وسله والو بریدونه په چټکۍ سره زیات شوي، او اسلام اباد افغان طالبان د دې وسلهوالو په ساتلو تورنوي.
د دې فشارونو په ځواب کې، طالبانو هم په پاکستان باندې د خپل ټرانزیټ انحصار د له منځه وړلو هڅې پیل کړې دي.
په وروستیو میاشتو کې د طالبانو رژیم د پاکستان د اوږدې مودې سیال، هند سره اقتصادي او ډیپلوماټیکې اړیکې پیاوړې کړې دي، او د ایران او منځنۍ اسیا هیوادونو له لارې د بدیل سوداګریزو لارو د پیاوړتیا په لټه کې دي.
په ورته وخت کې د دواړو هیوادونو ترمنځ د مهمو سرحدي لارو دوامداره تړل د دواړو خواوو سوداګرو ته لوی اقتصادي زیانونه اړولي دي چې ملیاردونه ډالر کیږي.
د اقتصادي بحران سربیره، نړیوالو سازمانونو او مرستندویه ادارو هم د پولو تړلو د بشري پایلو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې ده. د دې سازمانونو په ویناتړلو هغه افغان ناروغان چې په پاکستان کې طبي درملنې ته اړتیا لري تر ټولو ډیر زیانمن کړي دي او دوی یې له جدي روغتیا او بشري بحران سره مخ کړي دي.
د ازبکستان د سوداګرۍ خونې مرستیال سهراب عبدالرحمنوف په مشرۍ ۷۰ کسیز سوداګریز او صنعتي پلاوي د ننګرهار لپاره د طالبانو والي محمد نعیم سره د سوداګریزو اړیکو د پراختیا، پانګونې او اقتصادي همکاریو په موخه لیدنه کړې ده.
په ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر د جمعې په ورځ، د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې په دغه پلاوي کې د ازبکستان د سفارت سلاکار بهادر تاشمانوف، د سوداګرو د اتحادیې رییس مظفر خان موسایف او د بېلابېلو سکتورونو سوداګر او صنعتکاران شامل وو.
په دغه لیدنه کې د ننګرهار والي ویلي، چې ننګرهار د صنعت، ترانزیټ، کرنې او طبیعي سرچینو له پلوه خورا بډایه او پراخ اقتصادي فرصتونه لري. نوموړي زیاته کړې، چې دا مهال په سوداګرۍ، صنعت، انرژۍ، کانونو، مکانیزه کرنې او د کورنیو توکو د پروسس په برخو کې د پانګونې بشپړه زمینه برابره ده او هیله یې څرګنده کړه چې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ سوداګریزې اړیکې لا پسې پراخې او پیاوړې شي.
بلخوا د ازبکستان د سوداګرۍ خونې مرستیال سهراب عبدالرحمنوف ویلي، ننګرهار ته د دوی د ۷۰ کسیز پلاوي د سفر موخه له دغه ولایت سره د سوداګریزو او ټرانزیټي اړیکو نږدې کول او په نښه شویو برخو کې د پانګونې د نویو فرصتونو له نږدې ارزول دي.
عبدالرحمنوف په ننګرهار کې د طالبانو والي او سوداګرو ته ازبکستان ته د رسمي سفر بلنه هم ورکړې ده.
په کابل کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو د استخباراتو له لوري نیول شويو دوه خبریالان منصور نیازی او عمران دانش ته د ځان د دفاع لپاره د مدافع وکیل نیولو حق نه دی ور کړی.
د نیول شويو خبریالانو همکارانو ویلي، چې د طلوع نیوز خبریالان عمران دانش او منصور نیازی نه یوازې د مدافع وکیل د نیولو حق نه دی ور کړی بلکې کورنۍ هم له دوی د لیدلو په برخه طالبانو محمدودیتونه لګولي دي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت ویاند خبیب غفران د غويي پر۲۲مه ویلي و، چې چې ددې ډلې امنیتي ادارو څو ورځې وړاندې د طلوع نیوز دوه خبریالان، منصور نیازی او عمران دانش نیولي دي.
دغه وزارت ویلي چې د یادو خبریالانو قضیې تر څېړنو لاندې دي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې د نیول شویو خبریالانو دوسیې لا هم بشپړې شوې نه دي او محکمې تر اوسه د هغوی په اړه کومه پرېکړه نه ده کړې.
د طلوعنیوز د خبرونو ویاند او د سیاسي او جنايي خپرونو چلوونکی منصور نیازی (د غويي ۱۷مه) د کابل له شېرشاه مېنې (کارته چهار) او د خبرونو ویاند او د سیاسي برخې مسوول عمران دانش بیا (شنبه د غويي ۱۹مه) د طلوعنیوز دفتر له شاوخوا سیمو څخه نیول شوي دي.
د برېتانیا څارنوالۍ ویلي، چې ۷ افغان ځوانان یې د ماشومانو پر وړاندې د جنسي تېري او ناوړه جنسي استفادې په تورونو نیولي دي. د نیول شویو کسانو عمرونه له ۲۰ نه تر ۲۱ کلونو پورې ښودل شوي دي.
د برېتانیا د سلطنتي څارنوالۍ د راپور له مخې دا تورونه د ۲۰۲۳ کال د اګست څخه تر ۲۰۲۵ کال د مې میاشتې پورې د پېښو اړوند ثبت شوي دي. د راپور له مخې، دا قضیې د دوو قربانیانو سره تړاو لري، چې د پېښو پر مهال د تنکیو ځوانانو په عمر کې وو.
یادې ادارې د تورنو کسانو نومونه جمیل خلیل، احمدالدین احمدزی، قیس کاکړ، فضل اوریاخېل، محمد فاروق شینواری، علي احمد او سید وحید داودزی ښودلي دي.
په راپور کې ویل شوي چې دغه کسان د بېلابېلو جنسي جرمونو، په ځانګړي ډول د ماشومانو پر وړاندې د جنسي تېري او ناوړه استفادې په تورونو تورن دي.
پولیسو ویلي چې یو اتم کس ۱۹ کلن دی، د دې قضیې په تړاو د جمعې په ورځ په ایرلنډ کې نیول شوی او ددې څیړنو برخه دی.
د سلطنتي څارنوالۍ په راپور کې راغلي: «څارنوالانو هڅه کړې چې ثابت کړي په دې قضیه کې محکمې ته د وړاندې کولو لپاره کافي شواهد شته او د عدلي تعقیب دوام د عامه ګټې لپاره دی.»
د نورفولک پولیسو تایید کړې چې ټول اوه تورن کسان افغانان دي او په بریتانیا کې د پناه غوښتونکو په توګه اوسېدل.
پولیسو دا هم ویلي چې له دغو کسانو څخه هېڅ یو هم د نورفولک په پناه غوښتونکو هوټلونو کې نه اوسېده او نه هم ادعا شوې چې جرمونه په دغو هوټلونو کې ترسره شوي دي.
د ۱۴۰۱ کال د لیندۍ په ۲۹مه له کندهار څخه داسې یو فرمان صادر شو، چې د افغانستان ټولنه یې ولړزوله؛ نجونې نور پوهنتونونو د تګ حق نه لري. دغه پرېکړه یوازې د پوهنتونونو د دروازو په تړل کېدو پای ته ونه رسېده، بلکې د مسلکي کدرونو د روزنې او د هېواد پرمختګ بهیر یې هم له خنډ سره مخ کړ.
په کندهار کې د فرمان له صادریدو راهیسې تر اوسه، افغانستان لږ تر لږه ۹۰ زره روزل شوې ښځینه کدرونه له لاسه ورکړي دي؛ هغه نجونې چې کولی شول په بازار، دولتي ادارو، روغتونونو، ښوونځیو، رسنیو او پراختیایي بنسټونو کې مهم رول ولوبوي.
دا بندیز د یوې پراخې سلسلې برخه ګڼل کېږي؛ د مضامینو حذف، د سلګونو پوهنتوني کتابونو بندیز، پر زدهکوونکو فشار، د غیر مسلکي کسانو ګومارنه او د تجربه لرونکو استادانو وتل د دې ټولو پایله دا شوه چې لوړې زدهکړې له پرمختګ څخه د یوې ایډیولوژۍ وسیلې ته واوښتې.
هغه فرمان چې د افغانستان راتلونکی یې له پوهنتونه حذف کړ
په ۱۴۰۰ هجري لمریز کال کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د محصلانو شمېر ۳۴۸۸۱۰ ته رسېده له دې ډلې ۲۴۶۱۸۰ هلکان او ۱۰۲۶۳۰ نجونې وې.
خو د نجونو پر پوهنتوني زدهکړو د بندیز له فرمان وروسته، وضعیت په څرګند ډول بدل شو. د طالبانو د لوړو زدهکړو وزارت او د احصایې او معلوماتو ادارې د معلوماتو له مخې، ۵۶۸۸۶ نجونې په دولتي او ۳۲۵۷۰ نورې په خصوصي پوهنتونونو کې زدهکړې کولې.
د پوهنتونونو د بندېدو له امله، لږ تر لږه ۸۹۴۵۶ نجونې چې په بېلابېلو څانګو کې محصلې وې، له زدهکړو بېبرخې شوې.
خو دا یوازې یوه برخه ده، د ښوونځیو او پوهنتونونو د بندیز له امله، نږدې ۱۰۰ زره نورې نجونې چې کولی یې شوای په تېرو څلورو کلونو کې د لیسې له فراغت وروسته پوهنتونونو ته لاړې شي، هم له دې لارې محرومې شوې دي.
راپورونه ښيي چې د لوړو زدهکړو کړکیچ یوازې د نجونو تر زدهکړو محدود نه دی، بلکې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د پوهنتونونو د محصلانو ټول شمېر له ۴۵ سلنې څخه ډېر کم شوی دی.
د نجونو ترڅنګ د هلکانو شمېر هم د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ شاوخوا ۵۵ زره راکم شوی دی.
په لویو پوهنتونونو کې دا کموالی لا ډېر روښانه ښکاري، کابل پوهنتون شاوخوا ۳۰٪، ننګرهار ۳۴٪، بلخ ۵۰٪، هرات ۶۲٪، بدخشان ۳۱٪، کندهار ۳۶٪، بامیان ۲۸٪ او دایکنډي نږدې ۷۰٪ د محصلانو کمښت تجربه کړی دی.
مهمه دا ده چې د محصلانو د شمېر کمښت حتی د نجونو د رسمي بندیز له اعلان مخکې هم پیل شوی و؛ دا د هغه ژور تعلیمي کړکیچ نښه ده چې د طالبانو د واکمنۍ له لومړیو میاشتو راهیسې یې لوړې زدهکړې اغېزمنې کړې دي.