د بلوچستان د کوټې ښار د سریاب کيچي بېګ پوليستاڼې اړوند سيمه کې د ځمکې پر سر د نښتې له امله د يوې ښځې په ګډون پنځه کسان وژل شوي دي. د پولیسو په وینا؛ په دغه نښته کې وسلې هم کارول شوې دي.
ځایي پوليسو ویلي، د یادې پېښې د تورنو کسانو پر ضد مقدمه ثبت شوې او د هغوی د نيولو لپاره په بېلابېلو سيمو کې چاڼیز عملیات روان دي. پولیسو زياته کړې، د پېښې د ټولو اړخونو په اړه پلټنې لاهم دوام لري.
د ترکیې پولیس د یکشنبې په ورځ (د غبرګولي په ۳مه) د دوو ډلو د پلویانو ترمنځ تر درې ورځني کړکېچ وروسته په انقره کې د خلق جمهوري غوښونکو ګوند (سياېچپي) مرکزي دفتر ته ننوتلي.
دغه کړکېچ وروسته له هغه پیل شو، چې د ترکیې یوې محکمې د رجب طیب اردوغان د اصلي مخالف ګوند اوزګور اوزل مشري لغوه کړه او دغه اقدام د هغه د ملاتړو له سخت مخالفت سره مخ شو.
پولیسو د یاد ګوند له ودانۍ څخه د اوزګور اوزل د پلویانو د اېستلو لپاره اوښلن ګاز او ربړي مرمۍ وکارولې. راپورونه کاږي، چې د اوزل ځینو پلویانو د محکمې لهخوا د تایید شوي مشر د ننوتلو مخنیوي لپاره د یاد ګوند د دفتر دننه خنډونه جوړ کړي وو.
د خلق جمهوري غوښتونکو ګوند د ترکیې حکومت تر ټولو مهم مخالف سیاسي ګوند بلل کېږي. په دغه ګوند کې وروستی ناورین وروسته له هغې ژور شو، چې محکمې د ۲۰۲۳کال د یاد ګوند د کانګرس پایلې لغوه کړې. په هماغه کانګرس کې اوزګور اوزل د ګوند مشر ټاکل شوی و.
د محکمې د حکم له مخې؛ د ګوند پخوانی مشر کمال کلیچدار اوغلو په لنډمهالي ډول بېرته د ګوند مشر شو. هغه د ۲۰۲۳کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د رجب طیب اردوغان سیال و.
اوزل او د هغه پلویان د محکمې پرېکړه سیاسي بولي او وایي، چې دغه اقدام د حکومت د تر ټولو ستر مخالف ګوند د کمزوري کولو لپاره شوی دی. د ترکیې حکومت بیا د محکمو په چارو کې هر ډول لاسوهنه رد کړې ده.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت خبر ورکړی، په تېرو درېیو ورځو کې ۳۷۳ هغه افغانان چې د پاکستان په زندانونو کې بندیان وو؛ تر خوشې کېدو وروسته بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د یاد وزارت لهخوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه کسان د قانوني اسنادو نه لرلو له امله په پاکستان کې نیول شوي او زنداني شوي وو. د خبرپاڼې له مخې؛ یاد کسان له ثبت او بشري مرستو ترلاسه کولو وروسته خپلو اصلي سیمو ته لېږدول شوي دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې له دې ډلې ۲۹۶ کسان د ننګرهار ولایت د تورخم له لارې او پاتې ۷۷ نور د کندهار د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. دا په داسې حال کې ده، چې په پاکستان کې د افغان کډوالو د نیولو او اېستلو لړۍ لاهم دوام لري.
د افغانستان انټرنشنل – پښتو لهخوا د راټولو شویو شمېرو له مخې؛ یوازې په غویي میاشت کې ۲زره او ۲۸۳ افغان کډوال چې د پاکستان په زندانونو کې بندیان وو، له زندانه تر خوشې کېدو وروسته بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
هغه الوتکه چې د برېتانیا دفاع وزیر جان هیلي پهکې وو، د روسیې پولې ته نږدې د الوتنې پرمهال د سېګنال له ګډوډۍ سره مخ شوه. یاده پېښه هغه مهال وشوه، چې نوموړی د پنجشنبې په ورځ په استونیا کې له برېتانوي سرتېرو سره تر لیدنې وروسته بېرته برېتانیا ته روان و.
تر دې دمه روسیې ته د دغه اقدام په برخه کې د شک په سترګه کتل کېږي. د یادې پېښې پرمهال پیلوټان اړ شول، چې بدیل سیستم وکاروي. دغه ستونزه د درې ساعته الوتنې پرمهال رامنځته شوې وه.د الوتنې لاره د الوتکو د څار پر وېب پاڼو لیدل کېده او دا لاروښانه نهده، چې ایا د جان هیلي په نښه کول قصدي وو که نه.
هیلي د استونیا د سفر پر مهال د هغو برېتانوي سرتېرو سره لیدلي وو، چې د روسیې پولې ته نږدې یې د ناټو په پوځي تمرینونو کې برخه اخیستې وه.
دغه پېښه وروسته له هغې وشوه، چې د روسیې دوو جنګي الوتکو سو-۳۵ او سو-۲۷ تېره میاشت د شاهي هوايي ځواک جاسوسه الوتکه «ریوټ جوینټ» د تور سمندر پر سر څو ځله په خطرناک ډول وڅارله.
جان هیلي د الوتکې د عملې د مسلکي چلند ستاینه وکړه او د روسیې دغه اقدام یې د «نه منلو وړ» وباله. ورته پېښه په ۲۰۲۴کال کې هم د برېتانیا د هغه وخت دفاع وزیر ګرانټ شیپس لپاره راپور شوې وه. د برېتانیا دفاع وزارت هغه څار د ۲۰۲۲کال راهیسې د روسیې تر ټولو خطرناک اقدام بللی و.
په پاکستان کې مېشت افغان زدهکړیالان د نیولو، شړلو او د ویزو له خنډونو سره مخ دي، چې له امله یې د هغوی د کلونو زدهکړې، قربانۍ او هیلې له ګواښ سره مخ کوي. د بېځایه شویو نړۍوال سازمان وایي، په وروستیو میاشتو کې د افغان زدهکړیالانو زدهکړې د همدغه ننګونو له امله ګډوډې شوې دي.
یاد سازمان په یوه راپور کې ویلي، چې په وروستیو میاشتو کې د جبري ستنولو د سختو اقداماتو، بند، قانوني او مالي ستونزو له امله د ګڼو افغانو زدهکړیالانو د زدهکړو سفرونه ګډوډ شوي. په راپور کې له اغېزمنو زدهکړیالانو سره مرکې هم شوې؛ هغوی په دغه مرکو کې ويلي، چې نه یوازې د دوی زدهکړې د پاکستان د سختو پالیسیو له امله زیانمنې شوې؛ بلکې د زدهکړیالانو د کورنیو ملاتړ، د زدهکړو بشپړولو او په ټولنه کې د معنا لرونکې ونډې اخیستلو په اړه یې د جبري بېځایه کېدو زیان هم زیات کړی.
د فراغت په درشل کې نیول شوي زدهکړیالان
ابرار احمد چې په ملاکنډ پوهنتون کې د بایو کیمیا څانګې د وروستي سمسټر زدهکړیال و، وایي: «زه په پاکستان کې زېږېدلی او لوی شوی یم. هلته مې مټریک او اېفاېسسي بشپړ کړل او وروسته د ملاکنډ پوهنتون ته شامل شوم».
د نوموړي په وینا؛ هغه د خپلو ښوونیزو اسنادو د تصدیق لپاره تللی و، چې د وروستي سمستر د ازموینو پرمهال ونیول شو. هغه پولیسو ته ویلي و، چې زدهکړیال دی او یوازې د اسنادو رسمي تصدیق ته اړتیا لري.
هغه زیاته کړې: «ما پولیس افسر ته وویل، چې دا زما وروستی سمستر دی او یوازې د بهرنیو چارو دفتر ته د اسنادو د تصدیق لپاره راغلی یم؛ خو د دې پر ځای چې زما خبره واوري، هغه زه پر مخ ووهلم».
احمد وویل، چې هغه یوه ورځ په زندان کې او یوه شپه د پېښور په ناصر باغ کې د افغان کډوالو د اېستلو په مرکز کې تېره کړه او وروسته افغانستان ته وشړل شو. هغه هېواد چې ډېری بېرته ستنېدونکي پهکې له جدي امنیتي ګواښونو، ناامنۍ او بنسټیزو خدمتونو ته د نه لاسرسي له ستونزو سره مخ دي.
هغه وویل: «دا زما د ژوند تر ټولو بده ورځ وه. ما مخکې هېڅکله زندان نه و لیدلی. افسر راته وویل، چې خپل اسناد ښځلو کې ګوزار کړه». اوس چې احمد بېرته افغانستان ته ستون شوی، وېره لري چې ښايي بېرته پاکستان ته ستنېدل او خپل وروستی سمستر بشپړول له قانوني او مالي پلوه ناشوني وي.
بند، ناڅرګندتیا او رواني فشار
یو بل افغان زدهکړیال چې د امنیتي دلایلو له امله یې نه غوښتل نوم خپور شي، د بند پر مهال د ناڅرګندتیا او رواني فشار ورته تجربه شریکه کړې. هغه چې د ماسټرۍ وروستي سمستر کې و وویل، چې پنځه ورځې یې د اېستلو په یوه مرکز کې په سختو شرایطو کې تېرې کړې.
هغه وویل: «شاوخوا ۲۵ کسان په یوه سالون کې یوځای اوسېدو. موږ ساعتونه په تړلي ځای کې تېرول، هېڅ کار نه و، یوازې به ناست وو او خبرې مو کولې. دا له ذهني او احساساتي پلوه ډېر ستړی کوونکی و».
هغه زیاته کړه:« بندیانو خپلو موبایلونو ته محدود لاسرسی لاره او یوازې به یې د لنډ وخت لپاره له خپلو کورنیو سره اړیکه نیوله. دغه حالت د زدهکړیالانو او د هغوی د کورنیو اندېښنې نورې هم زیاتولې، ځکه هغوی لا دمخه د بېځایه کېدو او قانوني ناڅرګندتیا تر فشار لاندې ژوند کاوه».
په پاکستان کې مېشتو زدهکړیالانو سره له شته ستونزو لا هم هیله لرله، چې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي؛ که څه هم د ویزې ځنډ او ناڅرګند حالت یې د راتلونکي لپاره پلان جوړول سخت کړي دي.
هغه ټینګار وکړ، ملي او نړۍوال بنسټونه باید له هغو زدهکړیالانو سره مرسته وکړي چې د خپلو زدهکړو بشپړولو ته نږدې دي. هغه وویل: «چارواکي کولای شي زموږ په څېر زدهکړیالانو ته د ویزې د پروسو په اسانه کولو کې مهم رول ولوبوي».
د جبري بېرته ستنولو پر مهال د زدهکړو ساتنه
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان وایي، د افغان زدهکړیالانو کیسې هغه پراخ بشري ناورین څرګندوي چې افغانستان ته د جبري بېرته ستنولو له امله د لوړو زدهکړو پر څارونکو کډوالو ځوانانو اغېز کوي.
په پاکستان کې ډېری افغان زدهکړیالان یا هلته زېږېدلي او یا هم هلته لوی شوي دي. هغوی خپلې لومړنۍ او لوړې زدهکړې په یاد هېواد کې بشپړې کړې او خپل راتلونکی یې د هغو ښوونیزو فرصتونو پر بنسټ جوړ کړی و، چې اوس د اېستلو، د ویزې خنډونو او مالي ستونزو له امله له ناڅرګند برخلیک سره مخ دي.
یاد سازمان وایي، په زدهکړو کې خنډونه یوازې پر زدهکړیالانو اغېز نه کوي؛ بلکې د اوږدمهاله اقتصادي ستونزو، ټولنیز بېلتون، رواني فشار او بیاځلې بېځایه کېدو لامل هم ګرځي. یاد سازمان له اړوندو چارواکو، علمي بنسټونو، د ملګرو ملتونو ادارو او بشري مرستندویه شریکانو غواړي، چې په ګډه کار وکړي څو افغان زدهکړیالان د جبري اېستلو له ګواښ څخه خوندي کړي، ویزو او اسنادو ته لاسرسی اسانه کړي او ډاډ ترلاسه کړي.
د جماعت اسلامي ګوند مشر حافظ نعیمالرحمان د پاکستان له حکومته غوښتي، چې له افغانستان سره دې ټولې تړلې لارې بېرته پرانیزي. نوموړي د دواړه خواوو د قومي مشرانو او سوداګرو د ګډې کمېټې د جوړېدو غوښتنه هم کړې او ویلي یې دي، چې دغه اقدام د خلکو د هوساینې او اقتصادي ټیکاو لپاره اړین دی.
هغه دغه څرګندونې د «بدل دو نظام» تر شعار لاندې د بلوچستان په ژوب کې یوې ولسي غونډې ته د وینا پرمهال کړې دي. نوموړي د ځانګړو سوداګریزو زونونو د جوړولو غوښتنه هم کړې او وړاندیز یې کړی، چې د سولې د ټینګښت او د سوداګریزو لارو د امنیت ساتلو مسوولیت دې قبایلو ته وسپارل شي.
هغه د پاکستان حکومت پر اوسنیو پالیسیو له نیوکې سره ویلي، چې لارې د شپې لهخوا یوازې د څو کسانو د ګټو لپاره پرانیستل کېږي؛ په داسې حال کې چې د زرګونه خلکو د ژوند او روزګار چارې اغېزمنې شوې دي.
تر دې وړاندې هم د خیبر پښتونخوا په لنډي کوتل سیمه کې د سیاسي ګوندونو مشرانو، قومي مخورو، سوداګرو او د ترانسپورټي ټولنو غړو په یوې اعتراضي غونډه کې د تورخم لارې تړل پاتې کېدو پرېکړه «اقتصاد وژنه» ګڼلې او له پاکستان حکومت نه یې د ژر پرانیستو غوښتنه کړې وه.