سرچینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې پر ډیورنډ کرښه یو وار بیا د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ نښته شوې. د سرچینو په وینا؛ نښته د ډیورنډ کرښې پورې غاړې ته په زخهخېل بازار سیمه کې شوې ده.
که څه هم لاتراوسه د تازه نښتې لامل څرګند نهدی؛ خو زیات مهال پر ډیورنډ کرښه د امنیتي پوستو د جوړولو په سر نښتې رامنځته کېږي. لاتراوسه دواړه غاړو ته رسمي سرچینو د دغه بریدونو د مرګ ژوبلې او نورو جزییاتو په اړه معلومات نهدي خپاره کړي.
تر دې وړاندې (د چنګاښ ۱۵مه) هم په ننګرهار کې ځایي سرچینو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي و، چې د دغه ولایت د دوربابا ولسوالۍ اړوند د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د زرې سر او تبۍ کنډو په سیمه کې د طالبانو او د پاکستان امنیتي ځواکونو ترمنځ نښته شوې ده.
په داسې وخت کې چې افغانې ښځې د خپلو اساسي حقونو د ترلاسه کولو لپاره مبارزه کوي، ملګرو ملتونو د افغانستان لپاره د خبرو د میز مشري یوې ښځې ته وسپارله. رباب فاطمه د ملګرو ملتونو درېیمه ښځینه استازې ده چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د یوناما مشري ورسپارل کېږي.
له هغې مخکې کاناډایۍ ډیپلوماټې ډیبورا لاینز د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت مشري کړې وه او وروسته د قرغیزستان پخوانۍ ولسمشره روزا اوتونبایوا دې مقام ته غوره شوه.
دا چې د افغانستان په اړه د نړۍ تر ټولو مهم سیاسي ماموریت درې ځله پرلهپسې ښځو ته سپارل کېږي، د شنونکو له نظره، ناڅاپي انتخاب نه دی.
لومړۍ ښځه چې ملګرو ملتونو د افغانستان د ځانګړې استازې په توګه وټاکله، ډیبورا لاینز کاناډایۍ ډیپلوماټه وه، چې له اوږدې نړیوالې تجربې وروسته یې په ۲۰۲۰ کال کې دیوناما مشري پرغاړه واخېسته. هغې د افغانستان د جمهوریت د وروستیو کلونو، د سولې خبرو او د سیاسي بدلونونو په یوه خورا حساس وخت کې د ملګرو ملتونو استازیتوب وکړ.
له هغې وروسته د قرغیزستان پخوانۍ ولسمشره او د بهرنیو چارو پخوانۍ وزیره روزا اوتونبایوا په ۲۰۲۲ کال کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړې استازې په توګه کابل ته لاړه. اوتونبایوا په خپلو راپورونو او څرګندونو کې په افغانستان کې پر ښځو د محدودیتونو په اړه اندېښنې څرګندې کړې.
رباب فاطمه داسې مهال ټاکل کېږي چې افغان ښځې او نجونې د زدهکړو، کار او عامه ژوند په برخو کې له سختو محدودیتونو سره مخ دي. له همدې امله، د یوې ښځینه نړیوالې استازې ټاکل کېدل د افغان ښځو لپاره یو سمبولیک پیغام لري چې د هغوی موضوع لا هم د نړیوالې اجنډا په سر کې ده.
په ځانګړي ډول، د رباب فاطمې مخکینۍ تجربې دا موضوع لا مهمه کوي. هغې د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې د اجرایوي بورډ مشري کړې، د سولې د ټینګښت کمېسیون لومړنۍ ښځینه مشره پاتې شوې او د نړیوالو پراختیايي پروګرامونو په رهبرۍ کې یې رول لوبولی دی.
طالبان او د ملګرو ملتونو ښځینه ډیپلوماسي
افغانستان د تېرو لسیزو په اوږدو کې د جګړې، سیاسي بدلونونو او نړیوالو مداخلو مرکز پاتې شوی دی.
خو د ملګرو ملتونو له نظره، د افغانستان حل یوازې له امنیتي او سیاسي خبرو نه شي راتللی، بلکې بشري حقونه، ښځې، نجونې، تعلیم او ټولنیز مشارکت هم د دې معادلې مهم عناصر دي.
د دریو ښځینه استازو پرلهپسې ټاکنه ښايي دا پیغام ولري چې نړیواله ټولنه غواړي د افغانستان د راتلونکې په اړه په خبرو کې د قدرت د کړیو ترڅنګ د ټولنې د هغو برخو غږ هم شامل کړي چې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې دي.
رباب فاطمه له پراخې نړیوالې تجربې او پیاوړي دیپلوماتیک شالید سره دغه ماموریت ته راځي، خو د افغانستان اوسنی واقعیت به د هغې لپاره له خپلو پخوانیو دندو څخه تر ټولو پېچلو ازموینو یوه هغه وي. د جګړې له میراث، سیاسي بېباورۍ، بشري اړتیاوو او د ښځو حقونو له موضوعاتو سره هممهاله تعامل به د هغې د ماموریت تر ټولو لویه ننګونه وي.
اصلي پوښتنه دا ده چې ایا نړیواله ډیپلوماسي به د افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو لپاره له سیاسي دریځونو عملي پایلو ته ورسېږي او که دا ټاکنه به یوازې د نړیوالې ټولنې د اندېښنو او دریځونو یوه سمبولیکه نښه پاتې شي؟
د ملګرو ملتونو لپاره تر ټولو لویه ننګونه دا ده چې له یوې خوا له طالب چارواکو سره د تعامل لارې خلاصې وساتي او له بلې خوا د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو په اړه خپل اصولي دریځ وساتي. د رباب فاطمې پخوانۍ تجربې ښيي چې نوموړې د مذاکراتو، نړیوالو ایتلافونو او د بشري موضوعاتو په مدیریت کې پراخه تجربه لري.
احتمال دی، چې د هغې د ماموریت په لومړیو پړاوونو کې تمرکز به د افغانانو لپاره د بشري مرستو د دوام ډاډمنول وي. دغه راز د نړیوالې ټولنې او افغانستان ترمنځ د اړیکو د چینلونو ساتل، په نړیواله اجنډا کې د ښځو او نجونو د حقونو موضوع ژوندۍ ساتل او د داسې سیاسي ټولشموله حل لارو لټول به هم د نوموړې د کار اصلي برخه وي، چې د افغانستان د ثبات لپاره زمینه برابره کړي.
رباب فاطمه څوک ده؟
رباب فاطمه یوه بنګلهدېشۍ مسلکي ډیپلوماټه او د ملګرو ملتونو لوړپوړې چارواکې ده.
هغه په ملي او نړیوال ملکي خدمت کې له دریو لسیزو زیاته تجربه لري. د رباب کاري تجربه دوه اړخیزه او څو اړخیزه ډیپلوماسي، پالیسۍ جوړونه، د پراختیایي پروګرامونو طرحه او پلي کول او د نړیوالو سازمانونو رهبري او مدیریت رانغاړي.
نوموړې د ۲۰۲۲ کال له اګست میاشتې راهیسې د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیاله او د لږ پرمختللو هېوادونو، په وچه کې ښکیلو مخ پروده هېوادونو او کوچنیو ټاپوګانو پرمختیايي هېوادونو عالي استازې پاتې شوې. په دې دنده کې یې د نړۍ د تر ټولو زیانمنو هېوادونو لپاره د نړیوال ملاتړ د جلب، د دوامدارې پراختیا موخود پلي کېدو، د لږ پرمختللو هېوادونو د ۲۰۲۲–۲۰۳۱ کاري پروګرام د عملي کولو او یو شمېر نړیوالو کنفرانسونو د چمتووالي مشري کړې ده.
هغې د لږ پرمختللو هېوادونو لپاره د ملګرو ملتونو د ټکنالوژۍ بانک د شورا د سرمنشي د استازې په توګه هم دنده ترسره کړې ده.
له ۲۰۱۹ څخه تر ۲۰۲۲ کال پورې نوموړې په نیویارک کې د ملګرو ملتونو په مقر کې د بنګلهدېش سفیره او دایمي استازې وه. د همدې مودې پر مهال یې د لږ پرمختللو هېوادونو د پنځم نړیوال کنفرانس (LDC5) د چمتووالي کمېټې ګډه مشري وکړه او په ملګرو ملتونو کې یې د مشرتابه ګڼ مهم رولونه ترسره کړل، چې د ۲۰۲۲ کال د سولې د ټینګښت کمېسیون د مشرې په توګه ټاکل کېدل، د همدې کال دملګرو ملتونود ښځود اجرایوي بورډ ریاست، د ۲۰۲۱ کال د ملګرو ملتونو د دریو ادارو د اجرایوي بورډ مرستیالي، د ۲۰۲۰ کال د یونیسف د اجرایوي بورډ ریاست، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د ۷۶مې دورې مرستیالي پکې شامل دي.
دغې کاري مخینې او تجربو ته په پام، د افغانستان لپاره د هغې ټاکل، چې له بشري ناورین او د ښځو او نجونو د حقونو محدودیت له ننګونې سره مخ دی، مهم ګڼل کیږي.
رباب فاطمه په ۱۹۸۹ کال کې خپله ډیپلوماتیکه دنده پیل کړه او په نیویارک، کلکته، جنیوا او بېجینګ کې یې د بنګلس دېش په ډیپلوماتیکو استازولیو کې په بېلابېلو دندو خدمت کړی دی.
هغې د ۲۰۱۹ کال په ډسمبر میاشت کې په نیویارک کې د ملګرو ملتونو لپاره د بنګلهدېش د دایمي استازې دنده پر غاړه واخیسته.
تر دې وړاندې، نوموړې له ۲۰۱۶ څخه تر ۲۰۱۹ کال پورې په جاپان کې د بنګلهدېش سفیره، له ۲۰۱۵ څخه تر ۲۰۱۶ کال پورې د بنګلهدېش د بهرنیو چارو وزارت عمومي رییسه، له ۲۰۰۷ څخه تر ۲۰۱۱ کال پورې د کډوالۍ نړیوال سازمان د سویلي اسیا سیمهییزه استازې او له ۲۰۱۲ څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې د جنوبي او سوېل لوېدیزې اسیا او د اقلیم بدلون او کډوالۍ سیمهییزه سلاکاره وه. هغه همدارنګه له ۲۰۰۶ څخه تر ۲۰۰۷ کال پورې په لندن کې د کامنوېلت دارالانشا د بشري حقونو د څانګې مشره هم پاتې شوې ده.
نوموړې د امریکا له توفت پوهنتون څخه د نړیوالو اړیکو او ډیپلوماسۍ په برخه کې د ماسټرۍ سند او د اسټرالیا له کانبیرا پوهنتون څخه د ټولنیزو علومو د لیسانس سند ترلاسه کړی دی.
طالبانو په رسمي ډول تراوسه د هغې د ګومارل کېدو په تړاو غبرګون نه دی ښودلی.
د کرېکټ بورډ مسوولینو، د ملي لوبډلې لوبغاړو او په زرګونه هېوادوالو د افغان کرېکټ ستوري شاپور ځدراڼ جنازه د کابل په عیدګاه جومات کې ترسره او په مرنجان غونډۍ کې یې خاورو ته وسپارله.
د شاپور ځدراڼ پلار له ټولو ګډونوالو مننه کړې، چې په یاد درد او غم کې یې ورسره برخه اخیستې. هغه له کرېکټ بورډ غوښتنه وکړه، چې د لوبغاړو او هېوادوالو په مشوره دې د کرېکټ نوی جوړېدونکی لوبغالی د شاپور ځدراڼ په نوم کړي.
ورته مهال د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت د کرېکټ په برخه کې د شاپور ځدراڼ مړینه لویه ضایعه بللې او ژمنه یې کړې، چې دوی به د شاپور پر لوبیز ژوند مستند جوړ کړي.
د کرېکټ نړۍوالې شورا (ICC) مشر جي شاه د افغانستان د کرېکټ د پخواني لوبغاړي شاپور ځدراڼ پر مړینه خواشینې څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې د نوموړي یاد به د افغانستان د نړۍوال کرېکټ په پرمختګ کې د خپل مهم رول له امله تل ژوندی وي. د کرېکټ نړۍوالې شورا مشر د شاپور ځدراڼ له کورنۍ، دوستانو او د افغانستان د کرېکټ له ټولې کورنۍ سره خپله ژوره خواخوږي څرګنده کړې ده.
نورو نړۍوالو پخوانیو او اوسنیو لوبغاړو، د کرېکټ لوبې نړۍوالو مبصرینو، افغان لوبغاړو او په زرګونه کسانو د شاپور ځدراڼ پر مړینه خواشینې ښودلې او افغانانو ته یې تسلیت ویلی.
د طالبانو د ریاستالوزراء اداري مرستیال عبدالسلام حنفي په پروان کې د جبلالسراج د دویمې سترې سمنټو فابریکې د ودانیزو چارو د پیل په مراسمو کې ویلي، چې دغه کارخانه به په هرو ۲۴ ساعتونو کې د ۵زره ټنه سمنټو د تولید وړتیا ولري.
د هغه په وینا؛ د دغه کارخونې د تولید ظرفیت کولی شي د هېواد د سمنټو د اړتیاوو ډېره برخه پوره کړي. نوموړي زیاته کړې: «نن افغانستان د صنعتي کېدو او زرګونه ځوانانو ته د کاري فرصتونو برابرولو په لاره کې يو مهم ګام پورته کوي».
هغه وایي، په ياده فابريکه کې له اتومات سیسټم څخه ګټه اخیستل کېږي چې له نړۍوالو معیارونو سره سم د سمنټو کیفیت تضمینوي.
ورته مهال د طالبانو د دولتي شرکتونو عمومي مشر احمدجان بلال وویل: «نن د افغانستان د صنعتي انقلاب لپاره يوه مهمه ورځ ده او د جبل السراج سمنټو د تولید دويمې سترې فابریکې په ګټې اخيستنې سره به يې له بهر څخه د سمنټو واردات راکم او ګڼ شمېر هېوادوالو ته د کار زمينه برابره شي». هغه پر وخت او ښه کيفيت د يادې پروژې پر بشپړېدو ټينګار وکړ.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر هدایتالله بدري په یادو مراسمو کې وویل، اوسمهال د سمنټو د تولید په برخه کې له نهو شرکتونو سره تړونونه لاسليک شوي چې په بېلابېلو کچو کې يې چارې پرمختګ لري. د هغه په خبره؛ د يادو فابريکو په فعالېدو سره به شاوخوا ۱۰زره کسانو ته د کار زمينه برابره شي.
د ایران د کرنیزو څېړنو د علمي پلاوي غړي کوروش شجاعي هرات ته د سفر پرمهال خبرداری ورکړی، چې د اوبو سرچینو د بېځایه او زیات مصرف له کبله به هرات له سختې وچکالۍ او د اوبو له جدي کمښت سره مخ شي.
په هرات کې د طالبانو رسنیز دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې شجاعي د هرات له بېلابېلو سیمو لیدنه کړې او زیاته کړې یې ده، که بزګران د اوبو له سرچینو څخه په سمه او اصولي توګه ګټه وانخلي؛ نو هرات به هم د ایران د ځینو ښارونو په څېر د اوبو له سخت کمښت سره مخامخ شي.
شجاعي د ځمکنیو اوبو د سرچینو پر ساتنې ټینګار کړی او ویلي یې دي:« ځمکنۍ اوبه ملي شتمني ده او ساتنه یې د هر وګړي دیني، ملي او انساني مسوولیت دی». دغه ایراني کارپوه د کرنې په برخه کې د اوبو علمي مدیریت د اوبو د ضایع کېدو د مخنیوي یوازینۍ اغېزمنه لاره بللې ده.
د هغه په وینا؛ د اوبو لګولو له نوې ټکنالوژۍ کار اخیستل، د اصلاح شویو تخمونو کرل، د کروندو سم مدیریت او د کرنې د علمي میتودونو پلي کول د اوبو مصرف کموي او د حاصلاتو کچه لوړوي.
هغه همدارنګه له کروندګرو غوښتي، داسې فصلونه وکري چې لږې اوبه مصرفوي؛ خو ښه حاصل او زیات عاید ولري، څو هم د اوبو سرچینې خوندي شي او هم کرنیز تولیدات زیات شي.
د هرات طالب سیمهییزو چارواکو هم له بزګرانو غوښتي، چې د اوبو د مصرف په مدیریت، د اوبو لګولو د نوو سیستمونو په کارولو او د کرنې د علمي اصولو په عملي کولو سره د دغه ولایت د اوبو سرچینو په ساتنه کې همکاري وکړي.
د یادونې ده، چې هرات په وروستیو څو کلونو کې د ورښتونو له کمښت، د ځمکنیو اوبو د کچې ټیټېدو او پرلهپسې وچکالۍ له امله د اوبو او کرنې په برخو کې له جدي ستونزو سره مخ دی.
په کندهار کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ ریاست وایي، چې د ۱۴۰۵کال د پسرلي په موسم کې په دغه ولایت کې د شاتو تولید د تېرکال د ورته مودې پرتله زیات شوی. دوی زیاته کړې، چې په دغه موده کې ۴۴.۴ مټریک ټنه شات تولید او بازار ته وړاندې شوي دي.
په کندهار کې د طالبانو یادې ادارې سږکال د شاتو په تولید کې د زیاتوالي لاملونه ځانګړې پاملرنه، د شاتو مچیو د معیاري فارمونو د شمېر زیاتېدل او د مالدارانو د ظرفیت لوړول ښودلي دي.
په کندهار کې د طالبانو د کرنې ادارې د مالدارۍ مسوول عبدالوارث حمل وویل: « د روان کال په پسرلي موسم کې د کندهار په مرکز او بېلابېلو ولسوالیو کې ۴۴.۴ مټریک ټنه شات تولید او بازار ته وړاندې شوي دي».
طالبانو ویلي، دامهال په کندهار کې د شاتو مچیو ۲۶ سیمهییز او ۴۲ عبوري فارمونه فعال دي چې د کندهار ښار ترڅنګ په ارغنداب، شاهوليکوټ، ژړۍ، پنجوایي، میوند او ډنډ ولسوالیو کې فعالیت کوي.
طالب مسوولینو زیاته کړې، په تېر ۱۴۰۴کال کې په ټولیز ډول ۴۳ فارمونه فعال وو؛ خو سږکال یوازې د پسرلي تر پایه د فعالو فارمونو شمېر ۶۸ ته لوړ شوی، چې له امله یې د شاتو تولید هم په څرګند ډول زیات شوی دی.
دوی دا هم ویلي، د ۱۴۰۴کال د پسرلي او دوبي په موسمونو کې ټولټال ۵۶ مټریک ټنه شات تولید شوي وو چې له دې ډلې ۲۱ مټریک ټنه یې د پسرلي شات وو. خو سږکال یوازې د پسرلي په موسم کې د شاتو تولید ۴۴.۴ مټریک ټنو ته رسېدلی، چې د تېرکال د ورته مودې پرتله څه باندې ۲۳ مټریک ټنه زیاتوالی ښيي او د کندهار د شاتو د تولید په برخه کې د پام وړ پرمختګ ګڼل کېږي.