د طالبانو د هواپوهنې اداره: د هېواد په څو ولایتونو کې د سختو ورښتونو او بادونو احتمال شته

د یونیسف د «ډېر لږ، ډېر ناوخته؛ په افغانستان کې د کوچنیانو د خوړو بحران» تر نوم لاندې راپور کې د لومړي ځل لپاره په پراخه کچه د ماشومانو خوارځواکي او د هغوی د لومړني ژوند د خوړو وضعیت په ګډه ارزول شوی دی.

راپور ښيي چې د خوړو د تنوع کمېدل، د خوړو د وختونو بدلېدل، ماشومانو ته له اړتیا کمه غذا ورکول او لوږه هغه نښې دي چې د ماشومانو د تغذیې د خرابېدو خبرداری ورکوي.

یونیسف ویلي، افغانستان اوس د خوارځواکۍ د زیاتېدو له موسم سره مخ دی او د تغذیې د څارنې وروستي معلومات ښيي چې د ۲۰۲۵ کال په پرتله د هېواد په ۳۴ ولایتونو کې په ۲۶ ولایتونو کې د ماشومانو د خوارځواکۍ وضعیت خراب شوی دی.

د معلوماتو له مخې، له دوو کلونو کم عمره ماشومان تر ټولو ډېر زیانمن شوي؛ د شدیدې حادې خوارځواکۍ ۸۳سلنه پېښې او د منځنۍ کچې حادې خوارځواکۍ ۷۷سلنه پېښې له همدې عمر ډلې سره تړاو لري.

په افغانستان کې د یونیسف استازي تاج‌الدین اویوال ویلي: «افغان ماشومان لا له دې مخکې چې د خوارځواکۍ د لوړې کچې موسم پیل شي، د خوارځواکۍ پر لور ټېل وهل کېږي. دا نوي معلومات موږ ته فرصت راکوي چې له دې مخکې اقدام وکړو چې ماشومان د شدیدې خوارځواکۍ حالت ته ورسېږي».

یونیسف ویلي، د افغانستان د خوارځواکۍ بحران یوازې د تغذیې په خدمتونو سره نه شي حل کېدای، بلکې ناروغۍ، د واکسین ټیټه کچه، د پاکو اوبو، حفظ ‌الصحې او روغتیايي خدمتونو کمښت او د مرستو د تمویل او اکمالاتو ستونزې هم د ماشومانو د زیانمنېدو لاملونه دي.

یونیسف له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د ماشومانو د خوړو د ساتنې او د خوارځواکۍ د مخنیوي لپاره بېړنۍ پانګونه زیاته کړي. دغه اداره ټینګار کوي چې د ۶ تر ۲۳ میاشتو ماشومانو ته باید ځانګړې پاملرنه وشي، د مخنیوي تغذیوي خدمتونه پراخ شي او د روغتیا، اوبو، حفظ‌الصحې، زده‌کړو او ټولنیز ملاتړ برخې باید د ماشومانو د تغذیې اړتیاوو لپاره په ګډه کار وکړي.

یونیسف خبرداری ورکړی چې د خوارځواکۍ د زیاتېدو موسم د رارسېدو په حال کې دی او د اقدام لپاره وخت محدود دی؛ له همدې امله انعطاف منونکې او بېړنۍ مرستې اړینې دي، څو ماشومان له دې وړاندې چې وضعیت یې ژوند ګواښونکی شي، لازم ملاتړ ترلاسه کړي.

اسحق ډار چې د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو وزیرانو نهم کنفرانس څنډه کې خبرې کولې ویلي چې د ښځو او نجونو د زده کړې، کار او په ملي ژوند کې د اغېزناک ګډون حقونه د اسلام له اصیلو لارښوونو سره بشپړ سمون لري.

دغه کنفرانس د یکشنبې په ورځ د پاکستان په پلازمېنه اسلام اباد کې پیل شو، چې د اسلامي هېوادونو د استازو او چارواکو په ګډون د ښځو د پیاوړتیا، ټولنیز رول، اقتصادي ونډې او سیاسي مشارکت د پراختیا پر لارو چارو بحث کوي.

خو د طالبانو ادارې د دغه کنفرانس د بلنې په ځواب کې هېڅ افغانه ښځه د افغانستان د استازې په توګه نه ده ورپېژندلې. طالبانو دا هم نه ده روښانه کړې، چې دوی کنفرانس ته بلل شوي او که نه، خو د کنفرانس په تالار کې د نورو بیرغونو ترڅنګ د افغانستان ملي بیرغ هم درول شوی دی.

د پاکستان مرستیال لومړي وزیر د هېوادونو په پرمختګ کې د ښځو پر رول ټینګار وکړ او ویې ویل: «ملتونه د خپلو ښځو د پرمختګ پر بنسټ جوړېږي.»

د پاکستاني چارواکو دا څرګندونې داسې مهال دي، چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته له بیا رسېدو وروسته د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار او عامه ژوند کې پر ګډون پراخ محدودیتونه لګولي دي.

دغه محدودیتونه د اسلامي همکاریو سازمان، ملګرو ملتونو او ګڼو هېوادونو له پرله‌پسې نیوکو او د ښځو د حقونو د بېرته تامینولو له غوښتنو سره مخ شوي، خو طالبانو دغو غوښتنو ته تر دې مهاله مثبت ځواب نه دی ویلی.

د کمېسیون پر رسمي پاڼه د خپرو شویو معلوماتو له مخې، د جنورۍ په لومړۍ نېټه د پخواني حکومت د کورنیو چارو وزارت د سرحدي پولیسو د عمومي ریاست مرستیال رحمت‌الله عیار له پاکستان څخه هېواد ته راستون شو او درې ورځې وروسته، د پخواني حکومت دوه پوځي پیلوټان هم د همدغه کمېسیون په همغږۍ افغانستان ته ستانه شوي او د خوندیتوب کارتونه یې ترلاسه کړي دي.

د کمیسیون په وینا، دغو پیلوټانو ویلي وو چې د ۲۰۲۱ کال له سیاسي بدلون وروسته د «ناسمو تبلیغاتو» له امله بهر ته تللي وو، خو اوس یې له راستنېدو خوښي څرګنده کړې ده.

د جنورۍ په اتمه، کمېسیون اعلان وکړ چې ۱۵پخواني چارواکي او امنیتي منسوبین هېواد ته راستانه شوي او د خونديتوب کارتونه پرې وېشل شوي دي. په دې ډلې کې د ولسي جرګې پخوانی غړی احمد فرهاد مجیدي، فاطمه نظري، د پخواني پارلمان د غړي حاجي ظاهر قدیر ورور عبدالقهار قدیر، د پخواني دفاع وزارت د سرحدي پولیسو یو مرستیال او یو شمېر نور پخواني دولتي مسوولان شامل وو.

دغه راز د فبرورۍ په ۱۶مه، د پخواني حکومت د کاپیسا ښاروال عزیزالرحمن افضلي هم د همدې کمېسیون په همغږۍ له امریکا څخه افغانستان ته ستون شوی.

افغانستان ته په نورو ستنو شویو کسانو کې د پکتیکا ولایت د زرغون ښار ولسوالي د اردو لوا د دوهم کنډک د شپږو پوستو خدمتي قوماندان محمد اسلام، د حج او اوقافو وزارت مسلکي غړی او د پوهنتون استاد محمد صابر صادقي، د مهاجرینو او راستنېدونکو چارو وزارت مالي او اداري معین احمد ولي حکمي، د کندز ولایت امنیه قومانداني د امنیت پخوانی امر محمد صفر اکبري، د رجال برجسته د محافظتي معاونیت د پیژند پخوانی امر محمد راشد قسیم زاده، د کابل هوایي میدان د پایسس شعبې پخوانی امر فرحت الله ضیایي، محلي قوماندان بسم الله ورزش، د کابل ښاروالي د ښاري خدماتو پخوانی معیین عبدالرازق ملک عبدالرحیم زی، په ولسي جرګه کې د ننګرهار د خلکو پخوانۍ وکیله لیلما ولي حکمي، د غزني ولایت د ګیرو ولسوالي پخوانی ولسوال فضل الرحمن نظروال، د میدان وردګو ولایت د محبس پخوانی مدیر هارون علیم، د امنیت شورا پخوانی اداري او مالي عمومي رییس محمد سلیم قیوم، د خوګیاڼو ولسوالۍ اړوند د پاڅونوالو مشر سید مکی علمزی، د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت پخوانی تخنیکي معیین حمدالله همدرد، د نظامي اکاډمي یو قوماندان عاشق الله، د امنيت شورا پخوانی مشاور ډاکټر عصمت الله مجددي، د میدان وردګو ولایتي شورا پخوانی معاون عبدالناصر صفا، د کونړ او ننګرهار ولایتونو د عمومي زندان پخوانی داخلي مسوول اعظم خان، د ټاکنو په کمېسیون کې د لوژستیک پخوانی مامور حمیدالله عالمي، د افغانستان د هوټلونو د تصدۍ پخوانی عمومي رییس محمد بصیر کامل او د سوداګرۍ خونو د ریاست پخوانی معاون عبدالهادي بخشي، شامل دي.

د کمېسیون د خپرو شویو معلوماتو له مخې، په روان کال کې راستنو شویو ۳۲ کسانو کې د پخواني حکومت د پارلمان غړي، ولایتي چارواکي، د کورنیو چارو او دفاع وزارتونو امنیتي افسران، د سرحدي پولیسو مشران، پوځي پیلوټان او نور پخواني دولتي کارکوونکي شامل دي.

د طالبانو حکومت د «افغان شخصیتونو سره د اړیکو کمېسیون» د پخواني حکومت د چارواکو، سیاسي شخصیتونو او متخصصانو د بېرته راستنولو په موخه جوړ کړی دی. دغه کمېسیون وايي، راستنېدونکو ته د خوندیتوب ډاډ ورکوي، د «خوندیتوب کارتونه» وېشي او هڅه کوي هغوی د هېواد په بیارغونه او پرمختګ کې ونډه واخلي.

خو له دې سره هم‌مهاله، د بشري حقونو یو شمېر بنسټونه او د پخواني حکومت ځینې چارواکي وایي چې لا هم یو شمېر پخواني امنیتي او دولتي منسوبان د احتمالي نیولو، تعقیب او نورو امنیتي اندېښنو له امله افغانستان ته له ستنېدو ډډه کوي.

په وروستیو میاشتو کې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې د پخوانیو امنیتي ځواکونو د لیکو یو شمېر افسران د ناڅرګندو کسانو په ډزو کې وژل شوي، خو طالبانو تراوسه ددغو کسانو په وژلو کې ښکیل کسان نه دي نیولي او نه یې هم په اړه د پلټنو جزئیات له خلکو سره شریک کړي دي.

شنونکي ستانه شوي کسان د کمیسیون تشکیل او بهر ته د تللو خلکو د شمېر، اغیر او نفوذ په تناسب خورا کم ګڼي او وايي، ډېر کسان په افغانستان کې د خپلو مالي معاملاتو له بشپړولو وروسته بېرته بهر ته ستانه شوي دي.

د وزارت د معلوماتو له مخې، مولوي عطاالله عمري د هند د کرنې او بزګرانو د هوساینې له وزیر شیوراج سینګ چوهان سره وکتل. په دې لیدنه کې دواړو خواوو د کرنې، اوبو لګولو، مالدارۍ، کرنیزو څېړنو، زده‌کړو، د ظرفیت لوړونې او کرنیزې سوداګرۍ په برخو کې روانې همکارۍ وڅېړلې او د نوې ګډې همکارۍ پر لارو چارو یې خبرې وکړې.

د خوړو خوندیتوب، د اصلاح شویو تخمونو سیستمونه او د حاصلاتو د زیاتوالي موضوعات د بحث له مهمو برخو څخه وو.

د هند بهرنیو چارو وزارت ویلي چې نوي ډیلي د اقلیم له بدلون سره د مقاومت لرونکو او بډایه شویو کرنیزو ډولونو، دوامدارو اوبو لګولو طریقو، د اوبو زېرمه کولو، د اوبو د حوزو پراختیا او نورو برخو کې د افغانستان د کرنیز سکتور د ملاتړ ژمنه بیا تازه کړې ده.

د طالبانو وزیر همداراز د هند د خوړو د پروسس صنعتونو له وزیر چیراګ پاسوان سره کتلي دي.

په دې ناسته کې د خوړو د پروسس، د ارزښت زیاتولو، زیربناوو جوړولو، د ټکنالوژۍ لېږد، ظرفیت لوړونې او د کرنیزو او خوراکي محصولاتو د سوداګرۍ د پراختیا په اړه خبرې وشوې.

د اېن این ای د رپوټ له مخې، د هند د بهرنیو چارو وزارت ویلي، مولوي عطاالله عمري د بهرنیو چارو د دولت وزیر پبیترا مارګریتا سره هم لیدلي او د افغان ولس د هوساینې او پرمختګ لپاره د روانو دوه اړخیزو همکاریو په اړه یې نظرونه شریک کړي دي.

د طالبانو پلاوي د هند له یو شمېر کرنیزو او څېړنیزو بنسټونو، سوداګریزو ادارو او نړیوالو موسسو سره هم خبرې کړې دي، چې د کرنې او کلیوالي پراختیا ملي بانک (NABARD)، د هند د کرنیزو څېړنو شورا (ICAR)، د هند د کرنیزو څېړنو انسټیټیوټ (IARI)، د جوارو او غنمو د اصلاح نړیوال مرکز (CIMMYT)، د نیمه وچو سیمو د استوایي کرنیزو څېړنو نړیوال انسټیټیوټ (ICRISAT)، د کچالو نړیوال مرکز (CIP)، د سرې د پراختیا نړیوال مرکز (IFDC)، د هند د سوداګرۍ او صنایعو فدراسیون (FICCI) او د سوداګرۍ او صنایعو خونې (PHDCCI) پکې شامل دي.

د اسلامي همکاریو سازمان د ښځو وزیرانو د نهم کنفرانس لومړۍ ناسته د یکشنې په ورځ د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌اباد کې پیل شوه. دغه کنفرانس د اسلامي همکاریو سازمان په غړو هېوادونو کې د ښځو ټولنیزه، اقتصادي او سیاسي پیاوړتیا؛ ننګونې او د راتلونکي لارې» تر نامه لاندې جوړ شوی دی.

په کنفرانس کې د اسلامي نړۍ د بېلابېلو هېوادونو د ښځو او کورنیو چارو اړوند وزیران، لوړپوړي دولتي چارواکي، د اسلامي همکاریو سازمان د اړوندو بنسټونو استازي او نړیوال شریک سازمانونه شامل دي.

د غونډې موخه د مسلمانو ښځو د وضعیت ارزونه، د هغوی د پیاوړتیا لپاره د راتلونکو تګلارو جوړول، او د زده‌کړو، اقتصادي ونډې او سیاسي مشارکت په برخو کې د تجربو شریکول ښودل شوي دي.

د پاکستان د چارواکو په وینا، په کنفرانس کې د ۵۷ غړو هېوادونو استازو ګډون کړی دی.

په کنفرانس کې د سوریې په څېر هېواد، چې اسلامي سخت دریځي پکې واکمن دي، د ښځو چارو وزیرې ګډون کړی دی، خو افغانستان چې د اسلامي همکاریو سازمان غړی هېواد دی، د طالبانو تر واک لاندې اداره کې د ښځینه وزیرې یا لوړپوړې ښځینه چارواکې د نشتوالي له امله، هیڅ استازی نه لري.

په داسې حال کې چې د کنفرانس اصلي تمرکز د ښځو پر پیاوړتیا، زده‌کړو، اقتصادي مشارکت او سیاسي ونډې دی، افغانستان د ښځو د حقونو په برخه کې له سختو محدودیتونو سره مخ دی.

د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د نجونو پر ثانوي او لوړو زده‌کړو بندیزونه، د ښځو پر کار محدودیتونه او له عامه ژوند څخه د ښځو د لرې کولو پالیسۍ د کورنیو او نړیوالو بنسټونو له پراخو نیوکو سره مخ شوې دي.

د ښځو د وضعیت په اړه نړیوال بنسټونه وایي، افغانستان اوس د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې ښځې او نجونې پکې د زده‌کړو، کار او عامه مشارکت په برخو کې له تر ټولو سختو محدودیتونو سره مخ دي.