طالبانو په پروان کې له میلاد ۳۰۰ کاله وړاندې جوړه «کافر کلا» د لرغونې سیمې په نامه ثبت کړې

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې ویلي، چې د کاروبارونو ترمنځ(B2B) سوداګرۍ د پانګونې د هڅونې، بازارونو ته د لاسرسي د اسانه کولو او په سیمه کې د اوږدمهاله اقتصادي همکاریو د پیاوړتیا په برخه کې مهم رول لري.

د یادې خونې په وینا، دا ډول ناستې د سوداګریزو اړیکو د پراختیا او د خصوصي سکټور ترمنځ د همکاریو د پراخېدو لپاره مناسب فرصتونه برابروي.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې په وینا، د دغسې غونډو په لړ کې د افغانستان، روسیې او قزاقستان سوداګر، پانګوال او د خصوصي سکټور استازي سره راټول شوي وو، چې نوي سوداګریز فرصتونه وڅېړي، د خصوصي سکټور ترمنځ همکارۍ پیاوړې کړي او د دوه‌اړخیزې سوداګرۍ د پراختیا پر لارو چارو وغږیږي.

یادې خونې ویلي، چې د سوداګرۍ او پانګونې خونه وخت ناوخت د کاروبارونو ترمنځ سوداګرۍ (B2B) غونډې جوړوي، څو د افغان سوداګرو او بهرنیو پانګوالو ترمنځ اړیکې پیاوړې، پانګونه وهڅول شي او د صادراتو او وارداتو لپاره نوي بازارونه وموندل شي.

راپور کې ادعا شوې، چې د دوی له‌خوا درې افغان بزګران وژل شوي او پوځ هڅه کړې چې دغه «جنایت» پټ وساتي. د افشا کوونکو د شهادتونو له مخې؛ برتانوي سرتېرو به افغان بندیان پر لیفټراک پورته کول، ماشین به یې لوړاوه او بیا به یې په چټکۍ حرکت ورکاوه؛ څو بندیان لاندې ولوېږي.

دغه خپلواک کمېسیون چې د برېتانیا د دفاع وزارت تر کنټرول لاندې فعالیت کوي، د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۳ کلونو ترمنځ په افغانستان کې د برتانوي ځانګړو ځواکونو پرضد د جګړه‌ییزو جنایتونو تورونه او د دغه پېښو د پټولو هڅې څېړي.

مونیکا ګرینفیل چې د برتانوي ځانګړو ځواکونو لپاره یې د پخلنځي او ګودام کارکوونکې په توګه دنده ترسره کړې، دغه کمېسیون ته ویلي چې سرتېرو به بندیان د خپلې تفریح لپاره له لیفټراک څخه غورځول.

هغې ویلي، یو سرتېری یې په یاد دی چې په ویاړ سره یې د بندیانو غورځولو کیسه کوله. ګرینفیل د دغه ځواکونو وضعیت داسې یاد کړی، چې ګواکې فعالیتونه یې نه څارل کېده او سرتېرو ځانونه د هر ډول حساب‌ورکونې څخه ازاد ګڼل.

بل افشاکوونکی کریسټوفر ګرین چې د ۲۰۱۲کال له جنورۍ تر سپټمبر پورې یې د برېتانیا پوځ د احتیاطي ځواک غړي په توګه دنده ترسره کړې، ویلي چې د هلمند ولایت په یوه کلي کې د درېیو افغان بزګرو وروڼو د وژنې په اړه یې معلومات لرل.

د هغه په وینا؛ د دوی استخباراتي ډله ډاډه وه چې وژل شوي کسان یوازې بزګران وو او هېڅ داسې شواهد نه وو، چې دا ثابته کړي چې هغوی دې د طالبانو قوماندانان وي. ګرین زیاته کړې، کله چې یې غوښتل د یادې پېښې په اړه خپلې اندېښنې له یوه پوځي افسر سره شریکې کړي له سخت غبرګون او د طالبانو د ملاتړ له تور سره مخ شو او د عملیاتو د ثبت شوې ویډیو د لیدو اجازه هم ورنه کړل شوه.

د هغه په وینا؛ د برېتانیا حکومت د دغه درېیو وروڼو له وژل کېدو وروسته د هغوی مور ته ۳زره او ۶۳۴ پونډه مالي مرسته ورکړه، چې دا د بې‌ګناه کسانو د وژنې مسوولیت منلو نښه وه. د برېتانیا د دفاع وزارت ویاند د دغه ادعاوو په غبرګون کې ویلي، لندن د افغانستان جګړې د خپلواکو څېړنو بشپړ ملاتړ کوي او له هغو اوسنیو او پخوانیو دفاعي کارکوونکو مننه کوي چې په دې اړه یې شهادت ورکړی دی.

هغه زیاته کړې: «زموږ عاید دومره نه و څومره چې له موږ د پیسو د ورکړې غوښتنه کېده. بالاخره مې پلار پرېکړه وکړه، چې نور په پاکستان کې پاتې کېدل ناشونې دي؛ نو افغانستان ته ستنېږو».

د فرمان په وینا، هغه اوس‌ د حمزه بابا مزار ته نږدې د کډوالو د ساتنې په مرکز کې دی؛ خو هلته د بنسټیزو اسانتیاوو له سخت کمښت سره مخ دی. هغه وایي، په پنډغالي کې نه د څښاک اوبو اسانتیا شته نه د اوسېدو مناسب ځای؛ ښځې، ماشومان او سپین ږېري د سختې ګرمۍ له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
د پاکستان له بېلابېلو ښارونو څخه هره ورځ سلګونه افغان کډوال له خپلو کورنیو سره افغانستان ته ستنېږي. دغه کډوال وایي، چې د ستنېدو پرمهال له اداري ستونزو، د بنسټیزو اسانتیاوو له نشتوالي او د ناروښانه راتلونکي له جدي اندېښنو سره مخ دي.

افغان کډوال ګل اشرف وایي، چې په بېلابېلو سیمو کې پولیسو په دوامداره توګه د هویت او قانوني اسنادو پلټنه کوله. د نوموړي په وینا؛ هغه کسان چې اړین قانوني اسناد یې نه‌لرل نیول کېدل او افغانستان ته استول کېدل.

ګل اشرف وویل: «ما د پېښور په بورډ بازار کې یوه هټۍ لرله؛ خو د مجبورۍ له امله مې هغه د خپل اصلي ارزښت څخه په ډېره ټیټه بیه وپلورله. اوس له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته روان یم، چې هلته به د ژوند نوی پړاو پیل کړو».

هغه زیاته کړې: «په پنډغالي کې اداري چارې ډېرې سوکه روانې دي. زموږ سامانونه تر شین اسمان لاندې پراته دي او که باران وشي، د خرابېدو وېره یې شته. موږ له فیصل‌اباد نه تر پېښور او بیا افغانستان پورې موټر کرایه کړی و؛ خو کله چې پېښور ته ورسېدو موټر چلوونکي له مخکې تګ څخه انکار وکړ او د اضافي کرایې غوښتنه یې وکړه، چې له امله یې له سختو ستونزو سره مخ شو».

له کراچۍ نه ستنېدونکي بل افغان کډوال فاروق شاه وویل، چې د پولیسو د پرله‌پسې عملیاتو او چاپو له امله یې خپل کاروبار بند کړ او د بېرته ستنېدو پرېکړه یې وکړه. هغه وویل: «اوس‌مهال موږ د کډوالو په پنډغالي کې یو؛ خو دلته بنسټیزې اسانتیاوې نږدې په نشت حساب دي. د ناستې لپاره نه مناسب سیوری شته، نه پاکې اوبه، نه روغتیايي خدمتونه او نه هم نور اړین امکانات. شته خېمې هم زړې او ناکافي دي».

فاروق شاه له اړوندو چارواکو وغوښتل، چې په دغه پنډغالو کې د څښاک پاکې اوبه، سیوری، روغتیايي خدمتونه، د حفظ الصحې اسانتیاوې، تشنابونه، خوراکي توکي او نورې بنسټیزې اسانتیاوې ژر تر ژره برابرې کړي؛ څو افغانستان ته ستنېدونکي کډوال له نورو بشري ستونزو سره مخ نه‌شي.

اوچا سې‌شنبه (د چنګاښ ۲۳مه) په خپل تازه راپور کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د روغتیایی وضعیت ارزونه کړې. یادې ادارې ویلي، په افغانستان کې پر ښځو او نجونو د تګ‌راتګ، زده‌کړو او کار محدودیتونو بنسټیزو خدمتونو ته د هغوی لاسرسی محدود کړی او د زیان‌مننې ګواښ یې لازیات کړی دی.

د راپور له مخې؛ په ټول هېواد کې مرستندویه بنسټونه د روغتیايي وضعیت د خرابېدو، د خوړو ناامنۍ زیاتوالي او د هغو خدمتونو د کمېدو خبر ورکوي، چې پخوا به د ښځینه روغتیايي کارکوونکو له‌خوا وړاندې کېدل.

اوچا همداراز ویلي، چې افغانستان لاهم د مېندو د مړینې تر ټولو لوړه کچه ثبتوي. د ۲۰۲۴کال د اټکلونو له مخې؛ په هرو ۱۰۰زرو زېږونونو کې ۶۳۸ مېندې مړي، چې دا په اسیا کې تر ټولو لوړه او په نړۍ اوومه لوړه کچه ده.

راپور زیاتوي، چې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت، د بودجې راکمېدل، اړینو درملو ته محدود لاسرسی او د زېږون بېړنیو خدمتونو نشتوالي په ځانګړي ډول په لرو پرتو سیمو کې د مېندو او نویو زېږېدلو ماشومانو د مخنیوي وړ مړینې زیاتې کړې دي.

د نجونو پر زده‌کړو بندیز

اوچا په خپل راپور کې د نجونو پر زده‌کړو د بندیز دوام د اندېښنې وړ بللی او ویلي یې دي، که دغه وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو افغانستان به په راتلونکو کلونو کې د ښځینه ډاکټرانو، روغتیاپالو او قابلو له جدي کمښت سره مخ شي.

یونېسف هم مخکې اټکل کړی و، که د نجونو پر زده‌کړو محدودیتونه دوام وکړي؛ نو افغانستان به تر ۲۰۳۰کال پورې له ۲۵زرو څخه زیاتې ښځینه ښوونکې او روغتیايي کارکوونکې له لاسه ورکړي. په دې ډله کې هغه راتلونکې ښځینه روغتیايي کارکوونکې هم شاملې دي، چې د ښځو او نجونو لپاره بنسټیز روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي.

بامیان کې د ښځو د روغتیايي وضعیت ارزونه

اوچا ویلي، چې د یادې ادارې یو ارزوونکي پلاوي بامیان ولایت ته سفر کړی؛ ترڅو د ښځو روغتیايي وضعیت او روغتیايي خدمتونو ته د هغوی لاسرسی وارزوي. د راپور له مخې؛ د بامیان ولایتي روغتون د ولایت په کچه یوازینی روغتیايي مرکز دی، چې د نویو زېږېدلو ماشومانو د ځانګړې پاملرنې څانګه لري.

د روغتون د کارکوونکو په وینا؛ د لرو پرتو ولسوالیو ډېری مېندواره ښځې هغه وخت روغتون ته رسېږي، چې د مېندوارۍ یا زېږون ستونزې یې جدي شوې وي، یا یې نوي زېږېدلي ماشومان ځانګړې پاملرنې ته اړتیا ولري.

اوچا وایي، د ناروغانو د پراخ شمېر له امله دغه روغتون له سخت فشار سره مخ دی. د لرو واټنونو، د ناروغانو د لېږد اسانتیاوو کمښت او روغتیايي مرکز ته ناوخته رسېدل د بامیان د لرو پرتو سیمو د اوسېدونکو له مهمو ستونزو څخه دي. د راپور له مخې؛ ځینې ناروغان اړ کېږي چې څو ساعته پر خرابو لارو سفر وکړي، څو ځان روغتون ته ورسوي.

یاد وزارت سې‌شنبه (د چنګاښ ۲۳مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه ځمکه په څلورو کادستري قطعاتو کې د دولت په نوم ثبت او سروې شوې ده. خبرپاڼه زیاتوي، چې یاده قضیه مخکې د ځمکو د غصب مخنیوي او غصب شویو ځمکو د بېرته راګرځولو کمېسیون له لوري څېړل شوې وه او د اړوند قانون له مخې ځانګړې محکمې ته سپارل شوې وه.

محکمې د متصرفینو اسناد، د کمېسیون اسناد، د ملکیتونو ثبت دفترونه او د اړوندو ادارو د معلوماتو تر ارزونې وروسته پرېکړه کړې، چې یاده اندازه ځمکه دولتي ده او د لا نورو اقداماتو لپاره دې د ځمکو د غصب مخنیوي او بېرته راګرځولو کمېسیون ته وسپارل شي.

د یاد وزارت په وینا؛ په ټول هېواد کې د غصب شویو دولتي ځمکو د تثبیت او بېرته راګرځولو بهیر روان دی او اړوندې ادارې د اسنادو او شواهدو له بشپړې ارزونې وروسته په دې اړه پرېکړې کوي.