د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا له خوا د ټاکل شویو خپلواکو کارپوهانو یوې ډلې د امریکا د ولسمشر لهخوا د کډوالۍ اړوند د څه باندې ۱۰۰ قاضیانو د ګوښه کولو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې دغه اقدام د کډوالۍ محاکمو او د متحده ایالاتو د عدلي نظام خپلواکي کمزورې کوي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو له امریکا غوښتي چې د کډوالۍ د قاضیانو د «ډلهییز او بېبنسټه لرې کولو» او د کډوالۍ د محاکمو د پرلهپسې سیاسي کېدو بهیر ودروي.
د کډوالۍ قاضیان د امریکا د عدلیې وزارت کارکوونکي دي، چې د کډوالو د اېستلو اړوند قضیې اوري. په دغو قضیو کې د پناه غوښتونکو غوښتنلیکونه او د اېستلو پر وړاندې د قانون لهمخې د خوندیتوب غوښتنې هم شاملې دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو په یوې اعلامیه کې ویلي: «د کډوالۍ د قاضیانو لرې کول د کډوالۍ محاکمو او د پراخ عدلي نظام خپلواکي کمزوره کوي».
دوی ویلي، د قاضیانو د لرې کولو بهیر دا اندېښنې زیاتوي، چې ښايي ځینې قاضیان د دوی د اټکل شوي سیاسي تړاو، مسلکي شالید یا د پخوانیو پرېکړو د ریکارډ لهمخې په نښه شوي وي.
د ملګرو ملتونو دغې ډلې اندېښنه ښودلې، چې سپینه ماڼۍ ښايي د امریکا د کډوالۍ محکمې نظام له «خپلواکو او انفرادي پرېکړو د کولو له بهیر» څخه د «د کډوالو د اېستلو د موخو د پلي کولو پر وسیلې» بدل کړي.
د امریکا د کډوالۍ د وکیلانو ټولنې په وینا، له هغه راهیسې چې ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ کې بېرته ولسمشر شو، د کډوالۍ اړوند له شاوخوا ۷۰۰ قاضیانو څخه تر ۱۰۰ ډېر له دندو ګوښه شوي او یا استعفا ته اړ کړل شوي دي.
دغې ټولنې ویلي، د قاضیانو د شمېر کمېدل په داسې حال کې د کډوالۍ د قضیو د زیاتېدو لامل شوي، چې د ټرمپ اداره د کډوالو نیونې او له هېواده د اېستلو لړۍ پراخوي.
د کډوالۍ اړوند څو پخوانیو قاضیانو هم د ناحقه ګوښه کېدو د ادعا په ترڅ کې د امریکا د عدلیې وزارت ته شکایتونه ثبت کړي دي.
د امریکا د عدلیې وزارت او د کورني امنیت وزارت د ملګرو ملتونو د کارپوهانو د څرګندونو په اړه د تبصرې غوښتنو ته سمدستي ځواب نه دی ورکړی.
د روغتیا نړیوال سازمان (ډبلیواېچاو) وايي، په اروپا کې د اقلیمي بدلون او تودوخې له امله روغتیايي سیستمونه له زیاتېدونکي فشار سره مخ دي. دغه سازمان له اروپايي هېوادونو غوښتي چې روغتونونه او روغتیايي خدمتونه د سختې ګرمۍ پر وړاندې لا چمتو او مقاوم کړي.
د روغتیا نړیوال سازمان د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۵مه) په یوه نوي لارښود کې ویلي، اروپا د نړۍ تر ټولو چټک تودېدونکې وچه ده او د تودوخې درجه پکې د نړۍ د منځنۍ کچې په پرتله نږدې دوه برابره لوړېږي.
د سازمان د معلوماتو له مخې، یوازې د روان اوړي په ترڅ کې د پنځو هېوادونو معلومات ښيي چې د سختې ګرمۍ له امله نږدې ۱۰ زره اضافي مړینې ثبت شوې دي.
په اروپا کې د روغتیا نړیوال سازمان سیمهییز رییس هانس کلوګه ویلي: «زموږ سیمه په نړۍ کې تر ټولو چټکه تودېدونکې سیمه ده. یوازې په تېرو څلورو کلونو کې د تودوخې له امله له ۲۰۰ زرو څخه ډېر کسان مړه شوي او په تېرو ۲۰ کلونو کې د تودوخې اړوند مړینې ۳۰ سلنه زیاتې شوې دي.»
نوموړي ټینګار کړی: «د تودوخې له امله مړینې حتمي نه دي، موږ پوهېږو چې څنګه د خلکو ساتنه وکړو: ټولنو ته پر وخت خبرداری ورکړو، ښارونه ساړه کړو، اوبو او سیوري ته لاسرسی برابر کړو، له تر ټولو زیانمنو کسانو سره اړیکه ونیسو او د تودوخې له لوړېدو مخکې روغتیايي سیستمونه چمتو کړو.»
دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د تودوخې څپې روغتونونه له جدي ستونزو سره مخ کولای شي، په ځانګړي ډول هغه روغتیايي مرکزونه چې د لوړې تودوخې لپاره نه وي جوړ شوي. د سختې ګرمۍ له امله د ناروغانو د بسترېدو کچه لوړېږي او د روغتونونو برېښنا، د سړولو سیستمونه، کمپیوټرونه او نور تخنیکي خدمات له ستونزو سره مخ کېدای شي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د ښارونو جوړښتي بڼه هم د تودوخې ستونزه لا زیاتوي، ځکه ښاري سیمې د شاوخوا کلیوالو او نیمه ښاري سیمو په پرتله ډېره تودوخه ساتي.
د سازمان په نوي لارښود کې د هېوادونو او سیمهییزو ادارو لپاره اته اساسي برخې مشخصې شوې دي چې پکې د تودوخې د خبرداري سیستمونه، د زیانمنو وګړو ساتنه، عامه پوهاوی، د روغتیايي سیستمونو پیاوړتیا، د تودوخې د اغېزو کمول، څارنه، ارزونه او د راتلونکو اقداماتو لپاره له تجربو زدهکړه شامل دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي چې د اروپا په بېلابېلو هېوادونو کې د روغتیايي مرکزونو د چمتووالي ارزونې او روزنې هم ترسره شوې دي، څو د سختې ګرمۍ او نورو اقلیمي ګواښونو پر وړاندې د روغتیايي سیستمونو مقاومت پیاوړی شي.
دغه سازمان ټینګار کړی چې د اقلیمي بدلون له امله د تودوخې څپې به په راتلونکو کلونو کې لا سختې شي، خو د وختي خبرداریو، د خلکو د ساتنې او د روغتیايي سیستمونو د مخکېني چمتووالي له لارې د تودوخې له امله د ډېرو مړینو مخه نیول کېدای شي.
د برېتانیا حکومت اعلان کړی چې د افغانستان د بشري ناورین سره د مبارزې لپاره به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه مرسته ځانګړې کړي او دغه مرستې به د باوري شریکانو له لارې د افغانستان تر ټولو زیانمنو خلکو، په ځانګړي ډول ښځو او نجونو، ته ورسول شي.
د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي د پنجشنبې په ورځ، په ایکس کې د برېتانیا د حکومت د اعلان په شریکولو سره لیکلي: «نن برېتانیا د افغانستان له خلکو سره د خپلې دوامدارې ژمنې تایید کوي. برېتانیا به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه ځانګړې کړي او د باوري شریکانو له لارې به د ژوند ژغورنې مرستې وړاندې کړي.»
د برېتانیا د پارلمان په راپور کې راغلي چې دغه هېواد به د ۲۰۲۶ او ۲۰۲۹ کلونو ترمنځ هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه د افغانستان له خلکو سره د مرستې لپاره ځانګړې کړي او افغانستان به په دې موده کې د برېتانیا د رسمي پراختیايي مرستو له تر ټولو لویو پروګرامونو څخه پاتې شي.
په راپور کې ویل شوي چې د طالبانو له واک ته رسېدو نږدې پنځه کاله وروسته، د افغانستان بشري وضعیت لا هم «خورا خراب» دی او د لا خرابېدو له خطر سره مخ دی. د راپور له مخې، سږ کال نږدې ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري چې له ډلې یې ۱۷،۴ میلیونه کسان له شدیدې خوړو ناامنۍ سره مخ دي.
د برېتانیا د حکومت په وینا، افغانستان د ماشومانو او میندو د خوارځواکۍ له پلوه په نړۍ کې له تر ټولو لوړو کچو سره مخ دی او اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې نږدې پنځه میلیونه ښځې، نجونې او هلکان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتیا ولري.
د راپور له مخې، د برېتانیا نوې مرستې به د روغتیا او تغذیې په برخو کې د ژوند ژغورنې خدمتونو، اساسي زدهکړو، د زیانمنو خلکو د ساتنې، د معیشت پیاوړتیا او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت د زیاتولو لپاره ولګول شي.
د برېتانیا حکومت ویلي چې د ښځو او نجونو حقونه او اړتیاوې به د دې مرستو په مرکز کې وي او ژمن دی چې لږ تر لږه د برېتانیا د مرستو له نیمايي څخه ګټهاخیستونکي به ښځې او نجونې وي.
په راپور کې د طالبانو له لوري پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه، په ځانګړي ډول زدهکړو، کار او په عامه ژوند کې د ګډون محدودول، د افغانستان د بشري حقونو او اوږدمهاله پرمختګ پر وړاندې جدي خنډ بلل شوي دي.
د برېتانیا د پارلماني راپور له مخې، د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ مالي کال په ترڅ کې یې لږ تر لږه ۲،۷ میلیونه کسانو ته ملاتړ رسولی چې له ډلې یې څه باندې ۱،۷ میلیونه ښځې او نجونې وې.
د برېتانیا حکومت ټینګار کړی چې له افغان خلکو سره به خپلو مرستو ته دوام ورکړي، د ښځو او نجونو له حقونو به ملاتړ وکړي، اساسي خدمتونه به د خپلو شریکانو له لارې وساتي او د افغانستان د اوږدمهاله ثبات او مقاومت د پیاوړتیا لپاره به هڅې وکړي.
د کوټې په کویله پاټک سیمه کې د بلوچستان د زیارت ولسوالۍ د مانګي ډېم د پېښې پرضد د وژل شویو پولیسو د کورنیو او سیاسي ګوندونو پرلت اتمې ورځې ته وغځېده؛ خو د حکومت او د پرلت د مذاکراتي کمېټې ترمنځ د خبرو له پنځو پړاوونو وروسته هم دواړه خواوې کومې وروستۍ هوکړې ته نهدي رسېدلي.
د پرلت ګډونوال د زیارت پېښې د حقایقو روښانه کولو لپاره د قضايي کمېسیون جوړېدو، د بلوچستان له پښتون مېشتو سیمو د اېف سي ځواکونو د اېستلو او د پخواني لیویز ځواک د بېرته فعالولو غوښتنه کوي.
د جولای په شپږمه د زیارت د مانګي ډېم په سیمه کې وسلهوالو پر پولیسو برید وکړ، چې نهه پولیس پهکې ووژل شول او ۲۲ نور یې له ځان سره یوړل. وروسته د دغه تښتول شویو پولیسو جسدونه د کوټې اړوند منګله سیمه کې وموندل شول.
د پښتونخوا نېشنل عوامي ګوند د بلوچستان څانګې مشر او د پرلت مذاکراتي کمېټې غړي نصرالله خان زیري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، که له حکومت سره روانې خبرې کومې پایلې ته ونه رسېږي؛ نو د احتجاجونو لړۍ به نوره هم پراخه او سخته شي.
هغه وویل، اوسمهال په ګوادر، پنجګور، تربت، زیارت، دکۍ، موسی خېل، هرنایي، چمن، شېراني او سیف الله کلا کې هم اعتراضي فعالیتونه روان دي.
زیري زیاته کړه، که حکومت د دوی غوښتنو ته مثبت ځواب ورنه کړي؛ نو د پنجشنبې په ورځ به په ټول بلوچستان کې بشپړ کاربندیز او اعتصاب ترسره شي او له هغه وروسته به د احتجاجونو لپاره نور سخت اقدامات هم اعلان کړي.
بل لور ته د عوامي نشنل ګوند د مرکزي کمېټې غړي خان زمان کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، په مذاکراتو کې تر یوه بریده پرمختګ شوی؛ خو دومره نهدی چې خلک ډاډه کړي او باور پیدا کړي، چې د دوی د امنیت او سولې تضمین به عملي شي.
هغه وویل، حکومت د پرلت اساسي غوښتنې نه مني؛ ځکه د پښتنو پر وړاندې یې تګلاره د دښمنۍ پر بنسټ ولاړه ده. کاکړ زیاته کړه، هغه حکومتي پلاوی چې مذاکراتو ته راځي، د پرېکړې واک نهلري او یوازې په خبرو د ستونزې د حل هڅه کوي.
د پرلت یو تنظیموونکي ډاکټر صمد پانیزي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، له حکومت سره د خبرو پنځه پړاوونه بشپړ شوي او شپږم پړاو روان دی. هغه وویل، د دوی اساسي غوښتنه دا ده چې وسلهوال له پښتون مېشتو سیمو ووځي.
د نوموړي په وینا؛ دولت دغه وسلهوال سیمې ته راوستي او اوس یې په جګړو کې کاروي. هغه ادعا وکړه، چې لومړی پښتانه وژل کېږي، بیا یې ځمکې او وروسته یې د سیمو پر طبیعي زېرمو د ولکې هڅه کېږي.
پانیزي زیاته کړه، حکومت او ځینې نور لوري پر دوی فشار راوړي چې په پرلت کې اېښودل شوي د پولیسو مړي دې خاورو ته وسپاري؛ خو دغه جسدونه څو ورځې په غرونو کې پراته وو، هغه مهال چا ورته پام نه کاوه.
بل لور ته د بلوچستان د کورنیو چارو وزارت مرستیال بابر یوسفزي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، حکومت د پرلتوالو لومړنۍ غوښتنه چې د زیارت د پېښې د څېړنې لپاره د قضايي کمېسیون جوړول دي؛ منلې ده.
هغه زیاته کړه، چې د پرلتوالو د نورو غوښتنو په اړه هم د حکومت او مذاکراتي کمېټې ترمنځ خبرې روانې دي او هڅه کېږي چې د خبرو له لارې حل ته ورسېږي.
د پېښور د خزانې پنډغالي مېشت افغان کډوال افغانستان ته د ستنېدو لپاره یوازې خپل سامانونه نه ټولوي؛ بلکې ګڼې کورنۍ اړې شوې هغه کورونه هم په خپلو لاسونو ونړوي، چې د تېرو څلورو تر پنځو لسیزو په موده کې یې د خپلې خوارۍ او مزدورۍ له پیسو جوړ کړي وو.
د سیمې د اوسېدونکو په وینا؛ د ګڼو کورونو چتونه نړول شوي، دروازې او کړکۍ اېستل شوې او په ځینو ځایونو کې یوازې د خښتو کنډوالې پاتې دي. د خزانې پنډغالی شاوخوا ۴۵ کاله مخکې د افغان کډوالو د مېشتېدو لپاره جوړ شوی و.
د وخت په تېرېدو سره په دغه پنډغالي کې د خېمو پر ځای دایمي کورونه جوړ شول او د سیمې د خلکو په خبره؛ تر ۸۵۰ زیاتو کورنیو هلته خپل استوګنیز کورونه جوړ کړي وو. د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د معلوماتو له مخې؛ دامهال په پاکستان کې تر ۱.۶ مېلیونه زیات ثبت شوي افغان کډوال ژوند کوي او په ۲۰۲۱کال کې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته نږدې ۶۰۰زره نور افغانان هم پاکستان ته تللي دي.
۲۶ کلن حضرت ولي چې په همدغه پنډغالي کې زېږېدلی انډپېنډېنټ اردو ته ویلي، هېڅکله یې فکر نه کاوه چې یوه ورځ به له دې ځایه وتلو ته اړ شي. هغه ویلي: «زما زېږېدنه په همدې پنډغالي کې شوې ده. مور او پلار به مې ویل چې اصلي وطن مو افغانستان دی؛ خو موږ هېڅکله ځان په دغه هېواد کې پردی نه احساساوه. پاکستان او افغانستان دواړه راته خپل وو».
حضرت ولي وايي، د دوی کورنۍ او نورو افغان کډوالو د کلونو په اوږدو کې د سخت کار له لارې خپل کورونه جوړ کړي وو؛ خو اوس اړ شوي چې په ډېره ټیټه بیه یې وپلوري. هغه زیاتوي: «د دغه کورونو په جوړولو څلور یا پنځه لکه روپۍ لګېدلې وې؛ خو خښتې له ځان سره نهشو وړلی. یوازې لرګي او ځینې نور توکي له ځان سره وړو، چې وروسته ترې بیا ګټه واخلو».
د هغه په وینا؛ اوس په خزانې پنډغالي کې یوازې څو کورنۍ پاتې دي او ډېری افغانان له خپګان او نارضایتۍ سره بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. د پنډغالي ترڅنګ اوسېدونکی صفت اقبال وايي، د افغان کډوالو له راتګ مخکې یې هم دغه سیمه پېژندله او کورنۍ یې هلته د لرګیو کاروبار درلود.
هغه وايي، ډېری هغه افغانان چې په لومړیو کې دغه پنډغالي ته راغلي وو؛ اوس مړه شوي او اولادونه او لمسیان یې همدلته لوی شوي دي. د هغه په خبره؛ دغه کورونه د کلونو مزدورۍ او زحمت پایله وه.
هغه وایي:« چا په منډۍ کې مزدوري کوله، چا ورځنۍ مزدوري کوله او ورو، ورو یې پیسې راټولې کړې، بیا یې ځان ته کوچني کورونه جوړ کړل. اوس هماغه خلک اړ دي، چې د وتلو پرمهال خپل کورونه په خپلو لاسونو ونړوي».
د خزانې پنډغالی اوس د پخوا په څېر ګڼه ګوڼه نهلري. هغه ځای چې پخوا پهکې سلګونه کورنۍ اوسېدلې، اوس ګڼ کورونه یا تش پاتې دي او یا هم په کنډوالو بدلې شوې دي. حضرت ولي وايي، د دوی لپاره تر ټولو سخته خبره د کور له لاسه ورکول نه؛ بلکې له هغو خاطرو او ژوند سره مخه ښه ده چې له دغه پنډغالي سره تړلي وو.
هغه زیاتوي: «موږ دلته زېږېدلي یو، دلته لوی شوي یو، زموږ ملګري او ټولې خاطرې دلته دي. اوس باید افغانستان کې ژوند له سره پیل کړو».
د اروپايي ټولنې د کډوالۍ کمېشنر مګنوس برونر د طالبانو د یوه پلاوي او د اروپايي کمېسیون د چارواکو ترمنځ د لیدنې د برابرولو له امله د اروپايي پارلمان لهخوا د وضاحت ورکولو لپاره وربلل شوی دی.
فرانسوي خپرونې مډیاپارټ د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۴مه، راپور ورکړی چې برونر د اروپايي پارلمان د مدني ازادیو کمېټې په یوه تړلې غونډه کې د دغې لیدنې په اړه معلومات وړاندې کړي، خو د غونډې جزییات نه دي خپاره شوي.
دغه غونډه وروسته له هغې جوړه شوه چې د ۱۴۰۵ کال د چنګاښ په دویمه، د طالبانو یوه پنځه کسیز پلاوي په بروکسل کې د اروپايي کمېسیون له چارواکو سره ولیدل. د دې غونډې ګډه مشري د اروپايي کمېسیون او سویډن پر غاړه وه او د اروپايي ټولنې د ۱۵ غړو هېوادونو استازو هم پکې ګډون کړی و.
راپورونه وایي، دا لیدنه د اروپايي ټولنې له رسمي ودانیو بهر ترسره شوې وه.
اروپايي کمېسیون ویلي، د دغو خبرو موخه د هغو افغان وګړو د بېرته ستنولو پر څرنګوالي بحث و چې د اروپايي ټولنې په غړو هېوادونو کې د استوګنې قانوني حق نه لري. د کمېسیون په وینا، تمرکز پر هغو کسانو و چې په درنو جرمونو محکوم شوي یا امنیتي ګواښ بلل کېږي.
خو یو شمېر اروپايي رسنیو راپور ورکړی چې طالبانو ته په لېږل شوې بلنه کې یوازې د هغو افغانانو د بېرته ستنولو موضوع یاده شوې وه چې د استوګنې قانوني حق نه لري او د جرمي سابقې یا امنیتي ګواښ په اړه هېڅ یادونه نه وه شوې.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي د دغه پلاوي مشري کوله. نوموړي دا سفر «تاریخي» بللی او ویلي یې دي چې دواړو لوریو په اروپا کې د طالبانو د ډیپلوماټیک حضور، د قونسلي خدمتونو د بیا پیل، د باور جوړونې او د افغان وګړو د بېرته ستنولو په اړه خبرې کړې دي. بلجیم هم د دې پلاوي غړو ته د یوې ورځې ویزې صادرې کړې وې.
دا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لومړی ځل و چې اروپايي ټولنې په بروکسل کې د طالبانو د یوه رسمي پلاوي کوربهتوب وکړ. اروپايي کمېسیون ټینګار کړی چې دا لیدنه یوازې تخنیکي بڼه لرله او د طالبانو د رسمیت پېژندنې معنا نه لري.
په همدې حال کې، د اروپايي پارلمان جرمنې غړې هانا نیومن د برونر له څرګندونو وروسته ویلي، له طالبانو سره د «تخنیکي اړیکو» په نوم هېڅ شی شتون نه لري. هغې خبرداری ورکړی چې دا ډول خبرې اترې ښایي په اروپايي هېوادونو کې د افغانستان د قونسلیو استازولۍ د طالبانو استازو ته د سپارلو لامل شي.
نیومن له اروپايي کمېسیون غوښتي چې روښانه کړي کوم افغانان به افغانستان ته ستنېږي، په اروپا کې مېشت افغانان به د طالبانو له احتمالي فشارونو څنګه خوندي کېږي، او طالبان د کډوالو د بېرته ایستلو په بدل کې له اروپايي ټولنې څه امتیازات غواړي.