امریکا دوه‌تابعیته وګړو ته؛ متحده ایالاتو ته د سفر لپاره باید امریکايي پاسپورټ وکاروئ

طاهر اندرابي د یوې خبري غونډې پر مهال وویل، پاکستان «هیڅکله» افغانستان ته د بشري مرستو د لېږد مخه نه ده نیولې او تل یې هڅه کړې چې دغه مرستې افغانانو ته ورسېږي.

د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو د بشري مرستو نور موټر هم تورخم ته پر لاره دي او ټاکل شوې په نږدې وخت کې افغانستان ته داخل شي.

دا په داسې حال کې ده چې د تورخم دروازه لا هم د سوداګریزو توکو او مسافرو پر مخ تړلې ده او یوازې د بشري مرستو او د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو لپاره ترې محدود تګ راتګ کېږي.

تر دې وړاندې هم پاکستاني او طالب چارواکو ویلي وو چې د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرامد خوراکي مرستو یو شمېر باروړونکو لاریو ته د تورخم له لارې افغانستان ته د ننوتلو اجازه ورکړل شوې ده.

د تورخم دروازې تړل کېدو په وروستیو میاشتو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر سوداګرۍ او ترانزیټي تګ راتګ د پام وړ اغېز کړی او سوداګرو له دواړو هېوادونو غوښتي چې د تګ راتګ د عادي کېدو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.

هغې په یوه تازه څرګندونه کې ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید طالبانو ته روښانه پیغام ورکړي چې مشروعیت د امتیاز په توګه نه ورکول کېږي، بلکې د خلکو د بنسټیزو حقونو په رعایتولو ترلاسه کېږي.

شهرزاد اکبر ویلي: «پیغام باید روښانه وي؛ که طالبان مشروعیت غواړي، باید هغه ترلاسه کړي، او دا بهیر باید د افغان ښځو او نجونو د تر ټولو بنسټیزو حقونو او انساني کرامت له بېرته اعادې پیل کړي».

نوموړې په داسې حال کې دا څرګندونې کړې چې د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله تېرېږي، خو لا هم پر ښځو او نجونو د زده‌کړو، کار، ټولنیز حضور او ګڼو نورو اساسي حقونو پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.

طالبانو تر اوسه د ښځو او نجونو پر زده‌کړو او کار د لګېدلو محدودیتونو د لرې کولو په اړه کومه عملي پرېکړه نه ده کړې، هغه څه چې د نړیوالې ټولنې، د بشري حقونو د بنسټونو او ملګرو ملتونو له پرله‌پسې نیوکو سره مخ شوي دي.

د بشري حقونو مدافعین باور لري چې د ښځو او نجونو د حقونو تأمین، د افغانستان د نړیوال تعامل او هر ډول مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره له مهمو شرطونو څخه ګڼل کېږي.

د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي د پنجشنبې په ورځ، په ایکس کې د برېتانیا د حکومت د اعلان په شریکولو سره لیکلي: «نن برېتانیا د افغانستان له خلکو سره د خپلې دوامدارې ژمنې تایید کوي. برېتانیا به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه ځانګړې کړي او د باوري شریکانو له لارې به د ژوند ژغورنې مرستې وړاندې کړي.»

د برېتانیا د پارلمان په راپور کې راغلي چې دغه هېواد به د ۲۰۲۶ او ۲۰۲۹ کلونو ترمنځ هر کال ۱۰۵ میلیونه پونډه د افغانستان له خلکو سره د مرستې لپاره ځانګړې کړي او افغانستان به په دې موده کې د برېتانیا د رسمي پراختیايي مرستو له تر ټولو لویو پروګرامونو څخه پاتې شي.

په راپور کې ویل شوي چې د طالبانو له واک ته رسېدو نږدې پنځه کاله وروسته، د افغانستان بشري وضعیت لا هم «خورا خراب» دی او د لا خرابېدو له خطر سره مخ دی. د راپور له مخې، سږ کال نږدې ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري چې له ډلې یې ۱۷،۴ میلیونه کسان له شدیدې خوړو ناامنۍ سره مخ دي.

د برېتانیا د حکومت په وینا، افغانستان د ماشومانو او میندو د خوارځواکۍ له پلوه په نړۍ کې له تر ټولو لوړو کچو سره مخ دی او اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې نږدې پنځه میلیونه ښځې، نجونې او هلکان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتیا ولري.

د راپور له مخې، د برېتانیا نوې مرستې به د روغتیا او تغذیې په برخو کې د ژوند ژغورنې خدمتونو، اساسي زده‌کړو، د زیان‌منو خلکو د ساتنې، د معیشت پیاوړتیا او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت د زیاتولو لپاره ولګول شي.

د برېتانیا حکومت ویلي چې د ښځو او نجونو حقونه او اړتیاوې به د دې مرستو په مرکز کې وي او ژمن دی چې لږ تر لږه د برېتانیا د مرستو له نیمايي څخه ګټه‌اخیستونکي به ښځې او نجونې وي.

په راپور کې د طالبانو له لوري پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه، په ځانګړي ډول زده‌کړو، کار او په عامه ژوند کې د ګډون محدودول، د افغانستان د بشري حقونو او اوږدمهاله پرمختګ پر وړاندې جدي خنډ بلل شوي دي.

د برېتانیا د پارلماني راپور له مخې، د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ مالي کال په ترڅ کې یې لږ تر لږه ۲،۷ میلیونه کسانو ته ملاتړ رسولی چې له ډلې یې څه باندې ۱،۷ میلیونه ښځې او نجونې وې.

د برېتانیا حکومت ټینګار کړی چې له افغان خلکو سره به خپلو مرستو ته دوام ورکړي، د ښځو او نجونو له حقونو به ملاتړ وکړي، اساسي خدمتونه به د خپلو شریکانو له لارې وساتي او د افغانستان د اوږدمهاله ثبات او مقاومت د پیاوړتیا لپاره به هڅې وکړي.

د رویټرز د راپور له مخې، ۲۹ هېوادونو د پنجشنبې په ورځ د «نړیوالې مصنوعي ځیرکتیا د همکارۍ سازمان» د جوړېدو تړون لاسلیک کړ.

چین ویلي، د دغه بین‌الحکومتي سازمان هدف دا دی چې د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې نړیواله همکاري پیاوړې کړي او د دې چټکې پرمختګ کوونکې ټکنالوژۍ لپاره د نړیوالې ادارې او اصولو په جوړولو کې مرسته وکړي.

د تړون لاسلیک کوونکو هېوادونو کې روسیه، بېلاروس، سربیا، کیوبا، برازیل، وینزویلا، د افریقا لس هېوادونه او د اسیا ۱۲ هېوادونه شامل دي.

د چین دولتي خبري اژانس شینهوا ویلي، د دغه سازمان مرکزي دفتر به د چین په شانګهای ښار کې جوړېږي.

چین تېر کال د مصنوعي ځیرکتیا د همکارۍ د نړیوال سازمان د جوړېدو وړاندیز کړی و، خو تر دې مخکې هېڅ هېواد په رسمي ډول د غړیتوب اعلان نه و کړی.

حوثي وسله والو وروسته له هغه پر سعودي عربستان توغندیز بریدونه وکړل چې ریاض یې د دوی تر ولکې لاندې د یوه هوايي ډګر په بمبارولو تورن کړ. دغو بریدونو د دواړو خواوو ترمنځ څلور کلن اوربند مات کړ. د یاد اوربند له ماتېدو وروسته یوه لوړپوړي پاکستاني چارواکي رویټرز ته وویل:«زموږ ملکي او نظامي مشرانو ایران ته په لوړه کچه پیغام رسولی چې پر سعودي عربستان بریدونه پر پاکستان برید دی او دا زموږ سره کرښه ده».

سعودي عربستان تېر کال له پاکستان سره د ګډې دفاع تړون لاسلیک کړی چې له مخې یې په زرګونو پاکستاني سرتېري او جنګي جېټ الوتکې په سعودي کې مېشتې دي. امنیتي شنونکي وايي، دا اندېښنې شته چې د جګړې د غځېدو په صورت کې به پاکستان تر خپل دفاعي تړون لاندې پوځي مداخلې ته اړ شي.

پاکستاني چارواکي وايي، د ایران د کورني وضعیت او د تصمیم نیونې بهیر له نږدې څاري.

د راپورونو له مخې، په ایران کې د ولسمشر مسعود پزشکيان او بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي د ملکي ادارې د لیدلورو او د سپاه پاسداران د نظامي تګلارو ترمنځ اختلافات په زیاتېدو دي او داسې ښکاري چې هلته د پرېکړو کنټرول تر ډېره د نظامي برخې په لاس کې دی.

د رویټرز د راپور له‌مخې، پاکستان په سیمه کې د یوه مهم ډیپلوماتیک لوبغاړي په توګه د ځان ښودلو هڅه کوي او په همدې چوکاټ کې یې د تېرې میاشتې په منځګړيتوب کې د امریکا او ایران ترمنځ د یوه لنډمهالي تړون په لاسلیکولو کې هم مرسته کړې وه.