د یوناما سرپرسته: نړۍ له ۲۰۲۱ کال راهیسې له افغانستان سره ۱۶ میلیارده ډالره مرسته کړې ده

اڅکزي په کوټه کې پرلت ته د وینا پر مهال وویل، کله چې شوروي ځواکونه افغانستان ته ننوتل، امریکا او د نړۍ ډېرو هېوادونو دا د یوه ستر ځواک له لوري پر یوه کوچني هېواد یرغل وباله او د افغانانو د ازادۍ د ملاتړ شعارونه یې ورکول.

د نوموړي په وینا، د نړۍ په دوو لویو جګړو کې شاوخوا ۳۰ هېوادونه ښکېل وو، خو د افغانستان د جګړې پر مهال نړۍ په دوو برخو ووېشل شوه، شوروي اتحاد او متحدین یې یوې خوا ته او امریکا، عربي او غربي هېوادونه، کمونېست چین او جاپان بلې خوا ته ودرېدل او ویل یې چې شوروي د افغانستان ازادي تر پښو لاندې کړې ده.

اڅکزي وویل، د هغه وخت د پاکستان پوځي واکمن جنرال ضیاءالحق د یوې خبري غونډې پر مهال، یوه خبریال افغان جنګیالیو ته د "باغیانو" ټکی وکاراوه، خو ضیاءالحق هغه سملاسي ودرولو او ویې ویل چې هغوی باغیان نه، بلکې "مجاهدین" او "د ازادۍ لپاره جنګېدونکي" دي.

هغه زیاته کړه، پاکستان هغه مهال د خپلو موخو لپاره افغانان د "الله سپاهیان" بلل او ویل یې چې افغانان د خالد بن ولید وارثان دي.

د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر ادعا وکړه چې د القاعدې پخوانی مشر ایمن الظواهري، چې په مصر کې د انور سادات د وژنې په قضیه کې بندي و، پاکستان له خپلو ملګرو سره راوست او د چیچن، تاجک او ازبک جنګیالیو ترڅنګ یې په پخوانیو قبایلي سیمو (فاټا) کې ځای پر ځای کړل.

د نوموړي په وینا، دغه وسله‌وال وروسته دومره پیاوړي شول چې شاوخوا ۱۳۰۰ سیمه‌ییز مشران یې ووژل.

اڅکزي وویل، کله چې شوروي ځواکونه له افغانستانه ووتل، امریکا ژمنه کړې وه چې د ازادۍ او ولسواکۍ لپاره ولاړه ده، خو د شوروي له وتلو وروسته امریکا هم افغانستان پرېښود او هېواد یې د ده په ټکو "د لېوانو خولې ته وغورځاوه".

هغه زیاته کړه، په افغانستان کې داسې سخت وضعیت رامنځته شو چې "خلکو د لوږې له امله د خلکو غوښې وخوړې."

اڅکزي وویل، امریکا، د هغې متحدین، روس او د هغه متحدین ټول د افغانستان پوروړي دي، ځکه د ده په وینا، په افغانستان کې یې له اټومي بم پرته نږدې هر ډول وسلې وکارولې او هېواد یې په کنډوالو بدل کړ.

هغه وویل، اوس هم هغه افغانان چې په پاکستان کې زېږېدلي، لوی شوي او زده کړې یې کړې دي، له هېواده ایستل کېږي، حال دا چې د ده په خبره، د جګړو او سیاستونو قربانیان همدغه خلک دي.

حنفي دغه څرګندونې شنبې(د چنګاښ۲۷مه) په ننګرهار ولایت کې د ختیځ زون له دیني عالمانو، قومي مشرانو او مخورو سره په یوه غونډه کې کړې. نوموړي ویلي: « د طالبانو له قيام وروسته د امر بالمعروف وزارت مسولينو د ښځو پر وراندې د زرګونو بدو پيښو مخنيوى كرى.»

نوموړي یاده غونده کې ویلي چې تېرو شلو کلونو کې د هغه په وینا د «فکري جګړې» موخه د خلکو او دیني عالمانو ترمنځ واټن رامنځته کول و او زیاته یې کړه چې که په کومه ولسوالۍ کې درې دیني عالمان د یوه طالب چارواکي پر کړنو شرعي نیوکه وکړي او ستونزه حل نه شي، نو له ده دې پوښتنه وشي.

نوموړي همداراز ویلي چې دوی به راتلونکي نسل ته داسې یو بشپړ شرعي نظام په میراث پریږدي چې خلک به ورته دعا کوي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو، دولتي او نادولتي دندو منع شوې او پر ازاد تګ راتګ، ټولنیز فعالیت او نورو بنسټیزو حقونو یې هم پراخ محدودیتونه لګول شوي دي.

د ملګرو ملتونو وروستي راپورونه ښيی چې د طالبانو لخوا پر افغان ښځو لګیدلي محدودیتونو په دغه هېواد کې د بشري ناورین پراخېدو ته لا زمینه برابره کړې ده.

د نړۍوالې ټولنې لخوا د طالبانو د رسمیت پیژندنې لپاره یو شرط د دوی لخوا پر ښځو د لګېدلو بندیزونو لرې کول دي. خو طالبان ادعا کوي چې د دوی تر واک لاندې افغانستان کې د ټولو ښځو حقونه د اسلامي قوانینو په چوکاټ کې خوندي دي.

بلخوا د اسلامي هېوادونو لخوا هم په وار وار د طالبانو پر سیاستونو نیوکه شوې او هغه یې له شریعت سره په ټکر کې ګڼلي.

تازه په اسلام اباد کې د اسلامي همکاریو سازمان ( او ای سي) د ښځینه‌وو وزیرانو د نهم کنفرانس په وروستۍ اعلامیه کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د نجونو پر زده‌کړو او د ښځو پر کار لګېدلي بندیزونه له اسلامي ارزښتونو، د ښځو او نجونو له کرامت، حقونو او پرمختګ سره په ټکر کې دي.

یادې خونې لیکلي چې سید کریم هاشمي په دې ناسته کې د افغانستان د صادراتو د پراختیا، د سوداګرۍ د اسانتیاوو د ښه والي، د سوداګریزو ویزو د بهیر د ساده کولو، د لوژستیکي خدمتونو د پیاوړتیا او د خصوصي سکټور ترمنځ د همکاریو پر پراخولو په اړه له پټیل سره خبرې کړي.

د خبر پاڼې له مخې، دواړو لورو د کرنې، کانونو او لاسي صنایعو په برخو کې د ګډو همکاریو پر زیاتولو هم ټینګار کړی.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې ویلي، چې په دې لیدنه کې هوکړه وشوه چې ګډ سوداګریز نندارتونونه، د سوداګرو پلاوي او د خصوصي سکټور اوږدمهاله ګډون به نور هم پراخه شي.

دا په داسې حال کې ده چې له پاکستان سره د ټرانزیټي لارو د تړل کېدو له امله د افغانستان او هند ترمنځ سوداګري هم تر یوې اندازې اغېزمنه شوې ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ ځمکنۍ سوداګري په ټپه درېدلې، خو د هوایي دهلیزونو له لارې لا هم یو شمېر سوداګریز توکي لېږدول کېږي او د دواړو هېوادونو ترمنځ محدوده راکړه ورکړه او سوداګري روانه ساتل شوې.

هغه وویل، د پښتنو ستونزې هغه وخت حل کېدای شي چې خلک خپل ملي صف، خپل تاریخ او خپل سیاسي دریځ وپېژني او د پردیو د ګټو پر ځای د خپل ملت د ګټو لپاره ودرېږي.

منظور پښتین ادعا وکړه چې د پاکستان ټول دولتي جوړښت، له پوځ، عدلیې او پارلمانه نیولې تر نورو ادارو پورې، د پنجاب د ګټو د خوندي کولو لپاره کار کوي او د پښتنو سیمې د امنیت، اقتصاد او طبیعي زېرمو له پلوه تر فشار لاندې ساتل کېږي.

هغه زیاته کړه چې د پښتنو په سیمو کې روانه ناامني، هدفي وژنې، جبري لادرکۍ، پوځي عملیات، بمبارۍ او د طبیعي زېرمو استخراج د هغو سیاستونو برخه ده چې د پښتنو د کمزوري کولو لپاره عملي کېږي.

د نوموړي په وینا، زرګونه پښتانه په امنیتي ادارو کې دندې ترسره کوي، خو له هغوی یې وغوښتل چې د خپل ولس او تاریخ په اړه فکر وکړي او درک کړي چې د چا په ګټه او د چا د سیاست لپاره کارول کېږي.

پښتین وویل، په پښتني سیمو کې وسله‌والې ډلې هم د داسې پالیسو قرباني شوي او په ډېرو مواردو کې د پښتنو ترمنځ د جګړې لپاره کارول شوي، په داسې حال کې چې اصلي زیان یې ولس ته رسېدلی دی.

هغه ټینګار وکړ چې د پښتنو د ستونزو یوازینۍ حللاره ملي یووالی، ګډ شعور او ملي فکر دی او تر هغه چې پښتانه په همدې روحیه سره راټول نه شي، د دوی سیاسي او ټولنیزې ستونزې به دوام ومومي.

لاوروف دا څرګندونې د یوې غونډې په مناسبت په خپاره کړي پیغام کې کړې دي، دغه غونډه په منځنۍ اسیا کې ترهګرو ته د وسلو رسولو د مخنیوي په اړه جوړه شوې وه.نوموړي ټینګار کړی چې د ترهګرۍ ګواښونه یوازې د یوه هېواد تر پولو محدود نه دي، بلکې له سرحدونو هاخوا هم اغېز لري.

د روسیې د بهرنیو چارو وزیر ویلي چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه بې قید او شرطه یووالي او د دوه‌ګوني معیارونو پرېښودو ته اړتیا لري. هغه د لوېدیځو هېوادونو پر تګلارو سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې د ترهګرۍ پر وړاندې نړیواله همکاري اوس د ځینو لوېدیځو هېوادونو د «مخربو سیاستونو» یرغمل شوې ده.

لاوروف د منځنۍ اسیا د امنیت او ثبات په اړه د روسیې پر ژمنتیا ټینګار کړی او ویلي یې دي چې مسکو په سیمه‌ییزه کچه ځینې اقدامات کړي دي. د هغه په وینا، په کازان ښار کې د امنیتي ګډ تړون سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو په وروستۍ غونډه کې د ۲۰۳۰ کال تر پایه د ترهګرۍ ضد ستراتیژۍ مسوده تایید شوې، چې د روان کال په مني کې به د وروستي تصویب لپاره د غړو هېوادونو مشرانو ته وړاندې شي.

لاوروف په پای کې وویل چې روسیه د ملګرو ملتونو د ترهګرۍ ضد دفتر له لسو لویو مالي مرسته کوونکو هېوادونو څخه ده او تر اوسه یې دغه دفتر او په منځنۍ اسیا او افریقا کې د تخنیکي ملاتړ پروګرامونو ته ۷ میلیونه ډالر ځانګړي کړي دي.

د طالبانو غبرګون

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد د داعش د حضور او په افغانستان کې د دې ډلې د فعالیتونو د پراخېدو په اړه د روسیې د بهرنیو چارو وزیر څرګندونې رد کړې دي.

مجاهد ادعا کړې چې طالبانو د داعش فعالیتونه مهار کړي او دغه ډله نور په افغانستان کې «فزیکي حضور» نه لري.

هغه د جمعې په ورځ (د چنګاښ په ۲۶مه) د طالبانو تر واک ملي ټلوېزیون سره په مرکه کې ویلي چې په افغانستان کې د داعش تحرکات ځپل شوي او د سیمې د هېوادونو اندېښنې بې بنسټه دي.

نوموړي ویلي چې طالبان پر ټول افغانستان بشپړ واک لري او د سیمې هېوادونو ته ډاډ ورکوي چې د افغانستان له خاورې به ورته هېڅ ګواښ متوجه نه وي.

دا څرګندونې په داسې حال کې کیږي چې روسیې سربېره پر دې چې طالبان یې په رسمیت پېژندلي او له دې ډلې سره یې ډیپلوماتیکې او اقتصادي اړیکې پراخې کړې دي، خو بیا هم د افغانستان له اړخه د امنیتي ګواښونو په اړه اندېښنه څرګندوي.

روسي چارواکو څو ځله د افراطي ډلو د نفوذ او له افغانستان څخه د منځني اسیا هېوادونو ته د وسلو د لېږد احتمال په اړه خبرداری ورکړی دی.

تر دې مخکې هم د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ویلي وو چې مسکو د افغانستان له خاورې د راپورته کېدونکو ګواښونو له امله نه شي کولای د منځنۍ اسیا هېوادونو د امنیت په اړه بې پروا پاتې شي.

همدارنګه د روسیې د فدرالي امنیت ادارې مشر الکساندر بورتنیکوف د افغانستان په دننه کې د داعش او د هغې د څانګو د فعالیتونو د زیاتېدو خبر ورکړی و. د روسیې دفاع وزیر اندري بلوسوف هم خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې له ۲۰ څخه زیاتې افراطي ډلې د شاوخوا ۱۵ زره کسانو په لرلو سره حضور لري او امکان لري چې ګاونډیو هېوادونو ته هم نفوذ وکړي.