سروې: د طالبانو محدودیتونو د ښځینه مرستندویه کارکوونکو لګښتونه زیات کړي

هغه په یوه تحلیلي مقاله کې لیکلي، افغانستان له نږدې پنځو کلونو وروسته هم د نړۍ له ستر بشري ناورینونو څخه دی، سره له دې چې په هېواد کې پراخ کورنی جنګ پای ته رسېدلی دی.

د هغه په وینا، د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د افغانستان بانکي نظام له سقوط سره مخ شو، میلیونونه کسان بې‌کاره شول، نړیوالې مرستې ودرېدې، اقتصاد سخت زیانمن شو او زرګونه مسلکي کسان له هېواده ووتل.

هغه زیاتوي، د ښځو پر کار او د نجونو پر زده‌کړو بندیزونو د افغانستان بشري پانګه زیانمنه کړې او بېوزلي یې د ټولنې تر ټولو لویه ستونزه ګرځېدلې ده.

اصف دراني د نړیوال بانک د وروستي راپور په حواله لیکي، که څه هم د افغانستان کورني عواید زیات شوي، انفلاسیون کم شوی او لږ اقتصادي وده رامنځته شوې، خو د نفوس چټکه وده، د بهرنیو مرستو کمښت، لوړه بې‌کاري او د خصوصي پانګونې نشتوالی د خلکو د ژوند کچه لا هم خرابوي.

هغه دا وضعیت "ثبات، خو بې‌سوکالي" بولي.

د نوموړي په وینا، د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې به شاوخوا ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا ولري او میلیونونه نور به د خوړو له سخت کمښت سره مخ وي.

هغه وايي، بشري مرستې د پراخې لوږې مخه نیولې، خو دایمي اقتصادي حل نه شي کېدای، ځکه نه کاري فرصتونه رامنځته کوي، نه مالي بنسټونه بېرته رغوي او نه هم پانګونه جذبوي.

د پاکستان پخوانی استازی د افغانستان اقتصادي ناورين یو لامل د نړیوالې ټولنې تګلاره هم بولي او وايي، د پراختیايي مرستو درېدلو، د طالبانو پر ضد بندیزونو، د افغانستان د شتمنیو کنګل کېدو او د نړیوال بانکي نظام څخه د هېواد د جلا کېدو اقتصاد سخت زیانمن کړی دی.

خو هغه ټینګار کوي چې یوازې نړیوال بندیزونه د افغانستان د اوسني وضعیت مسول نه دي، بلکې د طالبانو کورنۍ پالیسۍ هم د بحران په ژورېدو کې مهم رول لري.

د نوموړي په وینا، د نجونو د زده‌کړو او د ښځو د کار دوامدار بندیز د افغانستان نیمایي بشري ځواک له اقتصادي فعالیتونو محروم کړی او دې کار د کورنیو عایدات، روغتیايي خدمتونه، زده‌کړې او پانګونه اغېزمنه کړې ده.

هغه همدارنګه لیکلي چې د ټي‌ټي‌پي، داعش خراسان، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، اسلامي غورځنګ ازبکستان او د بلوچستان د ازادۍ پوځ په ګډون د وسله‌والو ډلو شتون د افغانستان د نړیوالې انزوا یو مهم لامل دی.

د هغه په باور، تر هغو چې د افغانستان خاوره د ګاونډیو هېوادونو پر ضد نه کارول کېږي، د طالبانو حکومت به د نړیوالې ټولنې له رسمیت پېژندنې او عادي اړیکو لرې پاتې شي.

اصف درانی وايي، افغانستان د مسو، لیتیم، اوسپنې او نادرو منرالونو سترې زېرمې لري، خو سیاسي انزوا، کمزوري بنسټونه او د پانګونې لپاره د مناسب چاپېریال نشتوالی د دغو سرچینو د ګټې اخیستنې مخه نیولې ده.

هغه وړاندیز کوي چې نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره مشروط تعامل وکړي، بشري مرستې دې دوام ومومي، خو پراختیايي همکاري او اقتصادي ادغام دې د نجونو د زده‌کړو، د ښځو د کار، سیاسي ګډون او د ترهګرۍ پر ضد د عملي اقداماتو له پرمختګ سره وتړل شي.

د نوموړي په وینا، پاکستان، چین، ایران، د منځنۍ اسیا هېوادونه او د خلیج هېوادونه باید د سوداګرۍ، ټرانزیټ او انرژۍ په برخو کې له افغانستان سره همکاري زیاته کړي، خو پاکستان حق لري چې د دوه اړخیزو اړیکو د ښه کېدو لپاره د افغانستان له خاورې د ترهګرو ډلو د فعالیت د مخنیوي غوښتنه وکړي.

هغه په پای کې لیکلي، تر هغو چې طالبان او نړیواله ټولنه د کړکېچونو د مدیریت پر ځای د افغانستان د بنسټونو او اقتصاد د بیا رغونې لپاره ګډ ګامونه پورته نه کړي، افغانستان به د "ثبات، خو بې‌سوکالۍ" او "سولې، خو بې‌پرمختګه" هېواد پاتې شي.

ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، بریدګرو د ولسوالۍ پر ودانۍ، د امنیې قوماندانۍ او استخباراتو پر دفتر ولکه ټینګه کړه او خپل بېرغ یې هم د ولسوالۍ پر ودانۍ پورته کړ. د سرچینو په وینا؛ بریدګرو له سیمې تر وتلو مخکې طالبان بې‌وسلې کړل او پوځي تجهیزات، وسلې، مهمات او دولتي موټړونه یې له ځان سره یوړل.

ځايي اوسېدونکي وایي، مخالفو وسله‌والو د څو ساعتونو لپاره د ولسوالۍ بشپړ واک په لاس کې لاره. د سرچینو د معلوماتو له مخې؛ برید د جمعې ورځې د سهار په لومړیو ساعتونو کې هغه مهال پیل شو، چې شاوخوا ۲۰ تر ۲۵ وسله‌والو د یفتل پایین ولسوالۍ پر ودانۍ برید وکړ او له لنډې نښتې وروسته یې واک ترلاسه کړ.

ځینې سرچینې ادعا کوي، چې بریدګرو د طالبانو یوشمېر غړي هم له ځان سره وړي؛ خو افغانستان انټرنشنل تر دې دمه نه‌دی توانېدلی دغه ادعا په خپلواکه توګه تایید کړي.

لاتر اوسه د اوښتې مرګ‌ژوبلې په اړه کره معلومات نه‌دي خپاره شوي. ځايي سرچینې وایي، «د وطن سرتېرو جبهې» په نوم یوې وسله‌والې ډلې د دغه برید مسوولیت منلی دی. تر برید وروسته طالبانو د بدخشان له مرکز فیض‌اباد ښار څخه یفتل پایین ولسوالۍ ته نور ځواکونه استولي.
د سرچینو په وینا؛ د طالبانو چورلکې هم د ولسوالۍ پر فضا ګزمه کوي او په سیمه کې سخت امنیتي تدابیر نیول شوي دي. یفتل پایین ولسوالي فیض‌اباد ښار ته نږدې پرته ده او د بدخشان له مهمو او ستراتیژیکو ولسوالیو شمېرل کېږي. د یادې ولسوالۍ اوسېدونکو تل د بدخشان په سیمه‌ییزو او سیاسي تحولاتو کې مهم رول لوبولی دی.

دا پېښه داسې مهال رامنځته شوې، چې بدخشان په وروستیو میاشتو کې د افغانستان له تر ټولو ناامنه ولایتونو څخه ګڼل کېږي. د طالبانو د مخالفو ډلو د فعالیتونو ترڅنګ دغه ولایت د سیمه‌ییزو شخړو، د طالبانو د ځایي قوماندانانو او له نورو ولایتونو د ورغلو ځواکونو ترمنځ د اختلافاتو او همدارنګه د کانونو او نورو عایداتي سرچینو د کنټرول پر سر د سیالیو شاهد هم دی.

ځايي سرچینې همداراز وایي، د بدخشان له بهر څخه د طالبانو د ځواکونو پراخ حضور د خلکو نارضایتي زیاته کړې چې د یاد ولایت امنیتي وضعیت یې لاپسې کړکېجن کړی دی. په همدې حال کې طالبان هم د بدخشان امنیتي وضعیت ته ځانګړې پاملرنه کوي.
په وروستیو اوونیو کې د طالبانو د دفاع وزیر محمد یعقوب مجاهد دغه ولایت ته سفر وکړ او له څو سیمو یې لیدنه وکړه. طالبانو همدارنګه په بدخشان کې نوې پوځي قطعه جوړه کړې او د امنیت د ټینګښت لپاره یې نور ځواکونه هم ځای پرځای کړي دي.

سره له دغه اقداماتو د یفتل پایین ولسوالۍ وروستی برید ښيي، چې بدخشان لاهم د افغانستان په شمال‌ ختیځ کې د طالبانو تر ټولو حساسو او له امنیتي پلوه زیان‌منونکو سیمو شمېرل کېږي.

د دغه سازمان د معلوماتو له مخې؛ د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د افغانستان سویل کې د تغذیې ځانګړو مرکزونو کې پر سختې خوارځواکۍ د اخته ماشومانو د بسترېدو شمېر د تېرو درېیو کلونو د ورته مودې پرتله تر ۳۰ سلنه ډېر لوړ شوی دی.
ډېری دغه ماشومان له یو کال څخه کم عمر لري. د افغانستان سویل لپاره د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان د روغتیایي چارو همغږې کوونکې انا لیلیا باندا وایي، ماشومان ډېر ناوخته روغتونونو ته رسول کېږي او ډېری یې د داسې روغتیایي عوارضو سره مخ وي چې پر وخت درملنې سره د مخنیوي وړ وي.
نوموړې وویل، دغه وضعیت نه یوازې د خوړو د ناامنۍ زیاتېدو؛ بلکې د هغه روغتیايي خدمتونو د کمزوري کېدو پایله ده، چې د خوارځواکۍ د ژر تشخیص او درملنې لپاره جوړ شوي وو.
د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې د نړۍوالو مرستو د کمښت له امله د افغانستان ۴۴۵ روغتیايي مرکزونه چې ۲۰۳ ګرځنده روغتیايي او تغذیوي ډلې هم په‌کې شاملې دي، تړل شوي یا یې فعالیتونه درېدلي دي.
دغه سازمان زیاتوي، چې پرله‌پسې وچکالۍ، د کرنیزو حاصلاتو کمښت، د خوراکي توکو بیو لوړېدل او د لارو تړل کېدل هم د خوارځواکۍ د پراخېدو مهم لاملونه دي. د راپور له مخې؛ د تغذیوي خوړو واردات هم اغېزمن شوي او د اړتیا وړ تغذیوي توکو ته د خلکو لاسرسی محدود شوی دی.
د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان وایي، یوازې د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د هلمند د بست ولایتي روغتون د تغذیې مرکز کې تر ۱۵۰۰ ډېر ماشومان د سختې خوارځواکۍ له امله بستر شوي چې دا د ۲۰۲۲کال د ورته مودې پرتله دوه برابره زیاتوالی ښیي.
په کندهار کې هم د همدې مودې په ترڅ کې تر ۵۷۰ ډېر ماشومان د خوارځواکۍ له امله بستر شوي او تر ۳۰۰ زیات نور ناروغان د ځای د کمښت له امله نورو روغتیايي مرکزونو ته لېږل شوي دي.
د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان خبرداری ورکړی، چې د خوارځواکۍ موسمي زیاتوالی پیل شوی او که د تغذیې پروګرامونو ته بېړنۍ بودجه، تغذیوي خواړه او روغتیايي اسانتیاوې برابرې نه‌شي؛ نو لا ډېر ماشومان به د ژغورونکو خدمتونو له لاسرسي بې‌برخې شي.
دغه سازمان له مرستندویانو، روغتیايي چارواکو او نړۍوالو ادارو غوښتي، چې د افغانستان د تغذیې پروګرامونو لپاره مالي ملاتړ او د تغذیوي خوړو دوامداره رسونه ژر تر ژره بېرته فعاله کړي؛ څو د ماشومانو د مړینې مخه ونیول شي.

د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته زرګونه افغانان په ځانګړې توګه ښځې او د بشري حقونو فعالان، د تخلیې پروګرامونو له لارې برېتانیا ته ولېږدول شول؛ خو یوشمېر ښځې وایي د طالبانو فشارونه اوس هم د برېتانیا تر پولو ور رسېدلي دي.

یوې افغانې ښځې چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نه‌دی خپور شوی، ویلي: «تاسو باید دوه ځله چوپ پاتې شئ؛ یو ځل د خپل ځان لپاره او بل ځل د خپلو کورنیو د ساتنې لپاره چې لاهم په افغانستان کې دي».

بله افغانه مېرمن وایي، کله چې یې په برېتانیا کې د ښځو د حقونو په اړه څرګندونې وکړې، ویډیو یې خپره شوه او څو اوونۍ وروسته طالبانو په افغانستان کې د هغې د کورنۍ غړي ور وغوښتل او ترې یې پوښتنې وکړې.

د بشري حقونو څېړونکي دغه ډول کړنې له «پولې اوښتې ځپنه» بولي؛ هغه حالت چې حکومتونه د خپلو مخالفانو د غلي کولو لپاره په بهرنیو هېوادونو کې هم فشار، ګواښ او د کورنیو ځورول کاروي.

د «ازادۍ کور» بنسټ سږکال په خپل راپور کې طالبان د لومړي ځل لپاره د هغو حکومتونو په ډله کې شامل کړل، چې د خپلو مخالفانو پر ضد له هېواده بهر هم د ځپنې هڅې کوي. په لندن کې د افغانستان او منځنۍ اسیا د ټولنې مشر نورالحق نسیم ویلي، د طالبانو مفکوره ورو، ورو د افغان کډوالو ځینو ټولنو ته هم لاره کړې او هغه ښځې چې د افغانستان د ښځو د حقونو لپاره غږ پورته کوي؛ له ګواښونو او ټولنیزو فشارونو سره مخ کېږي.

د هغه په وینا؛ یوشمېر کورنۍ خپلې لوڼې او ښځې د مدني فعالیتونو پرځای یوازې مذهبي غونډو ته هڅوي او هڅه کوي، چې د هغوی غږ خاموش وساتي. دغه ښځو ویلي، که څه هم په برېتانیا کې ازاد ژوند لري؛ خو د طالبانو د غچ اخیستنې له وېرې نه‌شي کولی په ازاده توګه خبرې وکړي، ځکه اندېښنه لري چې په افغانستان کې به یې کورنۍ له ستونزو سره مخ شي.

د ملګرو ملتونو د ښوونې او روزنې ادارې (یونسکو) او د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د معلوماتو له مخې؛ دامهال شاوخوا ۲.۲ مېلیونه افغانې نجونې له منځنۍ زده‌کړو محرومې دي او که اوسنی وضعیت دوام وکړي، تر ۲۰۳۰کال پورې به دغه شمېر نږدې څلور مېلیونو ته ورسېږي.

یوشمېر افغان ښځې وایي، که څه هم په برېتانیا کې یې نوی ژوند پیل کړی؛ خو هره ورځ د افغانستان او هغو ښځو لپاره اندېښمنې دي، چې لاهم د طالبانو تر محدودیتونو لاندې ژوند کوي.

ارغستان چې کلونه یې د لوړ کیفیت انارو له امله په هېواد او بهر کې نوم درلود نن د سختې وچکالۍ له امله له یوه ناورین سره مخ دی. هغه ولسوالي چې پخوا به یې په هر کلي کې شنه بڼونه، روان کارېزونه او د انارو ډک باغونه لیدل کېدل؛ اوس په ډېرو سیمو کې وچې ونې، شاړې ځمکې او تش کورونه تر سترګو کېږي.

ځايي خلک وایي، په تېرو څو کلونو کې د بارانونو کمښت او د ځمکې لاندې د اوبو کچې پرله‌پسې ټیټېدو د باغدارۍ دودیز سیستم له سخت ناورین سره مخ کړی دی. د دوی په خبره؛ ډېری کاریزونه وچ شوي او هغه ژورې برمې چې مخکې یې اوبه ورکولې اوس د پخوا په شان حاصل نه‌لري.

د ارغستان د مرکز یو بڼوال سید احمد وایي: «پخوا به مو له یوه باغ څخه د ټول کال لګښتونه برابرول؛ خو اوس د اوبو د نشتوالي له امله ونې وچې شوې دي. هغه باغ چې لسګونه کاله مو پاللی وو، اوس یې په خپلو لاسونو پرې کوو ځکه نور یې د ساتنې توان نه‌لر‌و».

نوموړی زیاتوي، هرکال لسګونه بڼوال خپلې وچې شوې ونې وهي او ځینې یې خپلې ځمکې پرېږدي او نورو سیمو ته ځي ځکه نور د باغونو ساتنه ورته اقتصادي ګټه نه‌لري.

100%

د یادې ولسوالۍ یو بل بزګر الله داد وایي: «کله چې اوبه نه وي، نه باغ ساتل کېږي نه نوره کرنه کېږي؛ نو موږ مجبور شو چې ونې پرې کړو، اوس ډېری ځوانان د کار لپاره کندهار ښار یا نورو هېوادونو ته ځي؛ ځکه دلته د ژوند خوند نور نه‌شته».

د ارغستان اوسېدونکي وایي، وچکالۍ یوازې باغونه نه‌دي زیانمن کړي؛ بلکې د خلکو ټولنیز ژوند یې هم اغېزمن کړی دی. د دوی په خبره؛ هغه کورنۍ چې پخوا یې یوازې د انارو یا نورو کرنیزو توکو له اړخه ژوند مخې ته وړلو اوس د بې‌وزلۍ له امله خپلې مېنې پرېږدي.

د خلکو په خبره؛ د اوبو کمښت یوازې د اقلیمي بدلون پایله نه ده؛ بلکې د ځمکې لاندې د اوبو بې‌رویه استخراج، د ژورو برمو زیاتوالی او د اوبو د مدیریت نشتوالی هم ستونزه نوره پسې ژوره کړې ده.

د کرنې برخې ځینې متخصصان هم وایي، که د اوبو د مدیریت لپاره عملي ګامونه وانخیستل شي؛ نو د ارغستان د انارو پاتې باغونه به هم له جدي ګواښ سره مخ شي. د ارغستان خلک له طالبانو غوښتنه کوي، چې د «لوړې بند» پروژه عملي کړي، د اوبو د زېرمه کولو لپاره نوي بندونه جوړ کړي، د څاڅکي اوبو لګولو سیستمونه عام کړي او د وچکالۍ له امله زیانمنو شویو بڼوالو سره بیړنۍ مرستې وکړي.

د دوی په خبره؛ که دغه ستونزه پر خپل حال پرېښودل شي، ارغستان به په یوه سپېره سیمه بدل شي او هلته به څوک پاتې نه‌شي. دوی ټینګار کوي، چې د اوبو د سرچینو ساتنه، د باراني اوبو راټولول او د عصري اوبو لګولو دودول د دغه بحران د کمولو مهمې لارې دي.

100%