د پاکستان تحریک انصاف ګوند د بنسټګر عمران خان خور علیمه خان ويلي، چې د ده د ورور درملنه دې وشي او د هغه د يوازيتوب بند دې پای ته ورسيږي. هغې د دغه کار لپاره د تحریک انصاف ګوند پر غړو غږ کړی چې په حکومت دې فشار زیات کړي.
پاکستان تحریک انصاف ګوند د خپل بندي مشر د درملنې او يوازيتوب بند ختمولو په موخه د ولسي لاريونونو خوځښت پيل کړی دی.
عليمه خان د پښتونخوا بونېر او سوات ولسواليو ته ورغلې او د تحریک انصاف د پلويانو سره یې ليدلي او ويناوې یې کړي دي.
هغې ويلي، اووه مياشتې وشوې چې دوی غوښتنه کوي چې د عمران خان درملنه دېد هغه او د کورنۍ په خوښه وشي او د هغه د يوازيتوب بند دې پای ته ورسول شي.
همداراز هغې زياته کړې، څو پورې په حکومت فشار نه وي سېوا کړل شوی تر هغې پورې نه د عمران خان درملنه کيږي او نه یې د يوازيتوب بند ختموي.
عليمه خان ويلي، دا وخت د دوی يوازينۍ غوښتنه همدغه ده، ځکه دوی په حکومت باور نه لري چې په کوم ځای کې یې کوم ډول درملنه کولی شي.
پاکستان تحریک انصاف ګوند دا تور هم لګوي چې حکومت د عمران خان سمه درملنه نه کوي، خو حکومت دغه تورونه ردوي او تل یې ويلي چې عمران خان ته کله کومه روغتيايي ستونزه جوړه شوې هغه روغتون ته لېږدول شوی او درملنه یې شوې ده.
د جمعيت علمای اسلام ګوند مشر مولانا فضل الرحمان ويلي، ده ته دې د «شهيد» مقام ونه ښودل شي ځکه د «شهيد» مقام پېژني. هغه د پاکستان د پوځ د نوم اخيستو پرته په اشارې سره وویل، د هند سره د کارګل په جګره کې یې «خپل شهیدان هندوانو» ته پرېښې وو.
د يکشنبې په ورځ د اسلام اباد په کنونشن سنټر کې يوې غونډې ته په وينا کې مولانا فضل الرحمان د پاکستان د پوځ د نوم اخيستو پرته وویل: «زه تا پېژنم چې ستا په نظر کې ستا د شهيد قدر څه دی؟ تر ننه پورې دې قوم ته ونه ویل چې په کارګل کې ستا څومره ځوانان شهيدان شوي او تا د هاغه ځای نه د څومره شهيدانو جنازې ترلاسه کړي دي؟».
هغه زياته کړه: «تا خپل شهیدان هندوانو ته سپارلي دي او د هلته نه خبر راغلو چې هغوی موږ په اسلامي طريقه خاورو ته سپارلي دي د هغو بېلابيلې شمېرې ښودل کيږي خو دي د سلګونو په شمېره کې، تاسو خو د خپلو شيهيدانو جنازو اخيستو ته تيار نه وئ».
همداراز هغه وويل: «تاسو خپلې جنازې هندوانو ته وسپارلې، او کرنل شېر خان که موږ ته ترلاسه شوی دی د هند په فشار مو ترلاسه کړی دی، د شهيدانو سپکاوی تاسو کړی دی او اوس د شهيدانو په جامه کې د پټېدو هڅه کوئ».
ياده دې وي په کال ۱۹۹۹م کې د پاکستان او هند ترمنځ د کارګل په سيمه کې جګړه شوې وه.
مولانا فضل الرحمان زياته کړه، ده کومه ناسمه خبره یې نه ده کړې ځکه پاکستان يو اداره جاتي هېواد دی، ادارې او کار یې معلوم دی او «ما درته يوازې د هغې د پاملرنې خبره کړې ده».
هغه وويل، دی د پاليسيانو مخالفت کوي او بيا د ده د بدنامولو هڅه کيږي چې «فضل الرحمان به ټيټ شي نو دی یې مور پلار د ټيټېدو لپاره نه دی زېږولی» او ده يوه کړې خبره سمه نه ده وړاندې کړل شوې په دغه اړه خلک ګمراه کړل شوي دي.
همداراز هغه زياته کړه، په خپله جمعيت علمای اسلام ګوند قربانۍ ورکړي، علما یې وژل شوي او د دوی قربانيانو ته سپک کتل شوي دي.
فضل الرحمان وویل: «ده ته ويل کيږي چې بښه وغواړي خو زه غوښتنه کوم چې کوم پوځي او جنرال او د هغه د دفتر څخه زما او زما د ګوند پر ضد پروپاګند شوی هغه به بښنه غواړي».
د پاکستان د اطلاعاتو وزير عطاالله تارړ يوې غونډې ته په وينا کې وویل، چا چې د پاکستان سره خيانت کړی دی هغه رسوا شوی دی.
هغه هم د چا نوم اخيستو پرته وويل: «دغه خلک به له پاکستانيانو او شهيدانو څخه بښه غواړې، نن سبا يو نوی رواج جوړ شوی چې د چا زړه وغواړي په شهيدانو پسې خبرې پيل کړي خو داسې فکر د غندلو وړ دی».
تارړ زیاته کړه، خلکو د سياست لپاره د رياست په سپکاوي لاس پورې کړی دی او د عمران خان خور نورين نیازي هم دغسې څرګندونې کړي دي او دا د قبلولو وړ نه دي.
ياده دې وي نزدې يوه اونۍ وړاندې مولانا فضل الرحمان يوې غونډې ته په وینا کې پوځ ته په اشارې سره ويلي و، د پوځ سرتېرو د شهيدېدلو لپاره يونيفورم اغوستی، په دې معاش اخلي «په موږ دې د وینې احسان نه کوي موږ ورته په خپله ماليه معاش برابروو».
د مولانا دغو څرګندونو ته د حکومت لخوا سخت غبرګون ويل شوی او د هغه نه غوښتنه شوې وه چې د قربانيانو سپکاوی یې کړی په خپله خبره دې بښنه وغواړي.
پاکستاني چارواکو ویلي چې د لاهور ښار د کډوالۍ د قوانینو د پلي کولو په تازه عملیاتو کې یې ۱۲۱ افغان وګړي نیولي دي. د چارواکو په وینا، له دې ډلې ۲۸ تنه د قانوني استوګنې د اسنادو تر ارزونې وروسته خوشې شوي، خو پاتې ۹۳ کسان د لنډمهالې ساتنې مرکز ته د جبري ستنولو لپاره لېږدول شوي دي.
دغه عملیات د پاکستان د هغه پراخ کمپاین دوام بلل کېږي چې د ۲۰۲۳ کال له وروستیو راهیسې یې د افغان کډوالو، د نیولو او جبري ایستلو لپاره پیل کړی دی. اسلاماباد وايي، دا اقدامات د کډوالۍ د قوانینو د پلي کولو او د ملي امنیت د ټینګښت لپاره ترسره کېږي.
خو د ملګرو ملتونو، د کډوالو د حقونو د ملاتړ بنسټونو او د بشري حقونو سازمانونو په پرلهپسې ډول خبرداری ورکړی چې د افغان کډوالو جبري ایستل، په ځانګړي ډول د هغو کسانو چې د جګړو، سیاسي ګواښونو او بشري ناورینونو له امله افغانستان پرېښی، له نړیوالو بشري مکلفیتونو او د نه جبري ستنولوله اصل سره د ټکر خطر لري.
د دغو بنسټونو په وینا، د افغان کډوالو د ایستلو بهیر باید هره قضیه په جلا توګه وارزول شي، د پناه غوښتنې حق ته درناوی وشي او هېڅوک داسې ځای ته په زور ونه ستنول شي چې هلته یې ژوند، ازادي یا امنیت له جدي ګواښ سره مخ وي.
په ورته وخت کې، د افغان کډوالو پراخه بېرته ستنېدنه د افغانستان پر بشري وضعیت هم دروند اغېز کړی دی. نړیوالې مرستندویې ادارې وايي، افغانستان له اقتصادي بحران، پراخې بېوزلۍ، د خوړو له ناامنۍ او د روغتیا او نورو اساسي خدمتونو له کمښت سره مخ دی، او د زرګونو کډوالو جبري ستنېدل د مرستو پر محدودو امکاناتو لا زیات فشار واردوي.
د بشري چارو کارپوهان خبرداری ورکوي چې که د ستنېدونکو افغانانو لپاره د استوګنې، کار، روغتیا او نورو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو مناسب میکانیزمونه موجود نه وي، د جبري ایستلو روان بهیر به نه یوازې بشري ستونزې زیاتې کړي، بلکې د سیمې پر ثبات او ټولنیز وضعیت به هم منفي اغېزې ولري.
پاکستان، چې له څو لسیزو راهیسې د میلیونونو افغان کډوالو کوربه پاتې شوی، اوس د کډوالو د ایستلو بهیر چټک کړی، خو نړیوال سازمانونه ټینګار کوي چې د کډوالۍ د قوانینو پلي کول باید د نړیوالو بشري حقونو، د کډوالو د خوندیتوب او د انساني کرامت له اصولو سره سم ترسره شي.
د پاکستان د پنجاب ایالت په ساهيوال کې درې ملایان له یوې ماشومې سره د جنسي تېري په تړاو نیول شوي دي. پولیس وايي، د پېښې په اړه له یوې ویډیو وروسته پلټنې پیل شوي او د قضیې د ټولو اړخونو په اړه بېطرفه څېړنه روانه ده.
د پولیسو په وینا، دغه پېښه د ساهيوال د کمیر په سیمه کې رامنځته شوې ده. د ساهيوال د ضلعي پولیسو مشر محمد عثمان ټیپو د پېښې په اړه له راپور ترلاسه کولو وروسته د اقدام لارښوونه کړې او په ثبت شوې قضیه کې نومول شوي درې کسان، مولوي عمر حیات، حافظ سانول او احمد، نیول شوي دي.
پولیس وايي، د پېښې د ټولو اړخونو په اړه «شفافې او بېطرفه» پلټنې روانې دي او اړوند شواهد راټولېږي.
د ساهيوال د ضلعي پولیسو مشر امر کړی چې اغېزمنو ماشومانو ته بشپړ قانوني خوندیتوب ورکړل شي او که د پلټنو په پایله کې د نیول شویو کسانو جرم ثابت شي، د قانون له مخې دې عدالت ته وړاندې شي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو پر ضد عملیات پراخ شوي او د استوګنځایونو له تخلیې او نړولو وروسته سلګونه افغان کورنۍ د لنډي کوتل حمزه بابا کمپ ته انتقال شوې دي. کډوال وايي، د کلونو ژوند، کورونه او کاروبارونه پرېږدي، خو په افغانستان کې د نوي ژوند د پیل لپاره کافي امکانات نه لري.
د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د افغان کډوالو پر ضد د پاکستان د حکومت د عملیاتو له پراخېدو سره، ګڼې افغان کورنۍ اړ شوې چې خپل کورونه پرېږدي او د بېرته ستنېدو لپاره د لنډي کوتل حمزه بابا لنډمهالي پنډغالي ته ولاړې شي.
په ځینو سیمو کې د افغانانو استوګنځي تخلیه شوي او د چارواکو په وینا، د ناقانونه ودانیو د نړولو لړۍ هم روانه ده. د دغو اقداماتو له امله سلګونه کورنۍ له خپلو کورونو، کاروبارونو او د کلونو له ژوند سره د تړلو شتمنیو څخه د جلا کېدو له ستونزې سره مخ شوې دي.
په حمزه بابا کمپ کې مېشت افغان کډوال وايي، د سرپناه، خوړو، پاکو اوبو او د سفر د اسانتیاوو کمښت د دوی مهمې ستونزې دي. په کمپ کې ښځې، ماشومان او سپینږیري هم د سختو شرایطو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
د لنډي کوتل یوه افغان کډوال رحمتالله وايي، ډېری کلونه یې په دغه سیمه کې تېر کړي، خو اوس اړ شوی چې خپل کور او کاروبار پرېږدي.
هغه وايي: «دلته مو کور، کاروبار او د ژوند ټولې هیلې وې. زموږ ماشومان همدلته لوی شول او هېڅکله مو فکر نه کاوه چې یوه ورځ به هر څه پرېږدو او بېرته ستنېدو ته اړ شو. اوس زموږ تر ټولو ستره ستونزه دا ده چې په افغانستان کې له سره د ژوند د پیلولو لپاره کافي امکانات نه لرو.»
بل افغان کډوال عبدالکریم، چې د حمزه بابا په ترانزیټي کمپ کې دی، وايي چې د بېرته ستنېدو لپاره یې د کور ډېری وسایل او د کاروبار سامانونه په ټیټه بیه پلورلي دي.
هغه وايي: «موږ خپله ټوله شتمني دلته لګولې وه، خو اوس چې د بېرته ستنېدو لپاره اړ شوي یو، د کور فرنیچر، د کار وسایل او هغه شیان مو چې له ژوند او خاطرو سره تړلي وو، پرېښودل. کومې لږې پیسې چې راسره پاتې وې، د سفر، لېږد او نورو اړینو لګښتونو لپاره مصرف شوې.»
عبدالکریم وايي، په کمپ کې د ښځو، ماشومانو او سپینږیرو لپاره ژوند سخت دی او دوی نه پوهېږي چې افغانستان ته له رسېدو وروسته به څنګه خپل ژوند له سره پیل کړي.
کډوال غوښتنه کوي چې که د بېرته ستنېدو بهیر حتمي وي، نو باید په «عزت، امنیت او ارامۍ» ترسره شي او د سفر پر مهال او افغانستان ته له رسېدو وروسته د دوی لومړنیو اړتیاوو ته پاملرنه وشي.
د پېښور پولیس چارواکي وایي، د بېاسناده افغان کډوالو پر ضد پراخ عملیات د جولای له ۱۰مې راهیسې دوام لري. د هغه په وینا، د عملیاتو له پیل مخکې افغان کډوالو ته د جوماتونو د لوډسپیکرونو، قومي مشرانو او نورو لارو له مخې په وار وار خبر ورکړل شوی و چې پاکستان پرېږدي.
بلخوا، د بشري حقونو فعالان وايي چې د افغان کډوالو د ستنېدو په بهیر کې باید روڼتیا، انساني چلند او د لومړنیو اړتیاوو برابرول یقیني شي، په ځانګړي ډول ځکه چې د اغېزمنو شویو کسانو په منځ کې ښځې، ماشومان او سپینږیري هم شامل دي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو پر ضد روان اقدامات په داسې حال کې دي چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ اړیکې، د سرحدي وضعیت او د افغان کډوالو موضوع لا هم د دواړو هېوادونو ترمنځ له حساسو مسئلو څخه ګڼل کېږي.
د ګوزڼ د له منځه وړلو نړیوال نوښت ویلي، افغانستان کې په تېره یوه اوونۍ کې د وحشي پولیو ویروس څلور نوې مثبتې پېښې ثبت شوي چې دوه یې په ننګرهار، یوه په هلمند او یوه هم په هرات ولایت کې دي. له دې سره په ۲۰۲۶ کال کې د ګوزڼ ټولې ثبت شوي پېښې ۱۱ ته ورسېدې.
د نړیوالو معلوماتو له مخې، افغانستان او پاکستان لا هم د نړۍ یوازیني هېوادونه دي چې د وحشي پولیو ویروس پکې له منځه نه دی تللی. په روان کال کې پاکستان هم د ګوزڼ درې مثبتې پېښې ثبت کړې دي.
د کوټې د پولیو پروګرام د اړیکو مسول اصف کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، د پولیو ویروس د دوام مهم لاملونه د پوهاوي کموالی، بېوزلي، د واکسین په اړه ناسم تبلیغات او د افغانستان او پاکستان د پښتني سیمو پراخ جغرافیایي پراخوالی دی.
د هغه په وینا، د پاکستان په سند، بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې او د افغانستان په هلمند ولایت کې د چاپېریال له نمونو د پولیو ویروس موندل شوی، چې دا د ماشومانو لپاره د خطر زنګ دی.
اصف کاکړ وویل، که په کومه سیمه کې د پولیو ویروس په چاپېریال کې موجود وي، نو ټول هغه ماشومان چې واکسین شوي نه وي، د ناروغۍ له ګواښ سره مخ دي.
هغه زیاته کړه، ګوزڼ یوه لاعلاجه ناروغي ده او که یو ماشوم پرې اخته شي، د ټول عمر لپاره معلول پاتې کېږي.
د نوموړي په وینا، د پولیو د بشپړ له منځه وړلو لپاره د افغانستان او پاکستان ترمنځ همغږي، د ډیورند کرښې دواړو غاړو ته د ماشومانو پر وخت واکسین کول او د تګ راتګ پر مهال د ټولو ماشومانو واکسین کول اړین دي.
اصف کاکړ وویل، اوس د پولیو ویروس ډېری پېښې په پښتني سیمو کې ثبتېږي، ځکه نو ځینې کسان ورته د "پښتون ویروس" نوم هم کاروي، ځکه چې ویروس تر ډېره په همدې سیمو کې موندل کېږي او اغېزمن ماشومان هم ډېری پښتانه وي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویاند اولیور روزنباور ویلي، پولیو یوه ساري ویروسي ناروغي ده چې د ماشومانو عصبي سیستم زیانمنوي او د فلج او حتی مړینې لامل کېدای شي.
نوموړي زیاته کړه، ویروس د ککړو اوبو او خوړو له لارې هغو ماشومانو ته انتقالېږي چې واکسین شوي نه وي، او شاوخوا ۹۰ سلنه اخته کسان هېڅ نښې نه لري، خو ویروس نورو ته لېږدولای شي.