د هرات ولایت طالب والي مولانا اسلامجار، کابل ته په دې موخه سفر کړی چې د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال، جمشید خواجهیف، او د طالبانو له یو شمېر چارواکو سره د هرات د بنسټیزو پروژو او اقتصادي همکاریو په اړه خبرې وکړي.
د هرات ولایت مقام رسنیر دفتر د خبرپاڼې له مخې، ټاکل شوې په دغو لیدنو کې د دواړو لوریو ترمنځ د اقتصادي او بنسټیزو ګډو پروژو، د سوداګریزو او ترانزیټي اړیکو د پراختیا او په هرات کې د پانګونې د نویو فرصتونو په اړه بحث او خبرې اترې وشي.
دا سفر داسې مهال ترسره کېږي چې هرات د افغانستان له مهمو اقتصادي او ترانزیټي مرکزونو څخه ګڼل کېږي او طالبان هڅه کوي په دغه ولایت کې د بنسټیزو او اقتصادي پروژو د پلي کېدو بهیر ګړندی کړي.
د طالبانو لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد ندیم، ویلي چې د جمهوري نظام او د طالبانو د اوسني نظام ترمنځ اساسي توپیر دا دی چې د ده په وینا، د جمهوریت ځینې قوانین او پالیسۍ د اسلامي شریعت خلاف وې، خو اوسنی نظام پر قران او حدیث ولاړ دی او ټول اوامرو څخه یې باید اطاعت وشي.
ندیم دغه څرګندونې د خوست شیخ زاید پوهنتون د محصلانو د فراغت په مراسمو کې کړې دي.
هغه ویلي، د جمهوري نظام پر مهال د حکومت له ټولو پرېکړو اطاعت لازم نه و، ځکه د ده په وینا، په هغه نظام کې داسې چارې موجودې وې چې له اسلامي شریعت سره په ټکر کې وې. نوموړي د بانکي نظام او د سود پر بنسټ د پورونو ورکړه د هغو بېلګو په توګه یادې کړي چې د ده په باور باید رد شوې وای.
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر زیاته کړې چې د جمهوري نظام پر مهال دیني عالمانو خلکو ته ویل چې هغه چارې ونه مني چې له شریعت سره په ټکر کې وي، ځکه د ده په وینا، د هغه نظام ټولې تګلارې د منلو وړ نه وې.
ندیم د طالبانو د اوسني نظام په اړه ادعا کړې چې د دې ډلې ټولې پرېکړې د قران او حدیث پر بنسټ ولاړې دي او له همدې امله، د ده په وینا، د مشرانو له پرېکړو سرغړونه د منلو وړ نه ده.
طالب چارواکي په وار وار ټینګار کوي چې د دوی نظام د اسلامي شریعت پر بنسټ اداره کېږي، خو د دې ډلې منتقدین بیا وايي، چې طالبان شریعت په خپله ګټه کاروي او انصاف او عدالت اصل ته یې پام ندی کړی. دوی وایي طالبانو ټول واک اخیستې او د خپلې ډلې پرته بل چاته په رهبرۍ کې ځای نه ورکوي.
دوی وایي طالبانو تېر کال «د جزا قانون» په نوم خپل یو قانون کې د ټولنې خلک په څلورو برخو ویشلي او په دې کار سره یې حتی د جزا په برخه کې هم د خپلې ډلې کسان استثنی کړي.
ملګرو ملتونو ویلي، د افغانستان په نورستان ولایت کې وروستیو سختو ناڅاپي سېلابونو د ځاني زیانونو تر څنګ پراخ مالي او بشري زیانونه اړولي دي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) استازې اولګا چریوکو ویلي، دغو سېلابونو کورونه، سړکونه، پلونه، د څښاک اوبو شبکې، د اوبو لګولو سیستمونه او د خلکو د ژوند سرچینې سختې زیانمنې کړې دي.
هغې زیاته کړې، چې اوسنی لومړیتوب د ژغورنې عملیات، د ټپیانو درملنه او ورک شویو کسانو ته رسېدل دي، خو د اوبو له کمېدو وروسته به د زیانمنو کورنیو اړتیاوې لا زیاتې شي.
د اوچا په وینا، هغه کورنۍ چې کورونه یې ویجاړ شوي، بېړني سرپناه، د کور اړین توکي او د څښاک پاکو اوبو ته اړتیا لري. همدارنګه د اوبو لګولو د شبکو زیان د کرنې پر سکټور منفي اغېز کړی او د خلکو د عاید سرچینې یې له ګواښ سره مخ کړې دي.
ملګرو ملتونو ویلي، اوسني امکانات د اړتیاوو د پوره کولو لپاره بسنه نه کوي او د زیانمنو کورنیو د ملاتړ او د افغانستان په نورو بیړنیو وضعیتونو کې د مرستو د دوام لپاره د نړیوالې ټولنې اضافي مالي مرستې ضروري دي.
واسکونسن مسلم ژورنال د ګارډین ورځپاڼې له قوله یوه راپور کې لیکلي، چې د طالبانو له واکمنېدو نږدې پنځه کاله وروسته د افغانستان د لوړو زده کړو نظام له جدي ستونزو سره مخ شوی او محصلان باور لري چې پوهنتونونه د خپل اصلي علمي رسالت څخه لرې شوي دي.
د راپور له مخې، نارینه محصلان اړ دي ږیرې پرېږدي، دودیزې جامې واغوندي او هره ورځ په اجباري ډول خپل مضمونونه نه پرته نور څه ولولي او نورو غونډو کې ګډون وکړي کوم چې دوی پورې اړه نه لري . یو شمېر محصلان وايي، که د طالبانو له ټاکل شویو اصولو سرغړونه وکړي، له سزا سره مخ کېږي.
د کابل پوهنتون د ژورنالېزم یوه محصل ویلي، د نورو غونډو له امله د دوی د اصلي درسي ساعتونو یوه برخه له منځه ځي او د ژورنالېزم او نورو عصري مضامینو زدهکړې اغېزمنې شوې دي.
په راپور کې راغلي چې د کابل، کندهار، هلمند، ننګرهار، بامیان، بلخ او وردګو ولایتونو له شلو څخه زیاتو محصلانو ورته اندېښنې شریکې کړې دي. دوی وايي، ډېر تجربه لرونکي استادان له هېواده وتلي یا له دندو لرې شوي او پر ځای یې کمتجربه او د طالبانو پلوي کسان ګومارل شوي دي.
ځینو محصلانو ویلي، اوس په ټولګیو کې د ازادو پوښتنو او بحث فضا محدوده شوې او محصلان یوازې د استاد د خبرو اورېدو ته اړ ایستل کېږي.
د یونسکو د شمېرو له مخې، په افغانستان کې د لوړو زده کړو د محصلانو شمېر د ۲۰۱۹ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ په څرګند ډول کم شوی دی. د ښځینه محصلانو نوملیکنه تر ۲۰۲۴ کال پورې صفر ته رسېدلې او د نارینه محصلانو شمېر هم له ۳۱۰ زرو څخه نږدې ۱۸۹ زرو ته راټیټ شوی دی.
راپور زیاتوي، ډېری محصلان نور باور نه لري چې پوهنتوني زدهکړې به دوی ته د کار او ښه راتلونکي زمینه برابره کړي او یو شمېر یې یوازې د کورنیو د غوښتنې له امله خپلو زدهکړو ته دوام ورکوي.
پاکستانۍ ورځپاڼې ډان په یوه تحلیلي راپور کې ویلي چې د طالبانو حکومت، چې ځان یو موټی او پیاوړی نظام معرفي کوي، اوس له ژورو کورنیو اختلافونو، اقتصادي ستونزو او زیاتېدونکو سیمهییزو فشارونو سره مخ دی او د اوږدمهاله ثبات وړتیا یې تر پوښتنې لاندې راغلې ده.
د راپور له مخې، د طالبانو په رهبرۍ کې د کندهار او کابل د دوو مهمو ډلو ترمنځ د واک پر سر اختلافونه زیات شوي دي. د کندهار مشرتابه، چې د هبتالله اخندزاده تر مشرۍ لاندې فعالیت کوي، د واک د بشپړ تمرکز غوښتونکی دی، خو د سراجالدین حقاني په ګډون د کابل ډلې د حکومتدارۍ په څرنګوالي کې له دې تګلارې سره اختلاف لري.
راپور زیاتوي چې د همدې اختلافونو ترڅنګ د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهه او ځینې نورې کوچنۍ وسلهوالې ډلې هم د طالبانو پر ضد فعالیت کوي، چې د حکومت امنیتي فشارونه یې زیات کړي دي.
د لیکنې له مخې، د طالبانو او پاکستان اړیکې هم تر بل هر وخت ترینګلې شوې دي. لیکوال ادعا کوي چې اسلاماباد طالبان د تحریک طالبان پاکستان په ملاتړ تورنوي او له همدې امله یې د پخوانۍ همکارۍ پر ځای د سخت امنیتي چلند لاره خپله کړې ده.
راپور همداراز وایي چې که څه هم روسیې له طالبانو سره خپلې اړیکې پراخې کړې او د طالبانو نوم یې د منع شویو ډلو له لېسته ایستلی، خو مسکو لا هم د طالبانو پر اوږدمهاله ثبات او د ترهګرو ډلو پر وړاندې د هغوی پر ژمنتیا شک لري.
راپور کې ويل شوي، طالبان اوس د کورنیو اختلافونو، د سیاسي او وسلهوال مقاومت، د پاکستان له فشارونو او د نړیوالو د محدود باور ترمنځ راګیر دي، او که د حکومتدارۍ او سیمهییزو اړیکو په سیاست کې بدلون رانه ولي، افغانستان ښايي یو ځل بیا د بېثباتۍ او کورنیو شخړو له خطر سره مخ شي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون خبر ورکړی چې د روان کال د چنګاښ میاشتې په ترڅ کې ۱۴ زره او ۵۳۹ افغان کورنۍ، چې د غړو شمېر یې ۹۷ زره او ۲۷۷ تنو ته رسېږي، له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته جبري ستنې شوې دي.
د کمېسیون د معلوماتو له مخې، له دې ډلې ۱۳ زره او ۳۷ کورنۍ له پاکستان او یو زر او ۵۰۲ کورنۍ له ایران نه ستانه شوې دي.
طالبان وایي، یادې کورنۍ د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلامکلا، د نیمروز د ورېښمو پله او د هلمند د بهرامچې له لارو هېواد ته داخلې شوې دي.
د کمېسیون د شمېرو له مخې، ۱۱ زره او ۶۱۷ کورنۍ د تورخم، یو زر او ۳۳۲ کورنۍ د سپین بولدک، ۳۷۸ کورنۍ د اسلامکلا، یو زر او ۱۲۴ کورنۍ د ورېښمو پله او ۸۸ کورنۍ د بهرامچې له لارې هېواد ته ستنې شوې دي.
دا په داسې حال کې ده چې د پاکستان حکومت له ټاکلي ضربالاجل وروسته د افغان کډوالو د ایستلو بهیر چټک کړی دی.
بلخوا، د بشري حقونو سازمانونو په وار وار خبرداری ورکړی چې د افغان کډوالو پر وړاندې ناڅاپي او پراخ عملیات، په ځانګړي ډول پر ښځو او ماشومانو، سختې رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې پرېږدي.