د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر علي احمد جلالي ویلي، په بدخشان کې وروستي بدلونونه د طالبانو د سیاستونو پر وړاندې د خلکو د تدریجي غبرګون د پیل نښه ده. هغه ویلي، تاریخي تجربې ښيي چې د «استبدادي حکومتونو» پر وړاندې مقاومت معمولا په تدریجي ډول پیلېږي او د وخت په تېرېدو پراخېږي.
نوموړي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، هر «استبدادي نظام» بالاخره د خلکو له غبرګون سره مخ کېږي؛ خو د طالبانو د مخالفانو اوسني پاشلي وسلهوال بریدونه لاهم د یادې ډلې لپاره جدي ګواښ نه ګڼل کېږي.
جلالي زیاته کړه، چې د لرو پرتو سیمو د وسلهوالو مخالفانو ناپاڅي او پاشلي بریدونه د طالبانو پر وړاندې د ځواک د انډول بدلولو لپاره بسنه نهکوي او د دوی بریا سیاسي یووالي، ګډې ستراتیژۍ او ملي رهبرۍ ته اړتیا لري.
نوموړي د دوشنبې په ورځ له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې پر خلکو خپل فشارونه زیات کړي دي. د هغه په وینا؛ دغه ډله نه یوازې دا چې د نړۍوالې ټولنې لهخوا په رسمیت نهده پېژندل شوې، بلکې د افغانستان د خلکو او په ځانګړي ډول د ښځو حقونه یې هم په پراخه کچه تر پښو لاندې کړي دي.
جلالي وویل، تاریخي تجربې ښيي چې د «استبدادي حکومتونو» پر وړاندې مقاومت معمولا په تدریجي ډول پیلېږي او د وخت په تېرېدو پراخېږي. هغه په بدخشان کې وروستي بدلونونه هم د همدې بهیر یوه برخه وبلله.
جلالي زیاته کړه، ان هغه هېوادونه هم چې طالبانو ته نږدې ګڼل کېږي لکه روسیه او چین د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان د وسلهوالو ډلو د فعالیت او روزنې مرکز ګڼي.
د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر ټینګار وکړ، چې د استبدادي حکومتونو پر وړاندې مبارزه یوازې د پوځي اقدام له لارې بریالۍ کېدای نهشي؛ بلکې سیاسي یووالي، ګډې ستراتیژۍ او ملي رهبرۍ ته اړتیا لري. د هغه په وینا؛ په تاریخ کې بریالي پاڅونونه همداسې ځانګړنې لرلې دي.
جلالي خبرداری ورکړ، که اعتراضونه او نښتې همداسې پاشلې او محدودې پاتې شي؛ نو طالبان به وکولای شي د خپلو امکاناتو په کارولو سره یې کنټرول او مهار کړي. د هغه په وینا؛ د طالبانو د مخالفانو د بریا احتمال هغه وخت زیاتېږي، چې د دوی فعالیتونه له لرو پرتو سیمو څخه ښارونو او مهمو مرکزونو ته وغځېږي او په ورته وخت کې د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د واک موازي جوړښتونه هم رامنځته شي.
هغه زیاته کړه، چې یوازې په غرنیو او لرو پرتو سیمو کې هرې خواته خواره بریدونه د ځواک د انډول بدلولو لپاره بسنه نهکوي او له دې لارې مطلوبې پایلې ته رسېدل به ډېر وخت ونیسي.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د بدخشان ولایت د زیباک ولسوالۍ په سیمه کې د افغانستان د ازادۍ جبهې او طالبانو ترمنځ نښتې د دوشنبې په ورځ پنځمې ورځې ته وغځېدې.
د ازادۍ جبهې په تېرو ورځو کې ادعا کړې، چې د زیباک په لوړو سیمو کې یې د طالبانو څو مهمې پوستې نیولې او د طالبانو دوه بېپیلوټه الوتکې یې هم نسکورې کړې دي. په مقابل کې د طالبانو پوځ ادعا کړې، چې د مخالفانو برید یې په شا تمبولی دی. د دواړو لورو دغه ادعاوې تر اوسه د خپلواکو سرچینو لهخوا نهدي تایید شوې.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، که څه هم په نړۍ کې د ایډز د نوو پېښو او د دغه ناروغۍ له امله د مړینو کچه راټیټه شوې، خو لا هم میلیونونه کسان درملنې ته لاسرسی نه لري. په ورته وخت کې په افغانستان کې هم شاوخوا تر ۳ زره کسان له ایډز ناروغۍ سره ژوند کوي،
همدارز نږدې ۷۴۹ زره کسان د مزمن هیپاټایټس «بي» او ۲۱۲ زره کسان د هیپاټایټس «سي» له ناروغۍ سره مخ دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه په نړۍ کې شاوخوا ۳۲ میلیونه کسان چې د اچ ای وي (د انسان د معافیت کمزوري کوونکي وایرس) سره ژوند کوي، درملنه ترلاسه کوي، خو نږدې ۹ میلیونه نور لا هم له ژوند ژغورونکو درملو بې برخې دي.
دغه راپور چې د «۲۰۲۲ تر ۲۰۳۰ کال پورې د اچ ای وي، وایرسي هپاتیت او جنسي لېږدېدونکو ناروغیو د مخنیوي نړیوالو روغتیايي تګلارو» د پلي کېدو ارزونه کوي، د روغتیا نړیوال سازمان له خوا د ایډز د ۲۶م نړیوال کنفرانس پر مهال خپور شوی دی.
د روغتیا نړیوال سازمان مشر ټېډروس ادهانوم ګبریسوس ویلي: «دا راپور دوه واقعیتونه ښيي، یو دا چې کله هېوادونه په روغتیا، ټولنو او ساینس پانګونه کوي، پرمختګ ممکن دی. خو بل لور ته د مالي مرستو کمېدل، بشري بېړني حالتونه او دوامدارې نابرابرۍ کولای شي دا لاسته راوړنې ژر له منځه یوسي.»
هغه ټینګار کړی چې په راتلونکو پنځو کلونو کې باید داسې پیاوړي او انعطاف منونکي روغتیايي نظامونه جوړ شي چې تر ټولو زیانمنو خلکو ته هم ورسېږي.
د راپور له مخې، له ۲۰۱۰ کال راهیسې په نړۍ کې د اچ ای وي نوې پېښې ۴۲ سلنه او د ایډز له امله مړینې ۵۷ سلنه کمې شوې دي. خو د نړۍ په ځینو سیمو کې لا هم د دې ناروغۍ پېښې د لوړېدو په حال کې دي، په ځانګړې توګه د هغو ډلو ترمنځ چې د ناروغۍ له لوړ خطر سره مخ دي.
افغانستان کې د ایډز ناروغۍ وضعیت
د روغتیا نړیوال سازمان او د ملګرو ملتونو د ایډز ضد پروګرام د معلوماتو له مخې، افغانستان کې د اچ ای وي د خپرېدو کچه د نړۍ په پرتله ټیټه ده، خو د ناروغۍ د تشخیص، درملنې او مخنیوي په برخه کې ستونزې شته.
د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو د اټکلي معلوماتو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۲،۵۰۰ تر ۳،۰۰۰ پورې کسان له اچ ای وي سره ژوند کوي. روغتیايي ادارې وايي، د دغو کسانو یوه برخه لا هم له خپل وضعیت نه ده خبره، ځکه د معاینې، پوهاوي او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي ستونزې موجودې دي.
په افغانستان کې د دې ناروغۍ د خپرېدو له مهمو لاملونو څخه د وینې د خوندي انتقال کمزوري سیستمونه، د پوهاوي ټیټه کچه، د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی او د لوړ خطر لرونکو ډلو لپاره د مخنیوي خدمتونو کمښت یاد شوي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، د وایرسي هپاتیت په برخه کې هم ځینې پرمختګونه شوي، خو لا هم دا ناروغۍ د نړۍ له تر ټولو وژونکو ساري ناروغیو څخه دي. د راپور له مخې، یوازې په ۲۰۲۴ کال کې د هپاتیت له امله شاوخوا ۱،۳ میلیونه کسان مړه شوي دي.
دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د جنسي لېږدېدونکو ناروغیو پېښې په ځینو هېوادونو کې مخ پر زیاتېدو دي او د ځینو درملو پر وړاندې د مقاومت زیاتوالی د درملنې لپاره نوې ستونزې جوړوي.
د ۲۰۳۰ کال هدف ته د رسېدو لپاره وړاندیزونه
د روغتیا نړیوال سازمان سپارښتنه کړې چې هېوادونه دې د اچ ای وي، هپاتیت او نورو جنسي لېږدېدونکو ناروغیو خدمتونه د لومړنیو روغتیايي خدمتونو له سیستم سره یوځای کړي.
دغه سازمان وايي، د روغتیايي معلوماتو د راټولولو پیاوړتیا، د ټولنو ونډه زیاتول، د نوې ټکنالوژۍ کارول او د ازموینو او درملنې پراخول د دې ناروغیو د له منځه وړلو لپاره مهم ګامونه دي.
د روغتیا نړیوال سازمان د اچ ای وي اړوند د خدمتونو د وړاندې کولو نوې لارښود هم خپور کړی او وايي، دا به هېوادونو سره مرسته وکړي چې د مخنیوي، تشخیص، درملنې او اوږدمهاله پاملرنې چارې لا اغېزمنې کړي.
د افغانستان د څېړونکو شبکې په یوه تازه راپور ویلي، په بالکان کې د افغان کډوالو د قاچاق شبکو په تېره یوه لسیزه کې بڼه بدله کړې او ځینې یې له کوچنیو تنظیموونکو ډلو څخه په جرمي شبکو اوښتي دي. راپور زیاتوي چې د سختو سرحدي محدودیتونو له امله کډوال د قاچاقبرانو پر شبکو لا ډېر متکي شوي.
د افغانستان د څېړونکو شبکې په یوه تازه راپور کې ویل شوي چې د ۲۰۱۵ کال راهیسې د لوېدیځ بالکان له لارې اروپا ته د تلونکو کډوالو په ډله کې افغانان تر ټولو لویه ډله جوړوي. د راپور له مخې، له ۲۰۱۵ کال راهیسې شاوخوا ۲،۵ میلیونه کسان د بالکان له لارې د لوېدیځې اروپا پر لور تللي، چې نږدې پنځمه برخه یې افغانان دي.
راپور، چې د جیلینا بیلیکا او فابریزیو فوسکیني له خوا چمتو شوی، وايي د افغان قاچاقي شبکو جوړښت په تېرو لسو کلونو کې د پام وړ بدل شوی. پخوا دغه شبکې تر ډېره د کورنیو، قومي اړیکو او افغان کډوالو د ټولنو پر باور ولاړې وې، خو اوس په ځینو سیمو کې په منظمې، نړیوالې او تاوتریخجنو جرمي شبکو بدلې شوې دي.
د راپور له مخې، له ۲۰۰۱ تر ۲۰۱۵ کال پورې د افغان کډوالو د سفرونو تنظیموونکي ډېری وخت د افغان کډوالو له ټولنو سره تړلي کسان وو چې د سفر، ترانسپورټ او اسنادو په برابرولو کې یې مرسته کوله. په هغه وخت کې قاچاقبران عموما د کورنیو او دوستانو د سپارښتنو له لارې ټاکل کېدل او د باور موضوع د دغو سفرونو مهمه برخه وه.
خو راپور وايي، په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ کلونو کې د بالکان د بشري دهلېز له تړل کېدو وروسته، د قاچاقبرو رول بېرته ډېر شو. د اروپا د سرحدي کنټرولونو له زیاتېدو سره د کډوالو ناقانونه سفرونه سخت شول او د قاچاق شبکو ته یې د پراختیا زمینه برابره کړه.
راپور زیاتوي چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د دغو شبکو په فعالیتونو کې نوی بدلون راغی. د نړیوالو څېړنیزو بنسټونو، د اروپا د پولیسو ادارې (یوروپول) او د بالکان د څېړنیزو خبریالانو شبکې د معلوماتو له مخې، ځینې افغان قاچاقي شبکې اوس د سیمې له نورو جرمي ډلو سره همکاري کوي، خپلې سیمې کنټرولوي او د کډوالو د انتقال لپاره له نوې ټکنالوژۍ او ټولنیزو شبکو کار اخلي.
راپور کې د بلګراد او د سربیا-هنګري پولې ته څېرمه د څېړونکو د سفر یادونه شوې او ویل شوي چې کډوال اوس د اروپا ته د رسېدو لپاره تر ډېره د قاچاقبرانو له لارې تېرېدو ته اړ کېږي. د راپور له مخې، د ترکیې له لارې تر ایټالیا پورې د سفر بیه اوس له ۶ زرو تر ۸ زرو یورو پورې رسېږي، په داسې حال کې چې لس کاله مخکې له کابل څخه تر جرمني پورې د ټول سفر لګښت شاوخوا ۴ زره یورو بلل کېده.
راپور وايي، د کډوالو د شمېر له کمېدو سره سره د قاچاقبرانو عایدات کم شوي نه دي، ځکه د سفر بیې لوړې شوې دي. د کډوالۍ نړیوال سازمان (IOM) د اټکلونو له مخې، په لوېدیځ بالکان کې د تېرېدونکو کسانو شمېر له ۲۰۲۲ کال کې له ۱۹۲ زرو څخه په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۵ زرو ته راکم شوی دی.
په راپور کې د تاوتریخوالي زیاتوالی د افغان قاچاقي شبکو د نوې بڼې یوه مهمه نښه بلل شوې ده. د څېړونکو په وینا، په شمالي سربیا او بوسنیا کې د قاچاقي ډلو ترمنځ د سیمو د کنټرول پر سر وسلهوالې نښتې شوې دي. راپور د ۲۰۲۶ کال د مې میاشتې د بلګراد ته څېرمه د یوې نښتې یادونه کوي چې پکې یو افغان وژل شوی او بل ټپي شوی و.
راپور همداراز د «BWK» په نوم د یوې افغان تړلې ډلې یادونه کوي چې د څېړونکو په وینا، د کډوالو د تښتونې، وهلو ټکولو او له کورنیو څخه د پیسو غوښتلو له تورونو سره مخ ده. د بالکان د څېړنیزو خبریالانو شبکې خبریال ساشا دراګویلو ویلي: «تاوتریخوالی له دې چې یوازې د ډلو ترمنځ د شخړو بڼه ولري، د کډوالو پر وړاندې تاوتریخوالي ته اوښتی، ځکه د قاچاق د عاید سرچینې له فیس اخیستنې څخه تښتونې او باج اخیستنې ته بدلې شوې دي.»
راپور وايي، د قاچاق شبکو یوه مهمه برخه اوس ټولنیزې رسنۍ دي. قاچاقبران په ټک ټاک، فیسبوک، ټیلیګرام او نورو شبکو کې د خپلو خدمتونو اعلانونه کوي، د پولې د اوښتو ویډیوګانې خپروي او ځوان کډوال هڅوي چې له دوی سره اړیکه ونیسي.
د راپور له مخې، د «حوالې» غیررسمي مالي سیستم هم د دغو شبکو په فعالیتونو کې مهم رول لري. په دې سیستم کې د کډوال کورنۍ پیسې یوه منځګړي ته سپاري او قاچاقبر هغه مهال پیسې ترلاسه کوي چې کډوال ټاکلي ځای ته ورسېږي. د راپور له مخې، دغه سیستم د کډوالو او قاچاقبرانو ترمنځ د باور د رامنځته کولو لپاره کارول کېږي.
څېړونکي پایله اخلي چې په بالکان کې د افغان قاچاق شبکې یوه واحده «افغان مافیا» نه ده، بلکې د بېلابېلو اندازو او وړتیاوو لرونکو شبکو مجموعه ده. د دوی په وینا، د اروپا سختو سرحدي سیاستونو قاچاق له منځه نه دی وړی، بلکې په ځینو سیمو کې یې د لا زیات سازمانیافته او جرمي کېدو لامل شوی دی.
د بدخشان په زیباک او یو شمېر نورو سیمو کې د طالبانو او د ازادۍ جبهې ترمنځ د پرلهپسې نښتو له دوام سره، یو شمېر پخوانیو افغان چارواکو، سیاستوالو او شنونکو د طالبانو د هغو ادعاوو په اړه غبرګونونه ښودلي چې وسلهوال مخالفین له پاکستان سره تړي.
ځینو سیاسي څېرو ټینګار کړی چې طالبان د خپلو مخالفانو پر ضد د «پاکستان» نوم د سیاسي وسیلې په توګه کاروي، په داسې حال کې چې ځینو نورو د جګړې پر ځای د ټولشموله سیاسي جوړجاړي غوښتنه کړې ده.
د بدخشان ولایت په زیباک ولسوالۍ او د دغه ولایت په یو شمېر نورو سیمو کې د طالبانو او د ازادۍ جبهې ترمنځ نښتې دویمې اوونۍ ته غځېدلې دي. ځایي سرچینې او دواړه لوري د جګړو د دوام خبر ورکوي، خو د مرګژوبلې او د سیمو د کنټرول په اړه یې متضادې ادعاوې کړې دي. د طالبانو د پوځ لوی درستیز فصیحالدین فطرت د امنیتي وضعیت د کنټرول ادعا کړې، خو د ازادۍ جبهې ویلي چې لا هم په زیباک کې عملیات روان دي او طالبانو ته یې درانه زیانونه اړولي دي.
د دغو نښتو له پراخېدو سره هممهاله، د افغانستان د ملي امنیت شورا پخواني ویاند کبیر حقمل د طالبانو هغه ادعاوې تر پوښتنې لاندې راوستې چې مخالفین له پاکستان سره تړي. نوموړي لیکلي، طالبان هڅه کوي داسې انګېرنه رامنځته کړي چې ګواکې روانه جګړه له ډیورنډ کرښې هاخوا تنظیمېږي، حال دا چې د هغه په وینا، خپله طالبان د شلو کلونو جګړې پر مهال له پاکستان سره نږدې اړیکې لرلې.
حقمل ویلي: «هاغه نفرت، چې د جمهوریت پر مهال د طالب پلوۍ له امله افغانانو د پاکستان پر وړاندې پیدا کړ، نن دوی غواړي په خپله ګټه کار ترې واخلي.» هغه زیاتوي، که طالبان د پاکستان له نوم سره تړل کېدل «شرموونکی عمل» بولي، «نو لومړی دې خپل مخ ته څپېړې ونیسي، ځکه دوی تر بل هر چا ډېر پنجاب ته مزدوري وکړه او ډېرې وژنې او ورانۍ یې ورته وکړلې.»
د کابل پوهنتون پخواني استاد ډاکټر محبوب شاه محبوب بیا د افغانستان د وروستیو څو لسیزو جګړو ته په اشارې لیکلي چې نږدې هر واکمن او مخالف لوري خپل سیالان د پاکستان لاسپوڅي بللي دي. د هغه په باور، دا لړۍ یا د دې ښکارندويي کوي چې افغانان د هېواد د جګړو له اصلي ماهیته نه دي خبر او یا هم افغانستان په بېلابېلو نیابتي ډلو وېشل شوی دی.
هغه لیکلي: «د ډاکټر نجیب حکومت مجاهدین د پاکستان لاسپوڅي بلل، مجاهدینو طالبان د پاکستان لاسپوڅي ګڼل، طالبانو مقاومت د روسیې او هند لاسپوڅی وباله، جمهوري نظام طالبان د پاکستان نیابتي ډله ګڼله او اوس طالبان خپل مخالفین د پاکستان جاسوسان بولي.»
بل خوا د خوست پخواني والي محمد حلیم فدایي بیا د جګړې پر ځای د سیاسي تفاهم غوښتنه کړې ده. هغه ویلي، د طالبانو مخالف سیاستوال حاضر دي د جګړې او تاوتریخوالي له لارې د واک د ترلاسه کولو هڅې پرېږدي، خو په دې شرط چې طالبان هم د خلکو غوښتنو ته غاړه کېږدي او د ټولو افغانانو په ګډون یو مشروع نظام رامنځته کړي.
فدایي لیکلي: «که طالبان د ولس غوښتنې ومني، مخالفین به نه جګړې ته مخه کړي او نه به د تاوتریخوالي له لارې سیاست وکړي.» هغه له طالبانو پوښتنه کړې: «که طالبان له مخالفینو د سولې تضمین غواړي، ایا دوی چمتو دي چې د ولس د حقونو، عدالت، مشارکت او اساسي ازادیو تضمین هم ورکړي؟»
همدا راز په امریکا کې د افغانستان پخواني فرهنګي اتشه مجید قرار هم د طالبانو د چارواکو وروستۍ څرګندونې په طنزیزه ژبه نقد کړي او لیکلي یې دي چې د شمال محدودو نښتو د طالبانو چارواکي اندېښمن کړي دي. هغه په طنز لیکلي: «په یوه ولسوالۍ جنګ دی، تا ته د ټول افغانستان د سقوط وېره ولې زړه ته درلوېدلې ده؟»
بلخوا، په ملګرو ملتونو کې د افغانستان پخواني دایمي استازي محمود صیقل د ازادۍ جبهې او د ملي مقاومت جبهې د وروستیو عملیاتو یادونه کړې او ویلي یې دي چې د ازادۍ جبهې ځواکونو د بغلان د اندراب ولسوالۍ په کاسهدره او د ملي مقاومت جبهې د بدخشان د کران او منجان ولسوالۍ پر طالب پوستو بریدونه کړي دي. نوموړي دا معلومات د دواړو ډلو د خپرو شویو معلوماتو پر بنسټ شریک کړي دي.
بدخشان له ۲۰۲۱ کال وروسته د طالبانو پر وړاندې د وسلهوالو مخالفو ډلو د فعالیت له مهمو سیمو څخه بلل کېږي. په وروستیو اوونیو کې د دغه ولایت په ځینو ولسوالیو کې د طالبانو او مخالفو ډلو ترمنځ نښتې زیاتې شوې دي، چې تر ټولو مهمې یې د زیباک ولسوالۍ شاوخوا جګړې دي.
د ازادۍ جبهې د جولای په وروستیو کې اعلان وکړ چې ځواکونو یې په زیباک ولسوالۍ کې د طالبانو پر پوستو بریدونه کړي او ادعا یې وکړه چې د طالبانو ځواکونو ته یې مرګژوبله اړولې او ځینې پوستې یې نیولې دي. طالبانو بیا د دغو نښتو پخلی کړی، خو د مخالفې ډلې د ادعاوو پر خلاف یې ویلي چې برید کوونکو ته یې مرګژوبله اړولې ده. د دواړو لورو د تلفاتو او پوځي پرمختګونو ادعاوې تر اوسه په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
بدخشان د جغرافیایي موقعیت له پلوه هم مهم ولایت دی، ځکه له تاجکستان، چین او پاکستان سره ګډې پولې لري او غرنی جوړښت یې د وسلهوالو ډلو لپاره د تګ راتګ او پټنځایونو زمینه برابروي.
د بدخشان وروستۍ نښتې داسې مهال روانې دي چې د طالبانو مخالفې سیاسي څېرې او پخواني چارواکي د دې جګړو په اړه بېلابېل تحلیلونه وړاندې کوي؛ ځینې یې د طالبانو د حکومت پر سیاستونو نیوکې کوي او ځینې بیا د افغانستان د روان بحران د حل لپاره د سیاسي مشارکت او خبرو غوښتنه کوي.
د رواداري په نوم د بشري حقونو د څار بنسټ په خپل یوه نوي راپور کې ویلي، د ۲۰۲۴ کال د ډسمبر له لومړۍ نېټې څخه د ۲۰۲۶ کال د جون تر پایه د پاکستان د پوځي عملیاتو له امله په افغانستان کې لږ تر لږه ۱۱۸۷ملکي وګړي وژل شوي او ټپیان شوي دي.
دغه بنسټ ویلي، په همدې موده کې له ۲۹زرو ډېرې کورنۍ بېځایه شوې او زیاتوي چې راپور یې د میداني څېړنو، د قربانیانو او عیني شاهدانو د مرکو او د سیمهییزو سرچینو د معلوماتو پر بنسټ چمتو کړی او موخه یې د پاکستان د پوځي بریدونو د بشري او حقوقي اغېزو ارزول، د قربانیانو ملاتړ، د حساب ورکونې پیاوړتیا او د عامه پوهاوي لوړول دي.
د راپور له مخې، د یادې مودې په ترڅ کې پاکستاني ځواکونو په خوست، پکتیا، پکتیکا، نورستان، ننګرهار، کندهار، هلمند او کابل ولایتونو کې هوايي، ځمکني او ګډ بریدونه کړي چې له امله یې سلګونه کورونه، روغتیايي مرکزونه، ښوونځي، جوماتونه او نور ملکي تأسیسات په بشپړ یا جزوي ډول ویجاړ شوي دي.
په کابل کې د معتادینو د درملنې پر مرکز برید چې ښايي جنګي جنایت وي
د راپور یوه مهمه برخه په کابل کې د معتادینو د درملنې او بیارغونې پر یوه مرکز (امید) د پاکستان د هوايي برید په اړه ده.
رواداري ویلي، په دغه برید کې لږ تر لږه ۳۰۰ناروغان او د مرکز کارکوونکي وژل شوي او ټپیان دي. د بنسټ په وینا، د څېړنې موندنې ښيي چې دا برید د نړیوالو بشردوستانه حقونو له اساسي اصولو ښکاره سرغړونه ده او د جنګي جنایت مصداق کېدای شي.
د نورستان دوې ولسوالۍ له دوو میاشتو زیاتې کلابندې وې
د راپور له مخې، پاکستاني ځواکونو د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ له لومړۍ نېټې څخه د اپرېل تر ۱۴مې پورې د نورستان د کامدېش او برګمټال ولسوالیو یوازینۍ مواصلاتي لار تړلې وه.
رواداري ویلي، د دغې لارې بندېدو له امله د یادو ولسوالیو اوسېدونکي له خوراکي توکو، روغتیايي خدمتونو او نورو لومړنیو اړتیاوو له اړخه له جدي ستونزو سره مخ شوي وو.
د بریدونو رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې
د روادارۍ د موندنو له مخې، د پاکستان د پوځي بریدونو اغېزې یوازې تر مرګژوبلې او مالي زیانونو نه دي محدودې پاتې شوې، بلکې پر قربانیانو او سیمهییزو ټولنو یې ژورې رواني، ټولنیزې او اقتصادي اغېزې هم پرېښې دي.
راپور زیاتوي چې دوامداره وېره، د امنیت د احساس له منځه تلل، د ماشومانو د زدهکړو ګډوډېدل، د بېوزلۍ زیاتوالی او جبري بېځایه کېدل هغه ستونزې دي چې ډېری مرکه شویو پرې ټینګار کړی دی.
رواداري ویلي، د ۲۰۲۴ کال له وروستیو راهیسې، د پاکستان او طالبانو ترمنځ د امنیتي کړکېچ له زیاتېدو سره پاکستان څو ځله د افغانستان په خاوره کې د «ترهګرۍ ضد عملیاتو» تر عنوان لاندې بریدونه کړي دي.
پاکستان په وار وار ادعا کړې چې د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي)غړي د افغانستان له خاورې پر پاکستان بریدونه تنظیموي، خو طالبانو دغه ادعاوې رد کړې دي.
د راپور له مخې، د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ متقابل بریدونه د نړیوال بشردوستانه حقونو له نظره د نړیوالې وسلهوالې شخړې ځانګړنې لري او له همدې امله د پاکستان د پوځي عملیاتو بشري او حقوقي پایلې د نړیوال بشردوستانه حقونو د اصولو له مخې ارزول شوې دي.
رواداري همداراز ویلي، د ناامنۍ دوام، سیمو ته د لاسرسي محدودیتونه، د طالبانو له لوري د بشري حقونو د سرغړونو د مستندسازۍ پر وړاندې محدودیتونه او د قربانیانو امنیتي اندېښنې د دې څېړنې له مهمو خنډونو څخه وو. د بنسټ په وینا، ښايي د ملکي زیانونو او د نړیوال بشردوستانه حقونو د سرغړونو حقیقي کچه تر هغه هم لوړه وي چې په دغه راپور کې مستنده شوې ده.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېری ځوانان د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ او د زدهکړو د محدود فرصتونو له امله د خپل راتلونکي په اړه له جدي ننګونو سره مخ دي. د بېکارۍ پراخو څپو بشري ناورین نور هم ژور کړی او ګڼ ځوانان یې دې ته اړ کړي چې ناقانونه کډوالۍ ته مخه کړي.
د مېلیونونه افغان کډوالو بېرته ستنېدل، پر ښځو د طالبانو لهخوا لګېدلي محدودیتونه، د بشري مرستو کمښت، د طالبانو لهخوا د واک انحصار، د پانګونې ټیټه کچه او طبیعي پېښې په افغانستان کې د بېوزلۍ او بېکارۍ مهم لاملونه ګڼل کېږي.
احسان الله چې له شپږو کلونو کډوالۍ وروسته تازه له پاکستان نه افغانستان ته ستون شوی، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې له تېرو څلورو میاشتو راهیسې د کار په لټه دی؛ خو تراوسه یې هېڅ دنده نهده موندلې.
هغه وایي، افغانستان د پخوا پرتله ډېر بدل شوی او د دولتي دندو ترلاسه کول اوس اسانه نهدي. نوموړی پنځه کسیزه کورنۍ لري او وایي، د کورنۍ د اړتیاوو پوره کولو توان نهلري.
احسانالله زیاتوي: «که اوس هم د بیا کډوالۍ فرصت راته برابر شي، یوه دقیقه به هم ځنډ ونه کړم؛ که څه هم ناقانونه کډوالي له ګواښونو ډکه ده، خو د اوسني وضعیت دوام راته تر هغې هم سخت دی». هغه وایي: «له دغه وجداني عذاب نه مرګ غوره ګڼم، چې هره ورځ خپلو ماشومانو ته په تشو لاسونو کور ته ستنېږم».
د ملګرو ملتونو وروستي راپورونه ښيي، چې په افغانستان کې د بېوزلۍ کچه مخ په لوړېدو ده او بشري مرستو ته اړتیا ورځ تر بلې پراخېږي. د شمېرو له مخې؛ په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د بېکارۍ کچه ۱۳.۳۵ سلنې ته رسېدلې وه.
د نړۍوال بانک د افغانستان څانګې مشر فاریس حداد زېرووس ویلي، له ایران او پاکستان نه د مېلیونونه افغان کډوالو ستنېدو د هېواد پر اقتصاد او د خلکو پر عایداتو لا زیات فشار راوستی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، ښځې له ډېرو دولتي او نادولتي دندو منع شوې دي. اقتصادي شنونکي باور لري، چې دغه بندیزونو د بېکارۍ او اقتصادي ځوړ کچه لا لوړه کړې ده.
یلدا (مستعار نوم) چې د چارو ادارې پخوانۍ کارکوونکې وه افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې خاوند یې د فلج ناروغۍ له امله د کار توان نهلري او هغې د خپلې څلور کسیزې کورنۍ لګښتونه برابرول؛ خو د طالبانو له بندیزونو وروسته خپله هم په کور ناسته ده.
هغې وویل: «خاوند مې ناروغ دی او کار نهشي کولی؛ خو طالبانو زه هم سره له دې چې د کار بشپړ توان لرم، له کار کولو منع کړې یم».
فقر او بېکاري یوازې اقتصادي ستونزې نهدي زېږولې؛ بلکې د ټولنې پر بشري وضعیت یې هم ژور اغېز کړی. وړاندې بيبيسي په خپل یوه راپور کې لیکلي و، چې د غور ولایت په ځینو سیمو کې بېوزلي او بېکاري داسې کچې ته رسېدلې چې ځینې کورنۍ د درملنې، پورونو او خوراکي توکو د برابرولو لپاره د خپلو ماشومانو پلورلو ته اړې شوې دي.
دغه راپور زیاتوي چې، کاري فرصتونه ډېر محدود دي او ډېری مزدوران څو ورځې ان اوونۍ، بې له کاره تېروي.
ځینې افغانان بیا وایي، که د خپلو خپلوانو له لوري بهرنیو هېوادونو څخه مالي مرسته ترلاسه نهکړي؛ نو د ورځنیو اړتیاوو برابرول ورته ستونزمن دي. په افغانستان کې د بېکارۍ، ګرانۍ او اقتصادي ستونزو له زیاتېدو سره له هېواده بهر د افغانانو لهخوا خپلو کورنیو ته لېږل کېدونکې پيسې د ځینو کورنیو د ژوند مهمه سرچینه ګرځېدلې ده؛ خو ګڼې کورنۍ بیا دغه ډول سرچینه نهلري.
بېکاري او ناقانونه کډوالي
په نیمروز کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ ویاند ګل محمد قدرت ویلي، په تېره یوه میاشت کې یې د انساني قاچاق پرضد عملیاتو کې ۹۴۰ هغه کسان نیولي چې غوښتل یې په قاچاقي لارو نورو هېوادونو ته ولاړ شي.
په ورته وخت کې سیمهییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې د نیمروز د چهار برجک ولسوالۍ په سرحدي سیمه کې ۶۵ افغان مساپر لادرکه شوي دي. همدارنګه، دوه اونۍ وړاندې پنځه افغانان ایران ته د قاچاقي تګ پرمهال د سختې ګرمۍ او تندې له امله مړه شوي وو.
دغه پېښې ښيي، چې ډېری ځوانان، سره له دې چې د مرګ له ګواښ سره مخ دي؛ بیا هم د بېکارۍ او اقتصادي ستونزو له امله ناقانونه کډوالي غوره کوي.
د اقتصادي چارو کارپوه سیر قریشي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، په افغانستان کې د بېکارۍ مهم لاملونه د پانګونې کمښت، د خصوصي سکټور کمزورتیا، د مدیریت ستونزې او له هېواده د متخصصینو وتل دي.
د هغه په وینا؛ همدغه اقتصادي ضعف ځوانان ناقانونه کډوالۍ، انساني قاچاق او نورو نارسمي او ګواښونکو فعالیتونو ته هڅوي. قریشي ټینګار کوي، چې د بېکارۍ د کمولو لپاره باید د حرفوي زدهکړو زمینه برابره شي، له خصوصي سکټور ملاتړ وشي او د کورنیو او بهرنیو پانګونو د جذب لپاره عملي ګامونه واخیستل شي.
هغه خبرداری ورکوي، که د بېکارۍ روان وضعیت دوام وکړي نه یوازې به بشري ناورین او ناقانونه کډوالي نوره هم پراخه شي؛ بلکې پاتې مسلکي او متخصص افغانان به هم هېواد پرېښودو ته اړ شي، چې جبران به یې په اوږدمهال کې خورا ستونزمن وي.
په وروستیو میاشتو کې طالبانو څو ځلې اعلان کړی، چې د ایران پر پوله یې لسګونه کسان د قاچاقي تګ پرمهال نیولي دي. همدارنګه دوه کاله وړاندې د طالبانو مشر ملاهبت الله اخوندزاده د انساني قاچاق د مخنیوي لپاره امنیتي او کشفي ادارو ته د قاچاق کوونکو د څارلو او نیولو ځانګړی فرمان صادر کړی و.
خو په افغانستان شته اقتصادي ستونزې، بېکاري او فقر لاهم خلک اړ اېستي چې ناقانونه کډوالي غوره کړي.