اقلیمي بدلون؛ افغانستان د خونړیو سېلابونو له نوي ګواښ سره مخ دی
د ګارډين ورځپاڼې په خپور شوي راپور کې راغلي، چې د افغانستان په ختیځو ولایتونو کې د پرلهپسې سختو ورښتونو او ناڅاپي سېلابونو له امله لږترلږه ۳۱ کسان مړه او سلګونه نور لادرکه شوي دي.
د ګارډين ورځپاڼې په خپور شوي راپور کې راغلي، چې د افغانستان په ختیځو ولایتونو کې د پرلهپسې سختو ورښتونو او ناڅاپي سېلابونو له امله لږترلږه ۳۱ کسان مړه او سلګونه نور لادرکه شوي دي.
د ننګرهار د دوربابا ولسوالۍ یو اوسېدونکی انار ګل وایي، لس ورځې او لس شپې پرلهپسې بارانونه وشول چې له امله یې د دوی د کور پخلنځی ونړېده او ګڼ کورونه، کرنیزې ځمکې او لارې زیانمنې شوې.
د سیمې یو بل اوسېدونکی سیدافسر سادات وایي، هرکال بارانونه تر پخوا ډېر او ژر کېږي چې د خلکو کورونه، سړکونه او فصلونه لهمنځه وړي او د خلکو ژوند یې سخت اغېزمن کړی دی.
راپور کې ویل شوي، چې د افغانستان ترڅنګ په پاکستان، هند، بنګلهدېش، چین، جاپان، سویلي کوریا، ویتنام او تایوان کې هم سختو ورښتونو، سېلابونو او توپانونو خلکو ته درانه مالي او ځاني زیانونه اړولي دي.
د اقلیمي بدلون څېړونکي وایي، د شین کوریزه ګازونو د سوځېدو له امله د نړۍ تودوخه لوړه شوې او له همدې امله په سویلي او ختیځه اسیا کې د سختو بارانونو، سېلابونو او طبیعي پېښو ګواښ زیات شوی دی.
له جرمني نه کابل ته د ۳۰ افغان کډوالو له ستنولو سره هممهاله شاوخوا ۲۵۰ کسانو په لایپزیګ هوايي ډګر کې د افغانانو د جبري اېستلو او له طالبانو سره د جرمني حکومت د همکارۍ پرضد لاریون وکړ او افغانستان ته یې د افغانانو د بېرته ستنولو لړۍ د درولو غوښتنه وکړه.
د اېم ډي ار شبکې د راپور له مخې؛ لاریون کوونکي د دوشنبې په ماښام (د زمري ۵مه) د لایپزیګ هوايي ډګر په ترمینل کې راټول شوي وو. په دغه لاریون کې یوشمېر افغانانو هم ګډون کړی و او د پولیسو ګڼ ځواکونه په سیمه کې ځای پرځای شوي وو.
لاریون کوونکو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د افغان کډوالو د جبري ستنولو لړۍ سره مخالفت څرګند وکړ او له یادې ډلې سره یې د جرمني حکومت د همکارۍ په اړه پوښتنې راپورته کړې.
دغه لاریون داسې مهال ترسره شو، چې یوه چارټر الوتکه چې شاوخوا ۳۰ افغانان یې لېږدول د لایپزیګ له هوايي ډګره د کابل پر لور روانه شوه. د جرمني حکومت وايي، هغه کسان چې په دغه هېواد کې د استوګنې قانوني حق نهلري افغانستان ته به ستانه کړای شي.
خو نیوکه کوونکي خبرداری ورکوي، چې په افغانستان کې د روان بشري حقونو او امنیتي وضعیت له امله د افغانانو جبري ستنول له جدي ګواښونو سره مل دي.
د دغه لاریون تنظیموونکو وویل، د جرمني حکومت له یوې خوا د اسلامپاله تاوتریخوالي غندنه کوي؛ خو له بلې خوا د افغانانو د اېستلو لړۍ د عملي کولو لپاره له طالبانو سره هوکړې ته رسېږي.
جولیان ناګل چې د ساکسوني ایالت په پارلمان کې د کیڼ اړخ ګوند غړې ده، د افغانانو اخراج وغانده. هغې وویل: «دا د شرم ځای دی چې خلک په زور داسې هېواد ته ستنول کېږي، چې د طالبانو د اسلامپاله رژیم تر واک لاندې دی».
اغلې ناګل زیاته کړه، که یو څوک مجرم وي یا نه وي، دا افغانستان ته د هغه د اېستلو توجیه نهشي کېدای. هغې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت «کړکېچن» او د دغه هېواد اقتصادي او ټولنیز شرایط «ناورینځپلي» وبلل.
سره له دغه اعتراضونو هغه الوتکه چې اېستل شوي افغانان یې لېږدول، د سېشنبې په سهار (د زمري ۶مه) د شپې په ۱:۴۳ بجو د لایپزیګ له هوايي ډګره د کابل پر لور والوته. د ساکسوني د کورنیو چارو وزارت اعلان وکړ، په دغه الوتنه کې شاوخوا ۳۰ افغانان سپاره وو چې دوه تنه یې د همدغه ایالت اوسېدونکي وو.
د ساکسوني ایالت د کورنیو چارو وزیر ارمین شوستر له دغه اېستلو دفاع وکړه او ویې ویل، په الوتکه کې هغه کسان سپاره وو چې څو ځلې یې جدي جرمونه ترسره کړي وو. هغه وويل: «موږ د هغو کسانو په اړه خبرې کوو، چې د ترهګرۍ ګواښ رامنځته کوي، د درنو جرمونو مرتکبین دي او ډېر خطرناک مجرمان ګڼل کېږي».
شوستر زیاته کړه، چې د جرمني د خلکو امنیت، په دغه هېواد کې د یوه مجرم د پاتې کېدو له غوښتنې څخه لومړیتوب لري.
د بېپولې ډاکټرانو نړیوالې بشري ادارې له پاکستان څخه غوښتي چې د افغان کډوالو د جبري ایستلو بهیر ودروي. دې ادارې خبرداری ورکړی چې زرګونه افغانان د نیول کېدو، د عاید له لاسه ورکولو او له پاکستان څخه د ایستل کېدو له دوامدارې وېرې سره ژوند کوي.
دغه سازمان د سهشنبې په ورځ په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، ډېر افغان کډوال د نیول کېدو له وېرې روغتیايي مرکزونو ته مراجعه نه کوي او یا هم هغه مهال د درملنې لپاره ورځي چې ناروغي یې جدي شوې وي.
د دغه بنسټ په وینا، روغتیايي خدمتونو ته نه لاسرسی د هغو ناروغیو د زیاتېدو لامل شوی چې مخنیوی یې ممکن دی، چې پکې د ماشومانو خوارځواکي او د امیندوارۍ جدي ستونزې هم شاملې دي.
سازمان د یوه افغان کډوال کیسه هم خپره کړې چې ویلي یې دي، سره له دې چې د قانوني ثبت اسناد یې لرل، د پولیسو د عملیاتو پر مهال ونیول شو.
د هغه په وینا، مېرمن یې چې درې میاشتې امیندواره وه، د نوموړي تر نیول کېدو وروسته د سخت رواني فشار له امله د وینې بهېدنې سره مخ شوه او خپل ماشوم یې له لاسه ورکړ.
بېپولې ډاکټرانو زیاته کړې چې د افغانانو د ایستلو تګلارې او د نیول کېدو وېرې د دوی کاري فرصتونه محدود کړي او د ډېرو کورنیو وړتیا یې د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره کمزورې کړې ده.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو کې د یاد سازمان ګرځنده روغتیايي کلینیکونو د بلوچستان ایالت په مرکز کوټه ښار کې د ماشومانو ترمنځ د شدیدې خوارځواکۍ لوړه کچه ثبت کړې ده.
د دغو معلوماتو له مخې، له معاینه شویو ماشومانو څخه یو پر درېیمه برخه په شدیدې خوارځواکۍ اخته وو. په دې ډله کې ۷.۶ سلنه ماشومان په شدیدې حادې خوارځواکۍ او ۲۵.۷ سلنه په منځنۍ کچې حادې خوارځواکۍ اخته وو.
راپور وایي، د خوارځواکۍ د درملنې لپاره نږدې ۹۰ سلنه مراجعه کوونکي افغان کډوال وو، چې ډېری یې ښځې او ماشومان جوړول.
بېپولې ډاکټران له ټولو هغو هېوادونو څخه چې د افغان کډوالو کوربهتوب کوي غوښتنه کړې، تر هغه چې په افغانستان کې د خوندي ستنېدو شرایط نه وي برابر شوي، د افغانانو له جبري بېرته ستنولو ډډه وکړي.
د «هوم لېنډ سیکورټي» په نوم ویبپاڼې په نوې تحلیلي ارزونې کې ادعا کړې چې طالبان د افغانستان په شمال ختیځ، په ځانګړي ډول بدخشان کې د جګړو له زیاتېدو وروسته، د پوځي عملیاتو د پیاوړتیا لپاره له هغو متحدو وسلهوالو ډلو څخه مرسته اخلي چې په نړیواله کچه د ترهګرو ډلو په توګه پېژندل کېږي.
د راپور له مخې، د جګړې د وضعیت د ارزونې لپاره یوازې د وسلهوالو ډلو رسمي څرګندونې بسنه نه کوي، بلکې د هغوی عملي کړنې، د ځواکونو ځای پر ځای کول، د جلبوجذب بهیر او له کومو ډلو سره د همکارۍ څرنګوالی د جګړې د بدلېدونکي وضعیت ښه انځور وړاندې کوي.
راپور وایي، په وروستیو اوونیو کې د بدخشان جګړو وښودله چې طالبان د شمال د جګړې د جبهې د پیاوړتیا لپاره خپلې تجربهلرونکې قطعې له سوېل څخه لېږدولي، د نویو جنګیالیو د جذب هڅې یې بیا پیل کړې او د جګړې په ډګر کې یې خپل پوځي لومړیتوبونه بدل کړي دي.
د بدخشان جګړې او د طالبانو غبرګون
د راپور په وینا، د جولای په ۱۷مه د طالبانو مخالفې «سپاهي میهن» جبهې، چې ویل کېږي ډېری غړي یې د پخواني افغان پوځ او ځانګړو ځواکونو سرتېري دي، د بدخشان د یفتل پایین ولسوالۍ مرکز د څو ساعتونو لپاره ونیو.
تر دې وروسته، د جولای په ۲۳مه د افغانستان ازادۍ جبهې د زیباک ولسوالۍ پر طالبانو همغږي بریدونه وکړل. راپور ادعا کوي چې د څو ورځنیو نښتو په ترڅ کې د دغې جبهې ځواکونو څو امنیتي پوستې او مهمې سیمې ونیولې او طالبان اړ شول چې له ځینو مورچو شاتګ وکړي.
د راپور د لیکوال په باور، د دغو نښتو پر مهال د طالبانو په لیکو کې د مورال کمزوري کېدل او د پښتنو او غیر پښتنو طالب قوماندانانو ترمنځ اختلافونه هم زیات څرګند شوي دي. راپور ادعا کوي چې دغه اختلافونه یوازې تر پوځي قوماندې محدود نه دي، بلکې د نفوذ، اقتصادي سرچینو او د سرو زرو د کانونو پر کنټرول هم اغېز لري.
د طالبانو د جلبوجذب هڅې کافي نه وې
راپور ادعا کوي چې طالبانو د جګړې د جبران لپاره په خپلو دودیزو جنوبي سیمو کې د نویو جنګیالیو د جذب هڅې پیل کړې، خو د تمې خلاف یې کافي شمېر کسان جذب نه کړل.
د راپور په وینا، د همدې کمښت له امله طالبانو له خپلو پخوانیو متحدو وسلهوالو ډلو څخه د جګړې د ملاتړ غوښتنه کړې ده.
د القاعده او نورو ډلو سره د همکارۍ ادعا
د راپور له مخې، د طالبانو او حقاني شبکې یو شمېر لوړپوړو غړو، د عبدالعزیز حقاني په ګډون، په نورستان کې د القاعده، د ازبکستان اسلامي غورځنګ (IMU) او جماعت انصارالله له استازو سره لیدلي دي.
راپور ادعا کوي چې په دغو لیدنو کې د بدخشان په جګړو کې د طالبانو د ملاتړ لپاره د اضافي جنګیالیو د بسیج پر څرنګوالي خبرې شوې دي.
د راپور لیکوالان وایي، د طالبانو اړیکې له دغو ډلو نوې نه دي، خو اوس داسې ښکاري چې دا اړیکې د جګړې په ډګر کې په مستقیم ډول د پوځي ملاتړ لپاره کارول کېږي.
افغانستان د څو وسلهوالو ډلو د ګډو عملیاتو په ډګر بدلېږي
د راپور له مخې، د بدخشان وروستي پرمختګونه ښيي چې افغانستان یوازې د وسلهوالو ډلو د پناه ځای نه دی، بلکې ښايي په تدریجي ډول داسې ډګر ته واوړي چې پکې څو جهادي ډلې د یوه ګډ پوځي هدف لپاره همغږي عملیات ترسره کوي.
راپور زیاتوي، که دا بهیر دوام وکړي، افغانستان به یوازې د طالبانو تر واک لاندې هېواد ونه ګڼل شي، بلکې داسې ځای به وبلل شي چې بېلابېلې وسلهوالې ډلې د طالبانو د واک د ساتلو لپاره په ګډه جګړه کوي.
طالبانو تر دې دمه د یاد راپور د ادعاوو په اړه کوم غبرګون نه دی ښودلی.
طالبانو تل ټینګار کړی چې د افغانستان خاوره به د هېڅ هېواد پر ضد نه کارول کېږي او هیچا ته به اجازه ورنه کړي چې له افغانستانه نړیوال امنیت ته ګواښ پېښ کړي. خو د یاد راپور لیکوالان ادعا کوي چې د طالبانو وروستي پوځي اقدامات له دغو څرګندونو سره سمون نه لري او د دوی د عملي چلند بله انځور وړاندې کوي.
د کډوالۍ نړیوال سازمان ويلي، د دغه سازمان د افغانستان د دفتر مشره تورخم ته ورغلې او هغه فعالیتونه یې کتلي چې له افغان راستنېدونکو کډوالو سره د بېرته ستنېدو وروسته بېړنۍ مرستې برابروي.
سازمان پر خپله اېکس پاڼه ليکلي، د همغږۍ د ډلې د مشر په توګه، د کډوالۍ نړیوال سازمان د سرحدي مرستو چارې همغږي کوي او له خپلو شریکانو سره کار کوي، څو افغان راستنېدونکو کډوالو ته پر وخت، منظم او د خوندیتوب پر بنسټ خدمتونه وړاندې شي.
د سازمان له مخې، په دغو مرستو کې اړینو خدمتونو ته د لاسرسي برابرول او د اړتیا پر مهال اړوندو ادارو ته د راستنېدونکو راجع کول شامل دي.
د کډوالۍ د نړيوال سازمان د افغانستان د دفتر مشر په داسې مهال تورخم ته ورغلی، چې په وروستيو کې طالبانو له دغې سازمان غوښتي چې د افغان کډوالو د ستونزو په حل کې دې ورسره مرسته وکړي.
نزدې اونۍ وړاندې د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ويلي و، د دغه وزارت چارواکي د کډوالۍ نړۍوال سازمان له استازي سره د کډوالو د ستونزو د حل او همکاریو پیاوړتیا په اړه غږېدلي او دواړو لوریو له راستنېدونکو سره د مرستو او د همکاریو پر دوام ټینګار کړی دی.
افغانستان په وروستیو میاشتو کې د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه ایران او پاکستان، له لوري د افغان کډوالو د پراخې بېرته ستنېدنې شاهد دی. د طالبانو حکومت او نړیوالې مرستندویه ادارې وايي، د راستنېدونکو د سرپناه، لومړنیو خدمتونو او بشري مرستو د برابرولو لپاره د همغږۍ او ملاتړ هڅې روانې دي.
د طالبانو مخالفې نوې وسلهوالې ډلې، «سپاهي میهن جبهې»، د خپلې «جګړهییزې تګلارې» په خپرولو سره ویلي چې د اسلامي لارښوونو په رڼا کې ځان د ژنیو د څلورو کنوانسیونونو او د وسلهوالو شخړو اړوندو نړیوالو میثاقونو د احکامو پر رعایت مکلف بولي.
دې جبهې، چې مخکې یې د «سپاهیان میهن» په نوم فعالیت کاوه، د سېشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) په درېیو فصلونو او ۲۰ مادو کې خپله «جګړهییزه تګلاره» خپره کړه او ویې ویل چې دا سند یې د خپلو جګړهییزو کړنو لپاره د معتبر لارښود په توګه ترتیب کړی، څو د انساني کرامت، دیني ارزښتونو، ټولنیز وجدان او نړیوالو اصولو درناوی وکړي.
په دې تګلاره کې راغلي چې جبهه د جګړې پر مهال د ټپیانو، بندیانو او ملکي وګړو په اړه د اسلامي ارزښتونو، بشري حقونو، عدالت او انساني کرامت د ساتنې ژمنه کوي.
د سند له مخې، «سپاهي میهن جبهه» ژمنه کړې چې پر ملکي وګړو به برید نه کوي، د جګړهییزو لورو ملکي خپلوان به نه په نښه کوي او د هغوی پر وړاندې به له هر ډول فشار، ګواښ او یرغمل نیولو څخه ډډه کوي.
جبهې همداراز ویلي چې له جګړهییزو بندیانو سره به د نړیوالو کنوانسیونونو او اسلامي او انساني ارزښتونو له مخې چلند کوي، شکنجه، سپکاوی او ګواښ به نه کاروي او ټپي بندیان به د درملنې په برخه کې لومړیتوب ولري.
په تګلاره کې راغلي چې د جګړهییزو بندیانو تبادله به د هغوی د بشري حقونو په رعایت سره ترسره کېږي او جبهه د بندیانو د وضعیت د څار لپاره د نړیوالو بنسټونو له څار هرکلی کوي او هغوی ته به د معلوماتو او لیدنې زمینه برابروي.
د دې سند د ۱۳مې مادې له مخې، که پر کوم کس د جبهې پر ضد د جاسوسۍ تور د کره اسنادو او شواهدو پر بنسټ ثابت شي، هغه به په یوې علني، شفافې او د رسنیو په حضور کې ولسي محکمه کې محاکمه کېږي او د جرم د ثبوت په صورت کې به په درنه، خو د اعدام پرته سزا محکومېږي.
جبهې دا هم ویلي چې پر روغتونونو، ښوونیزو مرکزونو، د اوبو او برېښنا پر شبکو او نورو عامه تأسیساتو به برید نه کوي او د افغانستان د فرهنګي میراثونو د ساتنې ژمنه کوي.
په تګلاره کې د جبهې د غړو د سرغړونو لپاره هم ځانګړې مادې شاملې دي. د ۱۸مې مادې له مخې، که د جبهې کوم غړی د خلکو د مال غصب، زورونې، ګواښ، جنسي تېري، شکنجې یا د انساني کرامت ضد هر ډول عمل ترسره کړي، په یوې خپلواکې، شفافې او ولسي محکمه کې به محاکمه او د تګلارې له مخې به سزا ورکول کېږي.
دغه جبهې ټینګار کړی چې ځان د خلکو او د بشري حقونو د څارونکو عدلي بنسټونو پر وړاندې ځوابویونکی ګڼي.
سپاهي میهن جبهه د روان کال د چنګاښ په ۲۶مه هغه مهال د لومړي ځل لپاره په پراخه کچه مطرح شوه، کله چې یې ادعا وکړه د بدخشان ولایت د یفتل ولسوالۍ مرکز یې د څو ساعتونو لپاره د طالبانو له ولکې ایستلی و. د محلي سرچینو په وینا، په هغه برید کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ او استخباراتو ودانۍ هم د لنډ وخت لپاره د جبهې تر کنټرول لاندې راغلې.