د ټي‌ټي‌پي نوی کتاب؛ دغه ډله څنګه د پاکستان پر ضد خپله جګړه او راتلونکی هدف توجیه کوي؟

خو د اوسني ځنډني حالت اوبه له یوې ګډې سرچینې څخه په ستراتیژیکې وسلې بدلې کړې دي، چې دا کار د سیمې امنیت ته بې ساري ګواښونه رامنځته کوي او بېړنۍ پاملرنې ته اړتیا لري.

د بنسټیزو میکانیزمونو ماتېدل

د تړون ځنډول په سیستماتیک ډول د دې تړون عملي جوړښت کمزوری کړی دی. د انډس(سند) دایمي کمېسیون، چې مخکې یې د اړیکو او معلوماتو د تبادلې رسمي لاره برابره کړې وه، اوس یې فعالیتونه سخت زیانمن شوي دي. د دې ماتې له امله د سېلابونو د وړاندوینې، د اوبو لګولو پلان جوړونې او کرنیز مهالوېش لپاره مهم وسایل له منځه تللي دي.

پاکستان، چې د سیندونو لاندې هېواد دی، اوس د پورته جریان د وضعیت په اړه محدود معلومات لري، چې دا کار د اوبو پورې تړلو سیستمونو کې خطرناک نامعلوم حالت رامنځته کوي.

د شخړو د حل میکانیزم، چې مخکې یو څو پړاوه سیستم و—تخنیکي اختلافونو بېطرفه متخصصینو ته او قانوني شخړې د حکمیت محکمو ته وړل کېدې—اوس په عملي ډول درېدلی دی. دا حقوقي تشه او اختلافونه بې له حل څخه راټولوي او تخنیکي مسایل سیاسي ډګر ته ټېل وهي، چېرته چې حل یې لا ستونزمن کېږي. د رسمي تعامل نشتوالی د دواړو اټومي هېوادونو ترمنځ د تاوتریخوالي خطر زیاتوي.

د اوبو زېربناوې د ستراتیژیک فشار وسیله

تر ټولو اندېښمن کوونکی بدلون دا دی چې د برېښنا د اوبو پروژې اوس د ستراتیژیک فشار د وسیلو په توګه کارول کېږي. د تړون له ځنډ وروسته، هند په جمو او کشمیر کې د ګڼو پروژو کار چټک کړی، لکه: پاکل ډل، راتلې، کیرو، کوار او لوی ساولکوټ بند. دا ټولې پروژې په ګډه د چیناب او جهلم سیندونو پر سر د کنټرول لویه پراختیا ښيي.

دا پروژې یوازې عادي پرمختیایي پروژې نه دي، بلکې د بندونو، تونلونو او زېرمو ګډ مدیریت هند ته دا توان ورکوي چې د اوبو بهیر په همغږۍ سره تنظیم کړي. دا توان اوبه د “ستراتیژیک فشار جوړښت” ته اړوي. د اوبو د خوشې کولو وخت د ټول حجم څخه مهم شوی، ځکه چې په مهمو کرنیزو موسمونو کې د اوبو کنټرول کولی شي د کرنې دوره ګډه وډه کړي، پرته له دې چې سیند په بشپړه توګه واړول شي.

د تړون ځنډ د اوبو د مدیریت له لارې د فشار یو نوی ډول رامنځته کړی دی. اوس د سیندونو هر تخنیکي تصمیم سیاسي معنا لري. دې بدلون تخنیکي مدیریت او سیاسي پریکړې سره نږدې کړې دي او اوبه یې د جیوپولیټیکي سیالۍ وسیله ګرځولې دي.

د اوبو د جریان کنټرول اوس تر ټولو مهم عامل ګرځېدلی، چې په پاکستان کې کرنه، د برېښنا تولید او د سېلابونو خطر ټاکي. دا حالت د اوبو اداره د نفوذ په وسیله بدلوي، چېرته چې مهالوېش د اوبو لاندې سیمو ثبات اغېزمنوي.

100%

چاپېریالي زیانمنتیا او اقلیمي فشار

د هند او پاکستان تر منځ امنیتي ستونزې د چاپېریال له فشارونو سره لا زیاتې شوې دي. د یخچالونو وېلي کېدل او د بارانونو بدلون د سیندونو جریان بدل کړی دی او د تړون ځنډ ګډې حللارې کمزورې کړې دي. دا حالت د سختو پېښو لکه سېلابونو او وچکالۍ پر مهال د ناسمو پرېکړو احتمال زیاتوي، چې بشري بحرانونه رامنځته کولی شي.

حقوقي او ډیپلوماتیک اړخونه

پاکستان دا موضوع د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته وړې ده او ټینګار کوي چې دا وضعیت بشري او امنیتي خطرونه زیاتوي. د اوبو د همغږۍ نشتوالی د سېلابونو چمتووالی، د اوبو لګولو پلانونه او کرنه اغېزمنوي.

که څه هم د تړون حقوقي چوکاټ لا هم شته، خو اغېز یې په سیاسي ارادې پورې تړلی دی. د دواړو خواوو له هوکړې پرته د تړون ځنډول د نړیوال قانون هغه اصل تر پوښتنې لاندې راولي چې وايي تړونونه باید په ښه نیت عملي شي. دا کار د نړیوالو اوبو قوانینو لپاره خطرناک مثال جوړوي.

پایله

د انډس (سند) د اوبو تړون نور د تخنیکي همکارۍ یو بېطرفه چوکاټ نه دی پاتې، د ۲۰۲۵ وروسته اوبه اوس په یو حساس ستراتیژیک ډګر بدلې شوې دي، چېرته چې زېربناوې او امنیتي محاسبې سره نښتي دي. دغه تړون پخوا د تاوتریخوالي مخنیوی کاوه، خو اوس یې کمزورتیا د خطر کچه لوړه کړې ده.

که اصلاحات او شفافیت رامنځته نه شي، دا تړون به د همکارۍ پر ځای د سیالۍ سرچینه شي. د سیمې راتلونکی ثبات په دې پورې تړلی دی چې ایا دواړه هېوادونه همکاري غوره کوي او که اوبه د شخړې نوې جبهه ګرځي.

د پاکستان د پوځ د عامو اړیکو دفتر د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي د جولای د ۲۸مې او ۲۹مې ترمنځ یې د خیبر پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې دعملیاتو پر مهال یې ۲۴ وسله وال وژلي دي.

د پاکستان پوځ ویلي، چې په همدې موده کې یې د بلوچستان د نوشکي ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې هم عملیات ترسره کړي چې د یوې نښتې په پایله کې اته وسله وال وژل شوي او له هغوی وسلې، مهمات او لاسي جوړ چاودېدونکي توکي هم ترلاسه کړي.

د پاکستان پوځ په خپلو عملیاتو کې وژل شوي کسان د «فته الخوارج او فته الهندوستان» یاد کړي دي. د پاکستان پوځ یاد نومونه د بلوڅ ازادۍ غوښتونکي پوځ ډلې او ټي‌ټي‌پي اړوند وسله والو ته منسوبوي.

دغه سازمان د سه‌شنبې په ورځ په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، ډېر افغان کډوال د نیول کېدو له وېرې روغتیايي مرکزونو ته مراجعه نه کوي او یا هم هغه مهال د درملنې لپاره ورځي چې ناروغي یې جدي شوې وي.

د دغه بنسټ په وینا، روغتیايي خدمتونو ته نه لاسرسی د هغو ناروغیو د زیاتېدو لامل شوی چې مخنیوی یې ممکن دی، چې پکې د ماشومانو خوارځواکي او د امیندوارۍ جدي ستونزې هم شاملې دي.

سازمان د یوه افغان کډوال کیسه هم خپره کړې چې ویلي یې دي، سره له دې چې د قانوني ثبت اسناد یې لرل، د پولیسو د عملیاتو پر مهال ونیول شو.

د هغه په وینا، مېرمن یې چې درې میاشتې امیندواره وه، د نوموړي تر نیول کېدو وروسته د سخت رواني فشار له امله د وینې بهېدنې سره مخ شوه او خپل ماشوم یې له لاسه ورکړ.

بې‌پولې ډاکټرانو زیاته کړې چې د افغانانو د ایستلو تګلارې او د نیول کېدو وېرې د دوی کاري فرصتونه محدود کړي او د ډېرو کورنیو وړتیا یې د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره کمزورې کړې ده.

د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو کې د یاد سازمان ګرځنده روغتیايي کلینیکونو د بلوچستان ایالت په مرکز کوټه ښار کې د ماشومانو ترمنځ د شدیدې خوارځواکۍ لوړه کچه ثبت کړې ده.

د دغو معلوماتو له مخې، له معاینه شویو ماشومانو څخه یو پر درېیمه برخه په شدیدې خوارځواکۍ اخته وو. په دې ډله کې ۷.۶ سلنه ماشومان په شدیدې حادې خوارځواکۍ او ۲۵.۷ سلنه په منځنۍ کچې حادې خوارځواکۍ اخته وو.

راپور وایي، د خوارځواکۍ د درملنې لپاره نږدې ۹۰ سلنه مراجعه کوونکي افغان کډوال وو، چې ډېری یې ښځې او ماشومان جوړول.

بې‌پولې ډاکټران له ټولو هغو هېوادونو څخه چې د افغان کډوالو کوربه‌توب کوي غوښتنه کړې، تر هغه چې په افغانستان کې د خوندي ستنېدو شرایط نه وي برابر شوي، د افغانانو له جبري بېرته ستنولو ډډه وکړي.

د ټريبيون ورځپاڼې د راپور له مخې، پوليس افسر (ډي ایس پي) مرید بګټي هغه مهال ووژل شو کله چې وسله والو کسانو د سې شنبې په ماښام په خټه چوکۍ په سیمه کې د ګزمې پر مهال د هغه د پولیسو پر موټر ډزې وکړې.

د بلوچستان ايالتي وياند بابر يوسفزي ويلي، د بارکهان د پوليسو مشر مرید بګټي په مېړانه د وسله والو مقابله کړې او ژوند یې له لاسه ورکړی دی.

په راپور کې زياته کړل شوې، په یوه بله پېښه کې، ناپېژانده وسله والو د کېچ ولسوالۍ په مرکز تربت کې د اوو کارګرانو موټر ودرولی، بریدګرو د خیبر پښتونخوا د صوابۍ ولسوالۍ اوسېدونکی جاوید خان په ډزو وژلی او پاتې شپږ کارګران یې تښتولي، په تښتول شویو کارګرانو کې څلور د پنجاب او دوه د خیبر پښتونخوا اوسېدونکي وو.

د دې پېښې په جریان کې، یو لاروی د پولیسو او وسله والو ترمنځ په نښته کې د ښکېل کېدو له امله هم وژل شوی دی.

د راپورونو له مخې، په خضدار سیمه کې څلور نور کسان هم ناپېژانده وسله والو تښتولي دي. ويل شوي دغو کسانو د اوبو په يوه پروژه کار کولو.

دې ته ورته په په چاغي ولسوالۍ کې د کوټې تفتان پر لويه لاره ناپېژانده کسانو پنځه ټریلرونه او دوه د ګازو ټانکرونه سوځولي دي.

د سيمه ييزو سرچينو له مخې، د سه شنبې په ورځ په نوشکي ولسوالۍ کې د امنیتي ځواکونو په يوه پوسته وسله وال بريد شوی او بيا د بلوچستان د کورنيو چارو محکمې د سه شنبې د شپې څخه تر ۳۱مې جولای پورې په دغه ولسوالۍ ګرځبنديز اعلان کړی دی.

سېنټکام په یوه اعلامیه کې وويل، چې ځواکونه یې په سیمه کې په لوړ چمتووالي کې دي او د هر ډول احتمالي بریدونو د ځوابولو لپاره پوره بیداري لري.

امریکایي ځواکونو ټینګار کړی چې د خپلو سرتېرو او اډو د امنیت ساتلو لپاره به هر ډول لازم اقدامات ترسره کړي.

سېنټکام له ایران له خوا د دغو بالستيک توغنديو د بريد خبر په داسې حال کې ورکړ چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ تېره جمعه د ایران پر ضد د امریکا بریدونه وځنډول، څو ډیپلوماسۍ ته یو بل فرصت ورکړل شي.