عبدالباري جهاني: طالبان ملي بیرغ د خلکو له زړونو او یادونو نه‌شي ایستلای

تکل زیاته کړې، د طالبانو بهرنی سیاست خپلواک، متوازن او د اقتصاد پر محور ولاړ دی او کابل هڅه کوي له سیمه‌ییزو هېوادونو سره د باور، پانګونې، ترانزیټ او اقتصادي همکاریو اړیکې لا پیاوړې کړي.

خو د طالبانو دغه څرګندونې په داسې وخت کې کېږي چې افغانستان لا هم له ګڼو امنیتي، سیاسي او اقتصادي ننګونو سره مخ دی او د نړیوالې ټولنې له لوري د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندل شوی.

د ملګرو ملتونو او بېلابېلو څېړنیزو بنسټونو د راپورونو له مخې، په افغانستان کې لا هم د داعش خراسان ډلې بریدونه، د طالبانو پر ضد د وسله‌والو مخالفو ډلو فعالیتونه او د ځینو سرحدي سیمو امنیتي ترینګلتیاوې دوام لري. په وروستیو اوونیو کې په بدخشان، کونړ او د ډیورند کرښې په ځینو برخو کې د نښتو راپورونه هم خپاره شوي دي.

له بلې خوا، که څه هم طالبانو په وروستیو کلونو کې له ازبکستان، ترکمنستان، ایران، روسیې، چین او یو شمېر نورو هېوادونو سره اقتصادي اړیکې پراخې کړې او د سوداګرۍ، ترانزیټ او انرژۍ په برخو کې یې ځینې تړونونه لاسلیک کړي، خو د بانکي محدودیتونو، نړیوالو بندیزونو، د بهرنۍ پانګونې د ټیټې کچې او د خصوصي سکټور د ستونزو له امله د افغانستان اقتصادي ودې ته لا هم جدي خنډونه موجود دي.

اقتصادي شنونکي په دې باور دي چې د پانګونې لپاره یوازې امنیت بسنه نه کوي، بلکې د قانون حاکمیت، د پانګوالو د حقونو خوندیتوب، شفاف مالي نظام، د قضا خپلواکي او د نړیوالو اقتصادي اړیکو عادي کېدل هم بنسټیز شرطونه دي. دوی وايي، تر هغو چې افغانستان له نړیوال مالي نظام سره بشپړ اتصال پیدا نه کړي او سیاسي مشروعیت یې پراخ نړیوال ملاتړ ترلاسه نه کړي، د پراخو بهرنيو پانګونو راجلبول به له ستونزو سره مخ وي.

همداراز، د ښځو پر زده‌کړو، کار او ټولنیز حضور محدودیتونه د نړیوالې ټولنې له مهمو اندېښنو څخه دي. ګڼ هېوادونه او نړیوال سازمانونه ټینګار کوي چې د دغو محدودیتونو دوام د افغانستان د نړیوالې انزوا د دوام او د اقتصادي همکاریو د پراختیا پر وړاندې یو مهم خنډ ګڼل کېږي.

که څه هم طالبان د افغانستان د امنیت او ثبات په اړه مثبت انځور وړاندې کوي، خو د موجودو امنیتي پېښو، اقتصادي ستونزو، نړیوالې نه‌پېژندنې او دوامدارو سیاسي اختلافونو له امله یو شمېر شنونکي په دې باور دي چې د «باور وړ چاپېریال» او «بشپړ ثبات» ادعا لا هم د بېلابېلو کورنیو او نړیوالو ارزونو له مخې د بحث وړ موضوع ده.

سرچینې وايي، په بدخشان کې د طالبانو د مخالفو جبهو د بریدونو او وروستیو پوځي تحرکاتو زیاتېدو، طالبان اړ کړي چې خپل پوځي چمتووالی پیاوړی او د پراخو عملیاتو لپاره تیاری ونیسي. د سرچینو په خبره، دغو تحرکاتو د طالبانو چارواکي اندېښمن کړي او ټاکل شوې چې دغه ډله په نږدې راتلونکي کې خپل عملیات پیل کړي.

د باوري سرچینو په وینا، طالبانو په وروستیو ورځو کې د زیباک ولسوالۍ ته نور ځواکونه لېږدولي او د ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې یې ځای پر ځای کړي دي.

د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، طالبانو په ځینو سیمو، په ځانګړي ډول یفتل کې، نوې امنیتي پوستې جوړې کړې او د بدخشان په بېلابېلو برخو کې یې امنیتي تدابیر سخت کړي دي. سرچینې د دې ولایت امنیتي وضعیت «نازک» بولي.

تر دې وړاندې، د «سپاهیان میهن» په نوم نوې جوړې شوې وسله‌والې ډلې د بدخشان پر یفتل پایین ولسوالۍ په ناڅاپي برید کې د څو ساعتونو لپاره د ولسوالۍ کنټرول له طالبانو واخیست او د هغوی ځواکونه یې بې‌وسلې کړل. له دې پېښې وروسته، د ازادۍ جبهې د زیباک ولسوالۍ کې د طالبانو پر پوستو بریدونه پیل کړل. سرچینې زیاتوي، طالبان د چریکي بریدونو د اندېښنې له امله د بدخشان په ډېرو سیمو کې د شپې ګزمې او پېرې هم زیاتې کړې دي.

د سرچینو په وینا، د هلمند لپاره د طالبانو والي امان‌الدین منصور او د دې ډلې د پوځ لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت همدا اوس په بدخشان کې حضور لري. امان‌الدین منصور د چهارشنبې په ورځ د بدخشان لپاره د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور د رییس ذبیح‌الله امیري د جنازې په مراسمو کې ګډون کړی و. ذبیح‌الله امیري چې د امان‌الدین منصور د خور زوی و، د سې‌شنبې په ورځ د بهارک–فیض‌آباد پر لویه لار د موټرسایکل سپرو ناپېژاندو وسله‌والو په برید کې ووژل شو. سرچینې ټینګار کوي، د دې برید د عاملانو نه پېژندل کېدو د بدخشان د طالبانو قومندانان او چارواکي سخت غوسه کړي او د دې ډلې امنیتي اندېښنې یې زیاتې کړې دي.

په ورته مهال سرچینو زیاته کړې چې د طالبانو ناراضي قومندان جمعه فاتح لا هم خپل ځواکونه له سنګرونو نه دي رایستلي. د سرچینو په وینا، د هغه ورور د طالبانو پر ضد درېځ پلوي کوي.

د سرچینو په خبره، د طالبانو د اندېښنې یو مهم لامل د جګړې په ډګر کې د ځواک نانډوله بدلېدل دي. د هغوی په وینا، د ازادۍ جبهې ځواکونه د بدخشان په غرنیو سیمو کې له درنو وسلو او تجهیزاتو سره ځای پر ځای شوي، چې د طالبانو د احتمالي عملیاتو پلي کول یې له ستونزو سره مخ کړي دي.

دا تحرکات داسې مهال کېږي چې په وروستیو اوونیو کې په بدخشان کې د طالبانو د وسله‌والو مخالفانو، په ځانګړي ډول د ازادۍ جبهې، بریدونه زیات شوي دي. دغې جبهې په وروستیو ورځو کې ادعا کړې چې د زیباک ولسوالۍ په غرنیو سیمو کې یې د طالبانو څو مهمې پوستې نیولې او د دې ډلې دوه بې‌پیلوټه الوتکې یې هم نسکورې کړې دي. په بدخشان او سرپل کې د طالبانو د څو چارواکو وژل کېدو او د مخالفو جبهو د تحرکاتو له زیاتېدو سره، د دې ډلې امنیتي اندېښنې لا پسې ډېرې شوې دي.

د دوی په خبره؛ دغه محدودیت یوازې د پلور پر توکو نه‌دی؛ بلکې سوداګرو ته هم خبرداری ورکړل شوی چې په راتلونکي کې دې داسې توکي نه واردوي، ځکه که د ښځو انځورونه پرې وي، په ګمرکونو کې به محصول نه‌شي.

د کندهار یو هټۍوال داوود شاه په دې اړه وایي: «د امربالمعروف کسانو موږ ته وویل، چې ټول هغه کریمونه، شامپوګانې، نکریزې، رنګونه او نور د سینګار توکي چې د ښځو عکسونه پرې دي؛ باید یا عکسونه یې پاک کړو او یا یې له الماریو لرې کړو. دوی وویل، که لرې یې نه‌کړئ بیا یې موږ درڅخه وړو».

یو سوداګر چې د سینګار توکو واردوونکی دی وایي، دغه پرېکړه به د دوی پر کاروبار مستقیم اغېز وکړي. هغه زیاته کړه: «موږ ته په ګمرک کې هم ویل شوي، له دې وروسته داسې مال مه راوړئ چې د ښځو یا نور انځورونه پرې وي؛ که وارد یې کړئ، محصول به نه‌شي او مالونه به بند پاتې شي؛ دا د سوداګرو لپاره نوی او جدي محدودیت دی».

100%

د ښار په پنځمه ناحیه کې یو بل هټۍوال وایي، ډېری نړۍوال برانډونه د خپلو محصولاتو پر بستو د ښځو انځورونه لري او د هغو بدلول اسانه نه‌دي. هغه وایي: «موږ اوس مجبور یو، چې یا د هر توکي عکس په لاس پاک کړو او یا هغه جنس ونه پلورو. دا کار ډېر وخت، لګښت او زیان لري؛ خو که یې ونه کړو هم ستونزې راته جوړېږي، دا اوس موږ له دوکان څخه تر پنځوس قلمه ډېر توکې ټول کړي دي چې د ښځو او نور عکسونه ورڅخه پاک کړو».

د سوداګرو په وینا؛ دغه محدودیتونه په داسې حال کې پراخېږي، چې له دې وړاندې هم د امربالمعروف په امر د ښوونځیو پر موټرو د ماشومانو انځورونه، د پولیو واکسین، زده‌کړو او عامه پوهاوي اړوند پر دېوالونه ښکل شوي انځورونه او نور تبلیغاتي اعلانونه له ښار او عامه ځایونو پاک شوي وو.

د کندهار اوسېدونکي او سوداګر وایي، د انځورونو د لرې کولو دغه لړۍ په وروستیو میاشتو کې لاپراخه شوې او اوس یې اغېز تر بازارونو، وارداتو او سوداګرۍ هم رسېدلی دی. په وروستیو کلونو کې د طالبانو د امربالمعروف ریاست د ټولنیزو محدودیتونو د پراخولو لپاره ګڼ اقدامات کړي دي.

100%

د ښځو پر تګ راتګ، د رسنیو پر فعالیت، د ساکښو موجوداتو د انځورونو پر خپرولو، د تبلیغاتي لوحو او عامه انځورونو پر کارولو، د موسیقۍ پر منع او د ټولنیزو مراسمو پر څرنګوالي یو لړ محدودیتونه هغه موارد دي، چې په بېلابېلو ولایتونو په ځانګړي ډول کندهار کې په پراخه کچه عملي شوي دي.

سوداګر خبرداری ورکوي، که دغه تګلاره همداسې دوام وکړي نه یوازې به د نړۍوالو شرکتونو د محصولاتو واردول له ستونزو سره مخ شي؛ بلکې د بازار عادي فعالیتونه به هم اغېزمن کړي او د سلګونه هټوالو لپاره به اضافي مالي زیانونه رامنځته کړي.

100%

دغه ورځ په افغانستان کې د تېر جمهوري نظام پرمهال د ملي بېرغ ورځې په نوم ونومول شوه. د افغانستان دننه او بهر یوشمېر افغانان وايي، چې د وطن پالنې احساس ژوندي ساتلو په موخه د ملي بېرغ ورځ نمانځي.

د کابل یوې اوسېدونکې صدف افغانستان انټرنشل- پښتو ته ویلي، له درې رنګه بېرغ سره مینه د خلکو په زړونو کې ځای لري او له طالبانو غواړي چې دوی ته د تېر په څېر د یادې ورځې د نمانځلو اجازه ورکړي.

هغه وایي:« پخوا به مو په ډېرې خوښۍ دغه ورځ نمانځله؛ خو اوس تاسو ګورئ حالت داسې دي، چې ان موږ د خپل بېرغ د نمانځلو واک نه‌لرو. پر بېرغ تر بندیز وروسته له دغه درې رنګه بېرغ سره مو مینه لا ډېره شوې او په هر نړۍوال لوبغالي یا غونډې کې یې چې ګورو، ناڅاپي مو له سترګو اوښکې راشي؛ ښایي دا مو له ملي بېرغ سره د رېښتینې مینې بېلګه وي».

د ننګرهار اوسېدونکی شکېب بیا وايي، د ملي بېرغ د ورځې نمانځل د هېوادنۍ مینې ښکارندویي کوي. هغه وایي:« له بده مرغه موږ د طالبانو له ډاره دغه ورځ نه شو نمانځلی؛ خو د افغانستان درې رنګه ملي بېرغ زموږ د ټولو افغانانو د هېوادني برم او عزت سمبول دی».
د ښځو د حقونو فعالې یاسمین یقین نبي‌زاده د ملي بېرغ ورځې په مناسبت ویلي، که څه هم طالبانو ملي بېرغ له ودانیو او ادارو لرې کړی؛ خو د خلکو له زړونو یې نه‌شي اېستلی. هغې ټینګار کړی، چې ملي بېرغ د افغانانو د هویت، یووالي او ملي پېژندګلوۍ سمبول دی.

له تېرو پنځو کلونو راهیسې د طالبانو د سختو محدودیتونو له امله د ملي بېرغ ورځ پیکه او په محدوده توګه نمانځل کېږي او ان په خواله رسنیو کې یاده ډله د بېرغ ملي ورځې په مناسبت خلکو ته د یو پیغام خپرولو اجازه نه‌ورکوي.
تر دې وړاندې طالبانو په خواله رسنیو کې د ملي بېرغ د تصویر اېښودلو په تور هم ګڼ ځوانان نیولي، رټلي او وهلي دي. په تېرو پنځو کلونو کې جلاوطنه افغانانو د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د ملي بېرغ د ورځې په پلمه په خواله رسنیو کې د ملي بېرغ او یا هم له دغه بېرغ سره خپل انځورونه او لیکنې خپرې کړې او له دې لارې یې دغه ورځ نمانځلې ده.
خو سږکال په پاکستان کې هم مېشت افغانان له سختو محدودیتونو سر ټکوي او وایي، چې د دغه ورځې د نمانځې اجازه نه‌لري او ډېری افغانان له ویزو پرته ژوند کوي؛ نو د بېرغ ورځې په مناسبت د پروګرامونو جوړول به دوی د نیولو له ګواښ سره مخ کړي.
په پاکستان کې مېشته کډواله شیرین وایي، چې په تېرو دوو کلونو کې یې دغه ورځ په شانداره مراسمو نمانځله؛ خو سږکال د پاکستان حکوم

که څه هم طالبانو د واک په لومړیو کې ویلي و، چې د افغانستان د ملي بېرغ په اړه به پرېکړه وروسته کېږي؛ خو څه موده وروسته یې د وزیر اکبرخان پر غونډۍ د افغانستان لوی ملي بېرغ او د ارګ په ګډون له ټولو دولتي ودانیو ملي بېرغونه راښکته کړل او پرځای یې د خپلې ډلې بېرغونه وځړاول.

د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ په لومړیو کې ان په ځینو ولایتونو کې د هغو ځوانانو پر وړاندې له تاوتریخوالي کار واخېستل شو او ځینې یې ووژل شول، چې د ملي بېرغ د نمانځلو په موخه راټول شوي وو.

د افغانستان دری رنګه ملي بېرغ تور، سور او زرغون د لومړي ځل لپاره د ۱۳۰۷ لمریز کال کې د شاه امان الله خان د وخت لويې جرګې له‌خوا تصویب شو. له هغه وروسته د افغانستان په ملي بېرغ کې ځینې بدلونونه راغلي؛ خو په ۱۳۸۲ لمریز کال کې بیا هم هماغه پخوانی درې رنګه ملي بېرغ په لږ توپیر سره د افغانستان په اساسي قانون کې ثبت شو.

تاریخ پوهان وايي، شاه امان الله خان ملي بېرغ ته د درېیو رنګونو په غوره کولو سره د خلکو مبارزه په هغه کې منعکسه کړې ده چې «تور رنګ د افغانستان د ښکېلاک د وختونو سمبول، سور رنګ د هېواد د خپلواکۍ او د شهيدانو نښه او زرغون رنګ د هېواد د پرمختګ او ښېرازۍ نښه ده».

د راپور پر بنسټ؛ سېلابونو د ختیځو سیمو نورستان، ننګرهار او لغمان، د سویل ختیځو ولایتونو پکتیکا، پکتیا، خوست او غزني او همدارنګه د مرکزي سیمو کابل، کاپیسا، پنجشېر، پروان، لوګر او میدان وردګ ولایتونه اغېزمن کړي دي.

د راپور له مخې؛ تر ټولو ډېر زیانونه په ختیځه سیمه په ځانګړي ډول د نورستان ولایت په مرکز پارون کې ثبت شوي دي. د روغتیا نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ په پارون کې د سېلابونو له امله ۲۳ کسان مړه شوي، پنځه تري تم او ۱۲۵ نور ټپیان شوي دي.

د دغه سازمان د ارزونې له مخې؛ سېلابونو په دې سیمه کې کورونو، عامه تاسیساتو او د خلکو د عاید سرچینو ته سخت زیان رسولی او د بېړنیو بشري مرستو اړتیا یې ډېره کړې ده. راپور زیاتوي، چې سېلابونو په کابل او شاوخوا ولایتونو کې هم سلګونه کورنۍ اغېزمنې کړې او د استوګنې کورونو او عامه شتمنیو ته په پام یې سخت زیانونه اړولي دي.

د روغتیا نړۍوال سازمان وایي، سېلابونو د لوګر د محمداغې ولسوالۍ، د پروان د غوربند ولسوالۍ او د کابل په ځینو برخو کې پراخه ویجاړي رامنځته کړې ده. د دغه سازمان ارزونه ښيي، چې سړکونو او بنسټیزو زېربناوو ته اوښتي زیانونه د بنسټیزو خدمتونو او په ځانګړي ډول روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی یې له ستونزو سره مخ کړی دی.

د ملګرو ملتونو د ارزونې له مخې؛ په سویل ختیځو سیمو کې سېلابونو د کورونو او کرنیزو ځمکو د ویجاړولو ترڅنګ ځاني تلفات هم اړولي دي. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې؛ په پکتیکا ولایت کې ۲۶ کورونه ویجاړ شوي او دوه کسان مړه شوي دي، په پکتیا ولایت کې هم دوه ماشومان د سېلابونو له امله مړه شوي دي.

په خوست او غزني ولایتونو کې هم کرنیزو ځمکو، سړکونو او د اوبو رسولو سیستمونو ته پراخ زیانونه اوښتي دي. د روغتیا نړۍوال سازمان خبرداری ورکړی، چې د دغه سېلابونو اغېزې یوازې تر سملاسي زیانونو محدودې نه‌دي؛ بلکې ښايي د خوړو پر امنیت او د کورنیو پر معیشت، په ځانګړي ډول د هغو ټولنو لپاره چې پر کرنه تکیه لري اوږدمهاله منفي اغېزې ولري.

د راپور له مخې؛ د څښاک اوبو د بنسټیزو تاسیساتو ویجاړېدو د ککړو اوبو له امله د رامنځته کېدونکو ناروغیو د خپرېدو ګواښ هم زیات کړی دی. د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، د دغه بشري ناورین د ځواب لپاره یې خپل د بېړنۍ همغږۍ سیستم فعال کړی او د نورو مرستندویه ادارو په همکارۍ یې د اړتیاوو چټکه ارزونه او د بېړنیو مرستندویه تجهیزاتو وېش پیل کړی دی.

په ورته وخت کې دغه مرستندویه بنسټ په ځینو سیمو په ځانګړي ډول د نورستان په پارون سیمه کې د روغتیايي اسانتیاوو د سخت کمښت په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.

دغه سازمان وایي، د روغتیايي مرکزونو محدود ظرفیت، د درملو کمښت، د درملنې د مرکزونو ویجاړېدل او غرنیو سیمو ته د لاسرسي ستونزې د مرستو رسولو بهیر له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.

په راپور کې د روغتیايي خدمتونو د پیاوړتیا، د څښاک اوبو برابرولو، بې‌ځایه شویو کسانو ته د لنډمهاله سرپناوو جوړولو او د ناروغیو د څار د زیاتولو پر بېړنۍ اړتیا ټینګار شوی دی. د ملګرو ملتونو یاد سازمان خبرداری ورکړی، که بارانونه دوام وکړي په راتلونکو ورځو کې د بشري وضعیت د لا خرابېدو احتمال شته.