نړۍ تر دویمې نړیوالې جګړې روسته یوځل بیا د یوې لویې جګړې په لمبو کې سوزي. خو دا به د بشریت لومړۍ جګړه وي، چې د انسان تر څنګ د هغه لاس او مغزو جوړه کړې هوښیاري هم په جګړه کې ښکېل ده، رغېدلې ځیرکتیا یا د تکنولوژي په ژبه AI.
د انسان مرستندویه دغه رغېدلې ځيرکتیا به ډېرې ګټې ولري، خو دا هم نوې تجربه ده، چې د بحرانونو او لویو جګړو پرمهال یې له خلکو څخه ریښتیا ورکه کړې. دا ځيرکتیا د جګړې تبلیغاتي ډګر ته ننوتې او داسې یو توپان یې جوړ کړی، چې خلکو ته یې منل او نهمنل سخت دي. ایا انسان په خپل لاس د جوړې کړې هوښیارۍ یرغمل دی؟ دا ښايي د نن ورځې یوه مهمه نړیواله فیلوسوفیکه پوښتنه وي.
فیلوسوف او اقتصادپوه کارل مارکس څه باندې یونیم سل کاله مخکې اندېښنه ښوولې وه، چې ماشین په چټکۍ د انسان ځای نیسي او که ورو ورو ماشین له انسان څخه جدا په یوه خپلواک کاري وجود بدلشي، نو انسان به د دغې ټولګې یو غړی وي، نه پرې واکمن.
تکنولوژي د ګډې یا ټولیزې پوهې محصول ده. دا د یوه انسان پوهې رامنځته کړې نهده، چې هماغه انسان یې اختیار ولري. ګڼو انسانانو په اوږده زمانه کې هغې تکنولوژۍ ته یوه یوه برخه وررغولې چې اوس پرې حکومت کوي، ځکه خو د رغېدلې ځيرکتیا په زمانه کې انسان له داسې یو بریښنايي مرستندوی دیو سره مخامخ دی، چې د ژوند په هېڅ ډګر کې ځان ترې ژغورلی نهشي.
روانې جګړې لومړنۍ جګړې دي، چې مصنوعي ځيرکتیا هم په کې جنګیږي، د جګړې په ډګر کې د دغې ځيرکتیا د مادي و فیزیکي حضور تر څنګ په تبلیغاتي ډګر کې د انسان د باورونو، درک او ريښتیا پلټنې شعوري ډګر هم د AI تر درانه سیوري لاندې دی.
میلیونونو انسانانو خپل ګرځنده تیلیفونونه مخ ته نیولي او غواړي د جګړې په اړه په حقایقو پوه شي، ان هغه انسانان چې ترڅنګ یې بمونه او توغندي چوي، هم غواړي حقیقت د سکرین شاته ومومي. هره ورځ د جګړو په اړه زرګونه ویډیوګانې، غږیز او تصویري روایتونه تولیدیږي او کتل کیږي، ریښتیا د دغو رغېدلیو ویډیوګانې تر شا ورکه ده. ایا انسان لګیا دی ځانته دروغ وايي؟
که انسان غواړي په تکنولوژیکو تبلیغاتو خپل مخالف لاندې کړي، نو ستونزه یې دا ده، چې دوښمن یې هم تکنالوژۍ ته لاسرسی لري، ډېر بېوزلي او له تخنیکي پوهې لرې انسانان هم رغېدلې ځيرکتیا پېژني او پوهیږي، چې ګڼې ویډيوګانې و تصویرونه ریښتیني نهدي، د جګړو لوري لګیا دي د مخالفانو دروغ په نورو دروغو ځوابوي او په دې توګه د مصنوعي تبلیغاتو یو توپان راالوتی. هغه انسانان چې په روانو جګړو کې وژل کیږي، ښايي د مرګ تر شېبې پورې په دې ونهپوهیږي، چې ریښتیا څه تیریږي؟ او ان هغه توغندي و بمونه چې د ده خواته راروان دي، ریښتیا دي، که په رغېدلي ځيرکتیا یې څوک ویروي؟
دودیزې مسلکي رسنۍ په ځنډ دویمه او درېیمه درجه معلومات خپروي، ښايي ريښتیا به وايي؟ خو د دغې ریښتیا څېره د تکنولوژیکو تبلیغاتو د ګردلې ترشا سمه نهښکاري.
د یویشتمې پېړۍ په جګړو کې د رغېدلې ځيرکتیا ونډه څه ده؟له مصنوعي هوښیارۍ د کارونې لپاره اخلاقي اصول ټاکل شوي که نه؟
له انسان څخه خپلواک دغه شعور له جګړو څخه د انسانانو په ژغورنه کې مرسته کوي؟ که یې په ناخبرۍ او غفلت کې ساتي؟
داسې ګڼې پوښتنې نن د نړۍ په پوهنیزو بنسټونو کې کیږي، خو ښايي له موږ افغانانو سره لاهم په دې اړه یو روښانه نړۍلید نه وي.
د افغانانو لپاره ترټولو مهمه مسئله د اوس لپاره دا ده چې له رغېدلې ځيرکتیا څخه د مثبتې ګټې اخیستنې پر لارو چارو پوه شي او پر دې فکرو عمل وکړي، چې له دغې نړیوالې ښکارندې څخه ورته زیان ونهرسیږي. د مصنوعي ځيرکتیا په مټ د رامنځته شویو اطلاعاتي بوړبوکیو په ګردله کې ورک نهشي او هوښیار وي، چې په دې ډګر کې ټول رامنځته شوي اطلاعات سم نهوي. په دې برخه کې د افغان ماشومانو، پېغلکیو او زلمکیو هوښیار ساتل ډېره اړینه مسئله ده. پر سکرین د اعتیاد له ناروغیو څخه تر هربل چا افغان ماشوم او تنکی نسل ډېرزیان لیدلی شي، ځکه د افغانانو لپاره په دې برخه کې یوه تدوین شوې فرهنګي پالیسي لا هم نهشته. افغان کورنۍ ښايي په دې برخه کې خپله د خپلو ماشومانو د ژغورنې او سمې پالنې مسئولیت پرغاړه واخلي.
