په هرات کې ځايي سرچینې وایي، د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر محتسبانو د سېشنبې په ماښام د هرات ښار د بکراباد سیمې د سلجوقي اوومې ناحیې ته له ننوتلو وروسته ۳ ښځې نیولي او له ځان سره یې بیولې دي.
د سرچینو په وینا، یادې ښځې سره له دې چې هغه څه یې اغوستي وو چې طالبان یې «بشپړ حجاب» بولي، خو بیا هم ونیول شوې. یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د همدې ادارې محتسبانو یوه ورځ وړاندې هم دوه چادري پوښلې ښځې یوازې د دې لپاره تعقیب کړې وې چې د دوی په وینا، «لږ سینګار» یې کړی و.
له هرات څخه ترلاسه شوي معلومات ښيي چې د ښځو پر وړاندې د طالبانو چلند نوي پړاو ته داخل شوی دی. د ځايي سرچینو په وینا، د نیونو لړۍ نور یوازې هغه څه پورې نه ده محدوده چې طالبان یې «بدحجابي» بولي، بلکې هغه ښځې هم د محتسبانو له چلند سره مخ کېږي چې د مخ سینګار کوي، لوړپوړي بوټان اغوندي او یا هم بېل ډول پوښاک غوره کوي.
طالبانو واک ته له بیا رسېدو وروسته د ښځو پر ژوند، زدهکړو او کار پراخ محدودیتونه لګولي دي. دې ډلې د ۱۴۰۲ لمریز کال په اوړي کې په ټول افغانستان کې د ښځو د سینګارخونو فعالیت منع کړ او د هغو د تړلو امر یې صادر کړ. خو راپورونه ښيي چې یو شمېر سینګارخونې لا هم په پټه توګه خپل فعالیت ته دوام ورکوي او کله ناکله د محتسبانو د پلټنو او چاپو هدف ګرځي.
د ۱۴۰۲ لمریز کال له ژمي راهیسې تر اوسه پورې د کابل، دایکندي، بلخ او هرات په ګډون د هېواد له بېلابېلو ښارونو څخه د «بدحجابۍ» په تور د ښځو او نجونو د نیولو ګڼ راپورونه خپاره شوي دي.
د ښځو او نجونو دغو نیونو د بشري حقونو د بنسټونو او همدارنګه د ملګرو ملتونو له سختو نیوکو سره مخ شوي دي.
«زما په زامنو پام کوئ». دا د افغان کډوال حیاتالله د ژوند د وروستیو شېبو د غږیز پیغام یوه برخه وه، چې د نیمروز په سوځنده شګو کې یې په خپل ګرځنده ټېلیفون ثبت کړې وه.
حیاتالله چې له یو شمېر نورو کډوالو سره ایران ته د تګ پر لاره په دښته کې لار ورکه کړې وه، په مات او کمزوري غږ وویل: «زما لپاره دعا وکړئ. مورې، زه د مرګ په حال کې یم.» هغه وروسته دوه ځله له خپلې کورنۍ وغوښتل چې د ده د زامنو، په ځانګړي ډول د هبت، ساتنه او پالنه وکړي.
حیاتالله له هغو ۱۴ کډوالو څخه یو و، چې د دوی د لېږد موټر تر خرابېدو او په دښته کې له ورکېدو وروسته، د سختې تندې او زغملو نه وړ ګرمۍ له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ.
خو له داسې دردناکو برخلیکونو سره سره، ولې لا هم زرګونه افغانان د دې مرګوني لارې خطر مني او ایران ته د رسېدو هڅه کوي؟
ایران دا ورځې له اقتصادي ستونزو، ټولنیزو محدودیتونو او د افغان کډوالو له پراخ ایستلو سره مخ دی. په دې هېواد کې نه د دایمي استوګنې ترلاسه کول اسانه دي او نه هم د ډېری کډوالو لپاره روښانه راتلونکی لیدل کېږي.
سره له دې، د ډېرو افغانانو لپاره ایران لا هم هغه ځای دی چې د رسېدو لپاره یې د خطر منل ارزښت لري.
یاسین صمیم، چې د افغانستان د حکومتولۍ او پراختیا د چارو څېړونکی دی، وایي چې د ډېرو افغانانو لپاره موضوع د امنیت او ناامنۍ ترمنځ انتخاب نه دی، بلکې د دوو سختو او ستونزمنو حالتونو ترمنځ د یوې لارې ټاکل دي.
د هغه په وینا، اقتصادي فشارونه، بېکاري، بېوزلي او په افغانستان کې پراخ محدودیتونه دومره زیات شوي چې ګڼ خلک، سره له دې چې د لارې له خطرونو او په ایران کې د ژوند له ستونزو خبر دي، بیا هم د هېواد پرېښودو ته اړ کېږي.
هغه وایي: «همدا چې خلک لا هم ایران ته د رسېدو لپاره دومره لوی خطر مني، دا ښيي چې په افغانستان کې د ژوند شرایط تر کومې کچې سخت دي. هغه لاملونه چې خلک کډوالۍ ته اړ باسي، لا هم پر خپل ځای پاتې دي.»
وروسته له هغې چې طالبان بیا واک ته ورسېدل، د ډېرو افغانانو لپاره د ایران ویزې ترلاسه کول د پخوا په پرتله سخت شوي دي. له همدې امله، هغه کسان چې د ویزې لوړې لګښتونه نه شي ورکولای، د انسان قاچاقبرو شبکو ته مخه کوي.
صمیم وایي، ویزه په عملي ډول په تور بازار کې په یوه سوداګریز توکي بدله شوې او د راپورونو له مخې، بیه یې له زرو تر یو زر او دوه سوه ډالرو پورې رسېدلې ده. د دومره پیسو برابرول د ډېرو افغانو کورنیو له وسه پورته دي.
د هغه په وینا، بېوزلي، بېکاري او سیاسي فشارونو ګڼ خلک داسې حالت ته رسولې چې له قاچاقبرو پرته بله لار نه ویني.
ډېری هغه کډوال چې په ناقانونه لارو ایران ته ننوځي، د نیمروز لاره غوره کوي. دا ولایت ایران ته د انسانانو د قاچاق له مهمو لارو څخه ګڼل کېږي او په عین حال کې د کډوالۍ له تر ټولو مرګونو مسیرونو څخه هم دی.
کډوال اړ دي چې سلګونه کیلومتره د داسې دښتو او بېدیاوو له منځه تېر شي چې د هوا تودوخه پکې کله ناکله له ۴۵ سانتي ګرادو درجو هم اوړي.
په داسې شرایطو کې، که قاچاقبران کډوال پرېږدي او یا یې موټر خراب شي، د ژوندي پاتې کېدو چانس ډېر کم وي. سخته تنده او زغملو نه وړ ګرمي کولای شي یوازې په څو ساعتونو کې د انسان ژوند واخلي.
حتی هغه کسان چې له دښتې روغ ووځي، د لارې په دوام کې د نیول کېدو، ایستلو، لوټ کېدو او یا د قاچاقبرو د ناوړه ګټې اخیستنې له خطر سره مخ وي.
ایران له لسیزو راهیسې د میلیونونو افغان کډوالو کوربه پاتې شوی دی. په ۲۰۲۵ کال کې د کډوالو د پراخ ایستلو له څپې مخکې، شاوخوا څلور میلیونه افغانان، چې پکې ثبت شوي پناهغوښتونکي، د قانوني اسنادو لرونکي او بې اسناده کسان شامل وو، په ایران کې اوسېدل.
سره له دې، ډېری یې له کلونو ژوند وروسته هم د روښانه قانوني حالت څښتنان نه دي. د افغان کډوالو هغه ماشومان چې په ایران کې زېږي، په خپله ایرانی تابعیت نه ترلاسه کوي او د ډېرو افغانانو لپاره د تابعیت ترلاسه کولو روښانه لاره هم نشته.
امید معماریان، چې د ډان (DAWN) په نوم سازمان کې د ایران د چارو لوړپوړی شنونکی دی، وایي ایران په وروستیو کلونو کې د افغانانو د قانوني ننوتلو لارې لا پسې محدودې کړې دي.
د هغه په وینا، هر څومره چې قانوني لارې تړل کېږي، همغومره ډېر خلک اړ کېږي چې د قاچاق له لارو ایران ته ولاړ شي؛ هغه لارې چې پکې د کډوالو د حقونو د نقض او ناوړه ګټې اخیستنې خطر ډېر لوړ وي.
کارپوهان باور لري چې سختو کډوالۍ پالیسيو او پراخو ایستنو د افغان کډوالو شمېر نه دی کم کړی، بلکې یوازې یې هغوی لا خطرناکو لارو ته اړ کړي دي.
معماریان وایي: «د ډېرو خلکو لپاره خبره د ژوند کولو لپاره د تر ټولو ښه هېواد موندل نه دي. هغوی یوازې غواړي له هغه ناوړه حالت څخه ځان وژغوري چې پکې بند پاتې دي. دا پرېکړه تر هر څه وړاندې د ژوندي پاتې کېدو لپاره کېږي.»
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ تېره میاشت په یوه خبرپاڼه کې خبرداری ورکړی چې افغانستان د دومره سترو راستنېدونکو د منلو لپاره چمتووالی نه لري.
د دې ادارې په وینا، له ۲۰۲۳ کال راهیسې تر اوسه له شپږو میلیونو ډېر افغانان هېواد ته بېرته ستانه شوي، په داسې حال کې چې د افغانستان نږدې نیمايي وګړي د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره بشري مرستو ته اړتیا لري.
ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د کډوالو ستنېدل باید په خپله خوښه، په خوندي ډول او د انساني کرامت له ساتنې سره مل وي. دې سازمان خبرداری ورکړی چې د پراخو ایستنو دوام به د افغانستان بشري ناورین لا ژور او سخت کړي.
د سوکوهنې افغان لوبغاړی شریف احمدزی په یونان کې د سکاټلنډۍ مرستندویې الیزابت جېن راس د وژنې په تړاو د شک پر بنسټ نیول شوی او ټاکل شوې ده چې د چهارشنبې په ورځ د اتن محکمې ته وړاندې شي.
یوناني پولیسو نوموړی وروسته له هغې ونیو چې د الیزابت مړی د اتن ښار په یوې ویجاړې ودانۍ کې د سفر په یوه بکس کې وموندل شو.
د لومړنیو طبي راپورونو له مخې، د الیزابت د مړینې لامل ساهبندي ښودل شوې ده.
یوناني چارواکو ویلي، د الیزابت مړی د جولای په ۱۸مه هغه مهال وموندل شو چې یوه بېکوره سړي د اتن د کیپسلي په سیمه کې له یوې ورانې ودانۍ څخه د بد بوی احساس وکړ او پولیس یې خبر کړل.
د پولیسو په وینا، شریف احمدزي د هغې اپارتمان کونجي له ځان سره لرله چې الیزابت پکې اوسېده. همدارنګه، پولیس د څار کمرې انځورونه هم څېړي چې ویل کېږي احمدزی پکې د یوه بکس د لېږدولو پر مهال لیدل کېږي. ګومان کېږي چې د الیزابت مړی په همدې بکس کې ایښودل شوی و.
د پولیسو په خبره، د ځایمعلومولو د یوه ګرځنده اپلېکېشن مالومات، چې د احمدزي مېرمنې ترې کار اخیسته، ښيي چې نوموړی د پېښې له رامنځته کېدو څو ورځې مخکې په هغه سیمه کې موجود و، چیرې چې باور کېږي الیزابت وژل شوې ده.
راپورونه وايي، احمدزي منلې چې د الیزابت مړی یې یوې ورانې ودانۍ ته لېږدولی او هلته یې پرېیښی و. هغه له مړینې وروسته د الیزابت له ګرځنده ټیلیفون څخه د هغې کورنۍ ته لنډ پیغامونه هم استولي، څو هغوی داسې وانګیري چې نوموړې لا هم ژوندۍ ده.
پولیسو زیاته کړې چې احمدزي د الیزابت له مړینې وروسته د هغې بانکي کارتونه هم د پیسو ایستلو لپاره کارولي دي. هغه ودانۍ چې د الیزابت مړی پکې موندل شوی، د هغې د استوګنې له ځایه شاوخوا شل دقیقې واټن لري.
یوناني چارواکو دا هم ویلي چې د احمدزي د کور د پلټنې پر مهال یوه تقلبي وسله او یو چاړه موندل شوي او ضبط شوي دي. د دې پېښې په اړه څېړنې لا هم روانې دي.
د برېتانوي رسنیو د راپورونو له مخې، شریف احمدزی په افغانستان کې زېږېدلی دی. د هغه پلار، چې د افغانستان د پوځ له قوماندانانو څخه و، په یوه وسلوال برید کې وژل شوی و.
احمدزی د ځوانۍ په کلونو کې د پناه غوښتونکي په توګه د ایران او ترکیې له لارې یونان ته ولاړ. هغه تر یوه وخته د کډوالو په یوه کمپ کې اوسېده، وروسته په یونان کې مېشت شو او اوس له خپلې امریکایۍ مېرمنې او ماشوم سره په همدې هېواد کې ژوند کوي.
احمدزي دوه ځله په آتن کې د مسلکي سوکوهنې سیالیو کې برخه اخیستې ده. هغه خپله لومړنۍ سیالي د ۲۰۲۵ کال په جون میاشت کې وبایلله، خو د ۲۰۲۶ کال په مارچ میاشت کې یې دویمه سیالي وګټله او د خپلې وزنکتګورۍ د ملي اتل لقب یې خپل کړ.
راپورونه وایي، احمدزی د کډوالو په کمپ کې له خپلې مېرمنې سره اشنا شوی و. ویل کېږي، وروسته له دې چې عیسوي دین یې ومانه، له خپلې مېرمنې سره یې د کډوالو د ملاتړ لپاره یوه خیریه ټولنه هم جوړه کړه.
د راپورونو له مخې، همدې خیریه ټولنې د احمدزي او د هغه د مېرمنې پېژندګلوي له الیزابت سره کړې وه. الیزابت د سکاټلنډ د اېډینبرا ښار اوسېدونکې او یوه عیسوۍ رضاکاره وه چې د کډوالو د ملاتړ په چارو کې یې همکاري کوله.
په افغانستان کې د طب په بېلابېلو پوهنتونونو کې پر زده کړو بوخت پاکستاني محصلین وایي، د پاکستان د طبي شورا (پي ايم ډي سي) وروستۍ پرېکړې زرګونه زده کوونکي له سختې اندېښنې سره مخ کړي دي.
په افغانستان کې د پاکستان د طب محصيلين
د جلالاباد د روښان پوهنتون د طب د یوولسم سمستر محصل محمد نعمان، چې د خېبر پښتونخوا د بونېر ولسوالۍ اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، دا مهال یوازې په روښان پوهنتون کې شاوخوا د ۱۰۰۰ تنو پورې پاکستاني محصلین د طب زده کړې کوي او ټول د خېبر پښتونخوا پښتانه دي.
هغه زیاته کړه، په ټول افغانستان کې نږدې ۴زر۰ پاکستاني زده کوونکي د طب په شاوخوا ۱۵ پوهنتونونو کې پر زده کړو بوخت دي، چې ډېری یې د جلالاباد او کابل په پوهنتونونو کې دي، او په کندهار کې هم د بلوچستان زده کوونکي زده کړې کوي.
د پي ايم ډي سي اعلاميې ته غبرګون
نعمان دپي ايم ډي سيد وروستۍ اعلامیې په غبرګون کې وویل، دغه پرېکړې ټول زده کوونکي اندېښمن کړي دي، ځکه کله چې دوی افغانستان ته د زده کړو لپاره راغلل، د افغانستان طبي پوهنتونونه د پي ايم ډي سي د منل شویو پوهنتونونو په لېست کې شامل وو.
د هغه په خبره، دوی افغانستان ته د نورو هېوادونو د زده کوونکو په څېر په خپل سر نه دي تللي، بلکې لومړی یې اسناد د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له لارې تايید شوي، وروسته د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت هم د دوی اسناد تايید کړي او بیا د قبایلو چارو وزارت د خېبر پښتونخوا او بلوچستان پښتنو زده کوونکو ته قبایلي کارتونه ورکړي، چې پر بنسټ یې له ازموینې وروسته دولتي او خصوصي پوهنتونونو ته داخلې ورکړل شوې دي.
هغه وویل: «اوس که د پاکستان او افغانستان اړیکې خرابې شوې وي او پاکستان خپله پاليسي بدله کړې وي، باید د دغو بدلونونو زیان محصلینو ته ونه رسېږي».
د کابل د بایزید روښان پوهنتون د طب د څلورم کال محصل کاشف احمد، چې د خېبر پښتونخوا د کوز دیر د میدان سیمې اوسېدونکی دی، هم افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، دوی نه پوهېږي چې ولې هغه پوهنتونونه چې د دوی د داخلې پر مهال دپي ايم ډي سي په لېست کې شامل وو، اوس ترې ایستل شوي دي.
همداراز د همدې پوهنتون د یوه محصل عبدالله پلار، سرتاج خان، وویل چې دپي ايم ډي سي اعلامیې دوی سخت اندېښمن کړي او د خپلو اولادونو د راتلونکي په اړه جدي اندېښنې لري.
د زده کړو لپاره د افغانستان انتخاب
د محصلینو او د هغوی د کورنیو په وینا، افغانستان یې ځکه د طب د زده کړو لپاره غوره کړی و، چې خېبر پښتونخوا ته نږدې دی، د تګ راتګ لګښتونه کم دي، د پوهنتونونو فیسونه د چین او نورو هېوادونو په پرتله تر نیمايي هم ارزانه دي او د ژبې او کلتور ستونزه هم پکې نه شته.
دوی وایي، افغانستان ته د سفر لګښت شاوخوا ۱۰زره پاکستانۍ کلدارې کېږي، خو چین او نورو هېوادونو ته یوازې د الوتکې ټکټونه له یو لک څخه تر یو نیم لک کلدارو پورې لګښت لري.
د زده کوونکو او کورنيو یې راتلونکی پلان او غوښتنې
محمد نعمان وویل، هغه محصلین چې تر دوی مخکې یې په افغانستان کې د طب زده کړې بشپړې کړې دي، پاکستان ته تر ستنېدو وروسته دپي ايم ډي سيپه ازموینو کې له ګډون محروم شوي او اوس یې په دې تړاو د پاکستان سترې محکمې ته عریضه کړې ده.
هغه زیاته کړه، «اوسنيو محصلینو هم پرېکړه کړې چې لومړی به خبري غونډه وکړي او وروسته به په اسلاماباد کې اعتراضي لاریون ترسره کړي».
سرتاج خان وایي: «ډېری کورنۍ دا مالي توان نه لري چې خپل ماشومان د زده کړو په منځ کې نورو هېوادونو ته ولېږي، ځکه که یې اقتصادي وس درلود، له پیل څخه به یې هغوی چین یا نورو هېوادونو ته استولي وو».
د هغه په خبره، اوس به د خپلې قضیې د حل لپاره د پاکستان محکمو ته مراجعه وکړي.
کاشف احمد بیا وویل: « د پي ايم ډي سي وروستۍ پرېکړې له سخت ناڅرګند وضعیت سره مخ کړي يُو»، ځکه نه ډېری کورنۍ د نورو هېوادونو د زده کړو توان لري او نه هم معلومه ده چې که کوم محصل بل هېواد ته ولاړ شي، خپلې زده کړې به له هماغه ځایه دوام ورکړي او که به یې له سره پیلوي.
نوموړي د پاکستان له حکومت او پي اېم ډي سيوغوښتل چې خپله پخوانۍ تګلاره بېرته عملي کړي، د افغانستان د طبي پوهنتونونو اسناد ومني او دغه پوهنتونونه یو ځل بیا د منل شویو طبي ادارو په لېست کې شامل کړي.
د پاکستان د طبي شورا پرېکړه
د پاکستان طبي شورا ( پي ایم ډي سي) په افغانستان کې په طبي زدهکړو بوختو پاکستاني محصلینو ته خبرداری ورکړی چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو فارغېدل به دوی ته په پاکستان کې د ډاکټرۍ د مسلک د ترسره کولو حق ورنه کړي.
شورا د جولای په ۳۱مه نېټه اعلان کړی، هغه پاکستاني محصلین چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو څخه فارغېږي، نه شي کولای د پاکستان طبي شورا رسمي ثبت یا جواز ترلاسه کړي او له همدې امله به په پاکستان کې د ډاکټر په توګه د کار کولو اجازه هم ونه لري.
د پاکستان طبي شورا د معلوماتو له مخې، د افغانستان طبي پوهنتونونه د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون د ارزول شویو او منل شویو طبي پوهنتونونو په نوملړ کې شامل نه دي. له همدې امله، د دغو پوهنتونونو فارغان د پاکستان د ثبت ملي ازموینې کې د ګډون شرایط نه پوره کوي.
شورا له ټولو پاکستاني محصلینو غوښتي چې د افغانستان یا هر بل بهرني طبي پوهنتون ته له شاملېدو مخکې دې ډاډ ترلاسه کړي چې اړوند پوهنتون د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون له لوري منظور شوی وي، څو په راتلونکي کې د مسلکي ثبت او کار له ستونزو سره مخ نه شي.
د پاکستان طبي شورا ټینګار کړی چې د طبي زدهکړو لپاره د پوهنتون د اعتبار ارزول د محصلینو مهم مسؤلیت دی او له دې سپارښتنې څخه سرغړونه کولای شي د دوی پر مسلکي راتلونکي جدي اغېزې ولري.
د هیلۍ په نوم یوه نجلۍ ادعا لري چې د ننګرهار امنیې قومندانۍ پخوانی ویاند مولوي عبدالبصیر زابلی یې ګواښي چې د هغې عکسونه او ویډیوګانې په رسنیزې کړي.دغه طالب چارواکی دا مهال زابل کې د طالبانو د امنیه قوماندانۍ د پولیسو د حقوقو برخې مدیر دی او د دغه نجلۍ سره یې ویډیو اړیکې هم کولې.
هیله افغانستان انټرشنل – پښتو ته وایي چې د طالبانو دغه غړي ورسره خوږې خبرې پیل کړې او دا یې هم د «نادانۍ» له کبله په دام کې ولوېده. هغې وویل: «کله چې مونږ یو بل سره مسیجنر کې خبرې شروع کړې، دې وویل چې زه یو بل مستعار اکاونټ لرم او د جنۍ په نوم دی او راځه چې هلته سره چټ کوو». دغه نجلۍ زیاتوي چې نوموړي ورسره خبرې بیخي ډېرې کړې او شپه او ورځ به یې یو بل سره اړیکې کولې
د نوموړې په وینا، د هغې د اکاونټ پاسورډونه هم له عبدالصیر زابلي سره شریک کړل او دغه طالب بیا د ده له فېسبوک څخه په مسینجر کې د هغه کورني انځورونه هم ځانله ډاونلوډ کړل. د هیلې په خبره، له دغه طالب سره یې ویډیوي اړیکې هم پیدا شوې او اړه یې کړه چې باید په مسینجر ورسره ویډیوي خبرې هم وکړي.
دا نجلۍ زیاتوي: «څو څو ځله یې ما ته وویل چې ما سره له نږدې وګوره. زه یې تهدیدولم، راته یې وویل که ورسره ونه ګورم نو زما عکسونه او ویډیوګانې به فېسبوک کې نشر کړي. زه یې سخته تشویش کې کړی یم، حیرانه یم چې څه وکړم».
په یوې شریکې شوې ویډیو کې ښکاري چې عبدالبصیر زابلی کندهار ته د سفر پر مهال په یو لوی مساپر وړونکي موټر کې ناست دی او د دغه نجلۍ ویډیوي اړیکه ځوابوي.
هیلې افغانستان انټرنشل – پښتو ته زیاته کړه چې عبدالبصیر زابلي ورسره د طالبانو د وسلو، موټرو او کورنو تصویرونه شریکول. د هغې په خبره، دغه طالب یې د فېسبوک اکاونټ یو شمېر نورو طالبانو ته هم ورکړی و او هغوی هم ورته پېغامونه استول.
دغه نجلۍ ادعا کوي چې زابلي ورته څو څو ځله وړاندیز کړی چې د واده لپاره ورته یوه نجلۍ وګوري.
هغې همدا راز ادعا کړې، د یاد طالب داسې انځورونه لري چې له هلکانو یې جنسي استفاده کړې ده. هیلې له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره څو انځورونه شریک کړي چې په اخلاقي لحاظ یې خپرول مناسب نه دي، خو هغه انځور شریک کېږي چې په یوه خونه کې یو هلک ناست لیدل کېږي او د هیلې په وینا، له همدې هلک سره عبدالبصیر زابلي جنسي اړیکې هم ټینګې کړې دي.
مولوي عبدالبصیر زابلی اوس مهال په زابل ولایت کې د طالبانو د امنیه قوماندانۍ د پولیسو د حقوقو برخې د مدیر په توګه دنده لري.
دغه نجلۍ زیاتوي چې له سختې ویرې سره مخ ده، د طالبانو دغه چارواکی یې وخت ناوخت ګواښي او ناوړه غوښتنې ترې لري. هڅه مو وکړه چې په دې تړاو په ننګرهار کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ د پخواني ویاند نظر هم ولرو، خو پرې بریالي نهشو.
تر دې وړاندې د طالبانو نورو چارواکو بیا د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې له نجونو او ښځو څخه ناوړه جنسي استفادې کړي او په زوره یې اړې کړې دي چې ورسره نامشروع اړیکې ټنیګې کړي. د طالبانو سترې محکمې د جنسي ځوورونې او زنا په تورونو د مختلفو ولایتونو کې خلکو ته علني سزاګانې ورکړي، خو د خپلې ډلې په چارواکو یې چې د جنسي تېریو او زنا مستندې پېښې لري، هېڅ ډول سزا یې پرې نه ده پلي کړې.
د بشري حقونو نړیوالو سازمانونو هم اندېښنې ښوولې دي چې یو شمېر طالب قوماندانانو او چارواکو افغانستان کې ښځې جبري نکاح ته مجبوره کړي او د جنسي زور زیاتي پېښې هم ورسره شوې دي.
د خوړو نړیوال پروګرام (ډبلیو ایف پي) د افغانستان لپاره مشر، جان ایلیف خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې د خوارځواکۍ بحران له کنټروله وتلی او وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي، خو د بودجې د سخت کمښت له امله د دې بحران د مهارولو وړتیا نه لري.
د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، جان ایلیف د سېشنبې په ورځ، د زمري په ۱۳مه، له کابل څخه په جنیوا کې خبریالانو ته وویل: «دا یو داسې بحران دی چې هره ورځ لا پسې پراخېږي او له بده مرغه موږ یې د کنټرول توان نه لرو».
د خوړو نړیوال پروګرام د اټکل له مخې، د روان ۲۰۲۶ میلادي کال په ترڅ کې به نږدې ۳،۷میلیونه افغان ماشومان په شدیدې خوارځواکۍ اخته شي. دغه راز، شاوخوا ۱،۲میلیونه امیندواره ښځې او شیدې ورکوونکې میندې هم د خوارځواکۍ له ستونزې سره مخ دي.
جان ایلیف ویلي، د ماشومانو شدید ډنګرښت، چې د خوارځواکۍ تر ټولو خطرناک ډول بلل کېږي، اوس د افغانستان په درېیمه برخه ولایتونو کې بحراني کچې ته رسېدلی دی.
د هغه په وینا، سیمهییزې جګړې، د سوداګرۍ ګډوډي، له ګاونډیو هېوادونو د افغانانو جبري راستنېدل او د نړیوالو مرستو کمښت د شدیدې خوارځواکۍ کچه بېساري لوړه کړې ده.
هغه زیاته کړه چې تېر کال د خوارځواکۍ د زیاتوالي تر ټولو لوړه کلنۍ کچه ثبت شوې وه، خو سږ کال وضعیت لا هم تر هغه خراب شوی دی.
د ملګرو ملتونو دغه چارواکي ویلي، د هغو ماشومانو شمېر چې په بېړني ډول روغتیايي مرکزونو ته لېږدول کېږي، په زیاتېدو دی، خو ډېری یې دومره ناوخته رسېږي چې ژغورل یې ناشوني وي.
د هغه په خبره، د دوو کلونو څخه کم عمره ماشومان د خوارځواکۍ د تر ټولو سختو پېښو شاوخوا ۸۰ سلنه جوړوي.
د بودجې کمښت د مرستو مخه نیولې
جان ایلیف ویلي، د خوړو نړیوال پروګرام سږ کال یوازې دومره بودجه لري چې له هر اوو شدیدو خوارځواکو ښځو او ماشومانو څخه یوازې یو ته د تغذیې خدمتونه برابر کړي.
هغه وویل: «موږ له هرو اوو کسانو څخه شپږ تنه بېرته ستنوو، ځکه د مرستې لپاره هېڅ امکانات نه لرو. د خوارځواکو ماشومانو کمزوري ژړا د افغانستان په روغتیايي کلینیکونو کې هره ورځ اورېدل کېږي».
نوموړي خبرداری ورکړ چې که وضعیت همداسې دوام وکړي، دا بحران به د پخوانیو ټولو اټکلونو څخه هم واوړي او ګڼ شمېر ماشومان او میندې به د هغو لاملونو له امله ژوند له لاسه ورکړي چې مخنیوی یې ممکن دی.
هغه ټینګار وکړ چې لوږه په افغانستان کې د کډوالۍ، افراطیت او بېثباتۍ لامل کېږي او زیاته یې کړه: «بېثباته افغانستان د هېچا په ګټه نه دی».
د خوړو نړیوال پروګرام د معلوماتو له مخې، دا مهال نږدې ۱۴ میلیونه افغانان له شدیدې لوږې سره مخ دي، خو د بودجې د کمښت له امله دغه اداره یوازې له هرو نهو اړمنو کسانو څخه یو ته مرستې رسولای شي.
جان ایلیف ویلي، د خوړو نړیوال پروګرام د روان کال په پیل کې ۹۰۰ میلیونه ډالرو ته اړتیا لرله، خو تر اوسه یې یوازې ۱۳۰ میلیونه ډالر ترلاسه کړي دي.
دغه سازمان ویلي، په راتلونکو شپږو میاشتو کې په افغانستان کې د شدیدې خوراکي ناامنۍ د مخنیوي لپاره ۵۴۰ میلیونه ډالرو بیړنیو مرستو ته اړتیا لري.
د خوړو نړیوال پروګرام مشر له ټولو نړیوالو تمویلوونکو، په ځانګړي ډول له امریکا او هغو هېوادونو چې افغانستان ته یې خپلې مالي مرستې درولې دي، وغوښتل چې د افغانستان د بشري ناورین د مهارولو لپاره خپلې مرستې بېرته پیل کړي.