د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
«زما په زامنو پام کوئ.» دا د حیاتالله له وروستیو خبرو څخه وې؛ د یوه افغان پلار هغه وروستی غږ چې د ژوند د پای په شېبو کې یې د خپل موبایل له لارې ثبت کړ. ایا د بې وسۍ دا غږ هم د افغانانو تر منځ هېرېدونکی دی؟ او د حیات الله پر لار به نور افغانان هم لاړ شي؟
دا د فلم یوه صحنه نه وه، نه د یوې جوړې شوې کیسې برخه؛ دا د یوه مجبور انسان وروستۍ چیغه وه چې د افغانستان د نیمروز ولایت په سوځنده دښتو کې د ژوند او مرګ ترمنځ پاتې شوی و.
همدا دښتې دي چې زرګونه افغانان ترې د ایران پر لور تېرېږي؛ په دې هیله چې کار پیدا کړي، خوندي ژوند ولري او خپلو کورنیو ته د راتلونکې یوه هیله برابره کړي.
د حیاتالله غږ له هرې جملې سره کمزوری کېده.
«زما لپاره دعا وکړئ،» هغه وویل: «مورې، زه د مرګ په حال کې یم.» او بیا، کله چې مرګ ورته نږدې شو، د خپل ځان پر ځای یې د خپلو ماشومانو فکر وکړ.
«زما په زامنو پام کوئ... په ځانګړي ډول په هبت.»
د هبت نوم یو دردناک توپیر لري. دا د افغانستان د اوسني وضعیت د جوړوونکو یا واکمنو نوم نه و؛ دا د یوه معصوم ماشوم نوم و. د هغه زوی نوم چې پلار یې د خپلو اولادونو د یوې مړۍ ډوډۍ لپاره د نړۍ له خطرناکو لارو یوه نیولې وه.
د حیاتالله وروستی پیغام د یوه پلار د مینې وروستی ثبوت و.
حیاتالله له ۱۴ نورو افغانانو سره یو ځای، د نیمروز له لارې ایران ته روان و. د ډېرو افغانانو په څېر، هغه هم ځکه نه و وتلی چې غوښتل یې خپل وطن پرېږدي؛ هغه ځکه روان و چې احساس یې کاوه بله لار نه لري.
د ډېرو افغان کورنیو لپاره، ایران د یوې هیلې نښه ده، یو نږدې هېواد چې ښايي هلته کار پېدا کړي، پیسې وګټي او پاتې کورنۍ پرې وساتي.
خو دغه سفر خپله د ژوند او مرګ یو قمار ګرځېدلی دی.
د حیاتالله او نورو کډوالو موټر د دښتې په منځ کې خراب شو. شاوخوا یې یوازې پراخه شګه، سخت ګرم لمر او داسې چاپېریال و چې ژوندي پاتې کېدل پکې اوبو، سیوري او وخت ته اړتیا لري. خو دوی له دې ټولو بې برخې وو.
لمر پرې سور تنور شوی و. بدنونه یې د سختې ګرمۍ له امله کمزوري کېدل. تنده ورځ تر بلې زیاتېده. ورو - ورو، یو په بل پسې، د هغوی غږونه چوپ شول.
د ژوند په لټه کې د هغوی یروان سفر، د نیمروز په شګو کې پای ته ورسېد.
د حیاتالله تراژیدي یوازې د یوه انسان کیسه نه ده. دا د افغانستان د یوې پراخې او روانې ستونزې یوه برخه ده.
له هغه وروسته چې طالبان د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې بېرته واک ته ورسېدل، افغانستان له ژورو اقتصادي ستونزو او ټولنیزو محدودیتونو سره مخ دی. میلیونونه افغانان د بېکارۍ، بېوزلۍ او د راتلونکي د نامعلوم حالت له امله له سختو شرایطو سره مخ دي.
د ډېرو لپاره، له هېواده وتل نور انتخاب نه دی؛ بلکې یوه مجبوري ده. یو پلار چې کار نه شي پیدا کولی. یو ځوان چې خپل راتلونکی نه ویني. یوه کورنۍ چې د لومړنیو اړتیاوو د برابرولو توان نه لري. د هغوی لپاره، د کډوالۍ خطرونه کله ناکله د پاتې کېدو له درد څخه کوچني ښکاري.
هغوی قاچاقبرانو ته مخه کوي. په دښتو او غرونو کې مزلونه وهي. له داسې لارو تېرېږي چې هر ګام یې د نیول کېدو، ناوړه چلند، استثمار یا مرګ خطر لري.
ایران د ډېرو افغان کډوالو لپاره د جغرافیایي نږدېوالي او د کار د فرصتونو له امله یو مهم مقصد پاتې شوی دی. میلیونونه افغانان له لسیزو راهیسې په ایران کې ژوند کوي، خو د افغانستان د خرابېدونکو شرایطو له امله د کډوالۍ نوې څپې هم دوام لري. خو ایران ته رسېدل هم د خوندیتوب ضمانت نه دی.
ډېری افغانان له سختو سفرونو، بېوزلۍ، شړلو او نامعلوم برخلیک سره مخ کېږي. ځینې بېرته شړل کېږي. ځینې په لاره کې ورکېږي او ځینې، لکه حیاتالله، هېڅکله سرحد ته نه رسېږي. د هغه مرګ یوازې د یوه انسان له لاسه ورکول نه وو.
دا د زرګونو افغان پلارانو کیسه ده چې خپل کورونه پرېږدي او یوازې یوه هیله له ځان سره وړي: چې قرباني به یې د خپلو ماشومانو راتلونکی ښه کړي.
هغه جمله چې حیاتالله د ژوند په وروستیو شېبو کې تکرار کړه — «زما په زامنو پام کوئ» — یوازې د خپلې کورنۍ لپاره پیغام نه و.
دا د هغو افغانانو غږ و چې د کور دننه له ناامیدۍ او د لارې په اوږدو کې له خطر سره مخ دي.
یو پلار د خپلو ماشومانو د ژغورلو لپاره مړ شو. خو د هغه وروستۍ خبرې یوه دردناکه پوښتنه پرېږدي:
تر کومه به افغانان یوازې د ژوندي پاتې کېدو لپاره خپل ژوند له خطر سره مخ کوي؟ تر کومه به د هیلو سفرونه په دښتو، غرونو او سرحدونو کې پای ته رسېږي؟
او تر کومه به افغانې کورنۍ د هغه راتلونکي لپاره تر ټولو لوړه بیه ورکوي چې په خپل هېواد کې یې نه شي موندلی؟
د طالبانو له بیا واکمنېدو ۵کاله وروسته، چین لا هم د طالبانو اداره په رسمیت نه ده پېژندلې. د چین د سوهو رسنۍ په وینا، د ترهګرۍ ګواښونه، د حکومت د جوړښت په اړه اندېښنې، د ښځو د حقونو او زدهکړو محدودیتونه او د سیمهییز ثبات خطرونه هغه عوامل دي چې د بېجینګ دریځ اغېزمنوي.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې په کابل کې بیا واک ترلاسه کړ او د افغانستان اسلامي امارت یې اعلان کړ. له هغه وروسته، د نړۍ ډېرو هېوادونو لا هم د دې ادارې د رسمیت پېژندلو په اړه محتاط دریځ خپل کړی دی.
د چینایۍ رسنۍ سوهو د تحلیل له مخې، طالبانو د واک له ترلاسه کولو وروسته چین ته ډاډ ورکړی و چې د افغانستان خاوره به د چین پر ضد ترهګر ونه کاروي، خو چین لا هم د دې موضوع په اړه اندېښنې لري. په ځانګړې توګه د اسلامي دولت- خراسان څانګې او نورو وسلهوالو ډلو فعالیتونه د سیمې د امنیت لپاره خطر بلل شوي دي.
چین اندېښنه لري چې د افغانستان خاوره د هغو ډلو لپاره خوندي ځای نه شي چې د چین لوېدیزو سیمو ته ګواښ پېښولی شي.
د مقالې له مخې، چین ټینګار کوي چې د ترهګرۍ پر ضد مبارزه له نړیوالې ټولنې سره د طالبانو د اړیکو او د افغانستان د ادغام لپاره بنسټیز شرط دی.
سوهو وايي، چې په سیاسي برخه کې هم د طالبانو د ادارې جوړښت د نړیوالو اندېښنو سبب شوی ځکه منتقدان وايي چې د افغانستان د نورو قومونو او سیاسي ډلو د ګډون کچه پکې کمه ده.
د ښځو د حقونو او زدهکړو په اړه د طالبانو تګلارې هم د نړیوالې ټولنې له سختو نیوکو سره مخ دي. د نجونو پر ثانوي زدهکړو محدودیتونه او د ښځو پر فعالیتونو بندیزونه هغه موضوعات دي چې د طالبانو د رسمیت پېژندنې پر وړاندې خنډ بلل کېږي.
چین افغانستان د سیمهییزو همکاریو لپاره مهم هېواد ګڼي، ځکه افغانستان د منځنۍ، سویلي او لوېدیزې اسیا ترمنځ ستراتیژیک موقعیت لري او د «کمربند او لارې» نوښت لپاره هم اهمیت لري.
سره له دې، د مقالې له مخې، چین اندېښنه لري چې طالبان له لویو قدرتونو سره اړیکې د سیاسي امتیازونو د ترلاسه کولو لپاره کاروي. بېجینګ غواړي افغانستان د سیالیو پرځای د سیمهییزې همکارۍ مرکز وي.
سوهو زیاتوي، چې اقتصادي ستونزې هم د افغانستان د راتلونکې لپاره جدي ننګونه بلل شوې دي. د بهرنیو شتمنیو کنګل کېدل، د اقتصاد کمزوري کېدل، د بېکارۍ زیاتوالی او بشري ستونزې پر طالبانو فشارونه زیاتوي.
د مقالې په پای کې ویل شوي چې د چین اوسنی دریځ د طالبانو پر وړاندې دښمني نه، بلکې د امنیتي او سیاسي خطرونو پر بنسټ محتاط سیاست دی. سوهو وايي، چین له طالبانو سره اړیکې ساتي، خو د رسميت پېژندنې لپاره یې د ځینو شرایطو پوره کېدل مهم بللي دي.
د بلخ د شادیانو دښتې په پراخو کروندو کې د وچې ځمکې درزونه هر کال ژورېږي. د ګوریمار کلي بزګر رحیم لالا هر سهار له لمر ختو مخکې، چې لا د لمر تودې وړانګې نه وي خپرې شوې، خپلو ځمکو ته ځي.
رحیم لالا وایي، هغه وختونه بدل شوي چې بزګرانو به د اوبو لپاره په لږه ژوره څاه بسنه کوله. اوس هر څو کاله وروسته اړ دي چې څاهګانې نورې هم ژورې کړي، ځکه د ځمکې لاندې اوبه ورو ورو ښکته ځي. د ژورو څاهګانو کیندل، د برقي پمپونو اخیستل او د برېښنا لګښتونه هغه بارونه دي چې د ده په څېر ډېر بزګران نور په اسانۍ نه اوږه نه شي ورکولی.
رحیم لالا وايي، « هر کال اوبه کمېږي، خو لګښتونه زیاتېږي. ویره لرم چې سږ کال به هم حاصل تر ژمي ونه رسېږي».
د وچکالۍ فشار هغه دې ته اړ کړی چې په وروستیو کلونو کې څو ځله د خپلې ځمکې یوه برخه شاړه پرېږدي. د اوبو نشتوالی د دې سبب شوی چې ځینې فصلونه یې له منځه ولاړ شي. دوه کاله وړاندې، چې د کورنۍ د اړتیاوو پوره کول ورته ستونزمن شول، څو جریبه ځمکه یې وپلورله، ځکه نه یې د نویو ژورو څاهګانو د جوړولو او نه د اوبو د پمپونو د ساتلو وس درلود.
دا یوازې رحیم لا نه دی ، چې له دې ستونزې سره مخ دی. د بلخ په ډېرو کلیو کې بزګران له همدې ستونزې سره مخ دي. د اوبو کموالی، د خړوبولو لوړې بیې او د راتلونکي حاصل په اړه دوامداره اندېښنه د دوی د ورځني ژوند برخه ګرځېدلې ده.
خو رحیم لالا لا هم یوه هیله لري. که څه هم هغه د قوشتیپې کانال تخنیکي جزییات نه پېژني، نه پوهېږي چې د اوبو وېش، مدیریت او د مالګوبي ستونزې به یې څنګه حل کېږي، خو باور لري چې یوه ورځ به د دغه ستر کانال اوبه د ده تر کروندو ورسېږي.
هغه وايي، که اوبه بېرته راشي، نو ځمکه به یې بیا ژوندۍ شي او دی به د خپلې کورنۍ د نفقې لپاره هغه حاصل ترلاسه کړای شي، چې کلونه ورته په تمه دی.
د رحیم لالا دا هیله، د افغانستان په شمال کې د زرګونو نورو بزګرانو، چې باور لري قوشتیپه به وچکالۍ ځپلو کروندو ته بېرته ژوند وروبښي، ګډه هیله ده. خو پوښتنه دا ده، ایا دا پروژه به دغه تمې پوره کړای شي؟
د قوشتیپې کانال د دغو بزګرانو لپاره د اوبو د سرچینې تر ټولو ستره هیله ده، خو دا پروژه په داسې پوله ولاړه ده چې له یوې خوا د کرنې د ودې فرصت او له بلې خوا د چاپېریالي او سیمهییزو ننګونو خطرونه پکې نغښتي دي.
په دې ځانګړي راپور کې د علمي اسنادو او د اوبو او چاپېریال له کارپوهانو سره د مرکو پر بنسټ، د قوشتیپې کانال پټ اړخونه، سیمهییزې اغېزې او اوږدمهاله خطرونه څېړل شوي دي.
اویا کاله انتظار؛ د قوشتیپې کانال له تېر څخه تر نن پورې
کله چې له رحیم لالا څخه د قوشتیپې د تاریخ په اړه پوښتنه کېږي، هغه وایي نه پوهېږي چې دا پروژه لومړی د کوم حکومت پر مهال طرحه شوې او نه هم په دې خبر دی چې کومو حکومتونو یې د عملي کېدو هڅې کړې دي. هغه یوازې دومره وایي چې له څه مودې راهیسې یې د دې کانال انځورونه په تلویزیون کې لیدلي او اوس هم د هغو اوبو په تمه دی چې ښایي د کانال له بشپړېدو وروسته یې کروندو ته ورسېږي.
د امو سیند د اوبو د لېږدولو او د افغانستان د شمالي دښتو د خړوبولو طرحه نږدې اویا کاله پخوانۍ ده. دا طرحه لومړی ځل د ۱۹۵۰مې لسیزې پر مهال د محمد داوود خان د صدارت په دوره کې مطرح شوه. وروسته د ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال ورباندې لومړنۍ تخنیکي څېړنې وشوې او د محمد داوود خان د ولسمشرۍ پر مهال د افغانستان د اووه کلن اقتصادي پراختیايي پروګرام برخه وګرځېده. هغه مهال ددې پروژې هدف دا و چې د بلخ، جوزجان او فاریاب ولایتونو پراخې کرنیزې ځمکې خړوبې شي.
خو اوسنی قوشتیپه د هغه وخت له طرحې سره د اوبو د لېږد ظرفیت او د خړوبېدونکو ځمکو له پلوه پام وړ توپیر لري. د اووه کلن پراختیايي پروګرام له اسنادو سره سم، په لومړنۍ طرحه کې د کانال د اوبو لېږد ظرفیت شاوخوا سل مکعب متره په ثانیه اټکل شوی و، خو اوسنی کانال د نږدې ۶۵۰ مکعب متره اوبو د لېږد لپاره ډیزاین شوی دی. همدارنګه د دې پروژې تر پوښښ لاندې د کرنیزو ځمکو اندازه هم د پخوانۍ طرحې په پرتله څو برابره زیاته شوې ده.
له څو لسیزو ځنډ وروسته، د قوشتیپې پروژه په ۲۰۱۸ کال کې د ولسمشر محمد اشرف غني د حکومت پر مهال د متحده ایالاتو په مالي ملاتړ راژوندۍ شوه. ددې پروژې دویم ځلي تخنیکي مطالعه په ۲۰۱۹ کال کې بشپړه شوه چې وروسته د پروژې د بیا پیل تخنیکي بنسټ وګرځېده.
د کانال عملي چارې د ۲۰۲۱ کال په لومړۍ نیمایي کې پیل شوې، خو د جمهوري نظام تر سقوط مخکې یوازې شاوخوا اووه کیلومتره کانال کیندل شوی و. د همدې امکانسنجۍ له مخې، د اصلي کانال جوړول یوازې د پروژې لومړی پړاو دی او بشپړه ګټه اخیستنه یې د فرعي کانالونو، د اوبو د وېش شبکو، د اضافي اوبو د ایستلو سیستمونو او نورو کنټرولي تاسیساتو په جوړېدو پورې تړلې ده.
پر کابل د طالبانو له واکمنېدو وروسته دې ډلې د قوشتېپې کانال د پروژې مدیریت د ملي پراختیا شرکت ته وسپاره او د ۲۰۲۲ کال په مارچ میاشت کې یې د جوړولو چارې بېرته پیل کړې. طالبانو اعلان وکړ چې د پروژې ټول لګښت نږدې ۶۰ میلیارده افغانۍ، یا شاوخوا ۶۸۰ میلیونه ډالره دی او دا پیسې به د هېواد له کورنیو عوایدو، په ځانګړي ډول د ډبرو سکرو له عوایدو، تمویل شي.
د قوشتیپې کانال او په منځنۍ اسیا کې د اوبو امنیت تر عنوان لاندې یو څیړنیز راپور چې په ۲۰۲۴ کال د اندرو کوچینز، الویرا ایدارخانوا، نجیبالله سدید او ذکریا بارکزي له خوا خپور شو، ددې کانال په اړه معلومات څیړلي دي.
د دې راپور له مخې، د اوبولګولو بشپړې شبکې د جوړېدو لپاره باید دوه فرعي کانالونه، ۲۷ ثانوي کانالونه، ۱۸۲ درېیمه درجه کانالونه، ۳۳۹۵ څلورمه درجه کانالونه، ۶۹۲ کیلومتره د کانالونو شبکه، ۲۳ لمریز پمپ سټېشنونه او سلګونه د اوبو د تنظیم او وېش جوړښتونه جوړ شي. د راپور د ارزونې له مخې، حتا که اصلي کانال بشپړ هم شي، د ټولې شبکې بشپړېدل به نږدې لس کاله نور وخت وغواړي.
راپور د پروژې ځینو مهمو تخنیکي ستونزو ته هم اشاره کوي. د ۲۰۱۹ کال د امکانسنجۍ له مخې، د کانال په لومړیو ۴۰ کیلومترو کې شاوخوا ۲۲ سلنه اوبه د کانال له بستر څخه د نفوذ له امله ضایع کېږي او وروسته په پاتې مسیر کې نورې اته سلنه اوبه هم له لاسه وځي.
څېړونکي خبرداری ورکوي چې اقلیمي بدلون، د تودوخې لوړېدل، د امو سیند د اوبو د سرچینو تدریجي کمېدل او د اوبو د مدیریت په برخه کې د سیمې د هېوادونو ترمنځ د همغږۍ نشتوالی، د دې پروژې اوږدمهاله پایښت له جدي ننګونو سره مخ کولی شي.
د امو سیند د اوبو ډیپلوماسي؛ حقوقي اړخونه او د سیمې نازک توازن
د رحیم لالا لپاره امو سیند کومه نړیواله سرحدي موضوع نه ده، بلکې د خپلې کروندې د ژوندي پاتې کېدو هیله ده. هغه د اوبو له حقوقي شخړو او ډیپلوماسۍ خبر نه دی؛ یوازې یوه پوښتنه لري: دا اوبه به کله زموږ کلي ګوریمار ته ورسېږي؟
د قوشتیپې کانال اوبه له امو سیند څخه اخېستل کېږي، چې د منځنۍ اسیا له مهمو او حیاتي سیندونو شمېرل کېږي او د افغانستان، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان اقتصادي او چاپېریالي راتلونکی ورسره تړلی دی.
افغانستان، چې د امو سیند په لوړه حوزه کې موقعیت لري، تل استدلال کړی چې د جګړو، سیاسي بېثباتۍ او د اوبو د زېربناوو د نشتوالي له امله یې د دغه سیند له اوبو څخه د خپلې قانوني ونډې په اندازه ګټه نه ده اخیستې. موجودې څېړنې هم ښيي چې د افغانستان د اوبو استعمال د ښکته پرتو هېوادونو په پرتله پام وړ کم پاتې شوي دي.
ددې حقوقي اختلاف ریښه د ۱۹۸۷ میلادي کال ۵۶۰ پروټوکول ته رسیږي. دا سند هغه مهال، چې افغانستان د شوروي اتحاد تر اشغال لاندې و، د امو سیند د اوبو د وېش لپاره د شوروي جمهوریتونو ترمنځ ترتیب شو. په دغه وېش کې د افغانستان حق، چې د سیند په لوړه برخه کې پروت او د اوبو د سرچینو یوه مهمه برخه برابروي، په عملي توګه له پامه وغورځول شو.
د افغانستان حکومتونو، د جمهوري نظام له دورې نیولې د طالبانو تر واکمنۍ پورې، په پرله پسې ډول دا پروتوکول ځکه له حقوقي پلوه د اعتبار وړ نه دی بللی چې د افغانستان له خپلواک او قانوني رضایت پرته تصویب شوی و.
افغانستان د (دولتونو تر منځ د اوبو د همغږۍ کمیسیون) غړیتوب هم نه لري او په ۱۹۹۲ م کال کې د شوروي اتحاد له ړنګیدو وروسته د الماتا تړون څخه هم بهر پاتې شوی. له همدې امله تر اوسه داسې کوم هر اړخیز میکانیزم نه دی رامنځته شوی چې د امو سیند ګډ مدیریت تضمین کړي او قوشتیپه په یوه وخت کې حقوقي، سیاسي او امنیتي موضوع ګرځېدلې ده.
څېړونکي باور لري چې د هایدرولوژیکو معلوماتو د شریکولو، د تخنیکي همغږۍ او د ګډو څېړنو لپاره د منظم میکانیزم نشتوالی، د امو سیند د مدیریت له تر ټولو لویو نیمګړتیاوو څخه دی.
همدغه تشې د دې لامل شوې چې د سیند ښکته پراته هېوادونه په وروستیو کلونو کې یوڅه محتاطه ډیپلوماسي خپله کړي.
ازبکستان، چې د امو سیند تر ټولو لوی مصرفوونکی هېواد ګڼل کېږي، که څه هم د اوبو د احتمالي کمېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې، خو د خپلو اوبو د سرچینو د پراختیا لپاره یې د افغانستان حق تر پوښتنې لاندې نه دی راوستی. برعکس، تاشکند د ګډو تخنیکي کمېټو، دوامداره خبرو او د معلوماتو د شریکولو پر اړتیا ټینګار کړی دی.
شنونکي په دې باور دي چې که د اوبو د جریان او هایدرولوژیکو معلوماتو منظمه تبادله دوام ومومي، د اوبو د مدیریت تخنیکي اختلافونه به د سیاسي شخړو په بڼه بدل نه شي.
ترکمنستان هم یوڅه محتاط دریځ غوره کړی، خو د دغه هېواد څېړنیزو مرکزونو خبرداری ورکړی چې د امو سیند د اوبو احتمالي کمښت به د ښکته سیمو پر کرنه او د ارال سمندرګي پر چاپېریالي ناورین منفي اغېزې وکړي.
په تاجکستان کې هم که څه هم رسمي او جدي اعتراض نه دی ثبت شوی، خو څېړونکي د دې پروژې اوږدمهاله اغېزې په دوامداره توګه ارزوي.
د اوبو د نړیوالو حقوقو متخصصان ټینګار کوي چې افغانستان د خپلو اوبو د سرچینو د کارولو بشپړ حق لري، خو د ګډو سیندونو مدیریت باید د اوبو د منصفانه او معقول استعمال، ښکته پرتو هېوادونو ته د پام وړ زیان نه رسولو او هایدرولوژیکو معلوماتو د دوامدارې تبادلې د اصولو پر بنسټ ترسره شي.
د دوی په اند، یوازینۍ لاره چې راتلونکې جیوپولیټیکي شخړې کمولی شي، د سیمهییزې همکارۍ د یوه ثابت چوکاټ رامنځته کول او د اوبو ډیپلوماسۍ پیاوړتیا ده، څو د امو سیند مدیریت د شفافیت، باور او همکارۍ پر بنسټ پر مخ ولاړ شي.
د کابل د اوبو د سرچینو د مدیریت یو متخصص، چې د امنیتي دلایلو له امله یې نه غوښتل نوم یې په راپور کې خپور شي، وایي د امو سیند د حوزې د هېوادونو ترمنځ د ګډ حقوقي او تخنیکي چوکاټ نشتوالی ښايي سملاسي بحران رامنځته نه کړي، خو په اوږدمهال کې به د اوبو د ونډې، د هایدرولوژیکو معلوماتو د تبادلې او د وچکالۍ د کلونو د مدیریت پر سر اختلافونه د افغانستان او ښکته پرتو هېوادونو د اړیکو له مهمو ننګونو وګرځي.
هغه زیاتوي، چې قوشتیپه د انجنیرۍ حل لارې تر څنګ، تر هر څه مخکې د اوبو دوامدارې ډیپلوماسۍ اړتیا لري.
د خاورې مالګین کېدل
کله چې له رحیم لالا څخه پوښتنه کېږي چې که اوبه ورسېږي، خو ځمکه یې مالګینه شي، څه به وکړي؟ هغه څو شېبې چوپ پاتې کېږي. داسې ښکاري لکه دا احتمال یې لومړی ځل اورېدلی وي. وروسته په ارامه لهجه وایي چې د ځمکې مالګېنېدو ستونزه به وروسته ګوري، خو لومړی دې اوبه راورسېږي.
د رحیم لالا دا ځواب د یوه بزګر او د متخصصانو د اندېښنو ترمنځ واټن ښيي. د هغه لپاره تر ټولو مهمه خبره د اوبو ور رسېدل دي، خو د متخصصانو په باور، د پروژې تر ټولو لویو اندېښنو څخه یوه دا ده چې د کانال د جوړولو چارې په چټکۍ روانې دي، خو د خاورې او اوبو د مدیریت اړینې انجینري زېربناوې ورسره هممهاله نه جوړېږي.
دوی وایي، د حیرتان، دولتاباد او اندخوی ځینې سیمې له پخوا د مالګین کېدو له ګواښ سره مخ دي. که د کانال له اوبو ډکېدو سره یو وخت د اضافي اوبو د ایستلو شبکه جوړه نه شي، د دې سیمو د مالګینتیا احتمال به زیات شي.
د نړۍ تجربې ښيي چې دا خطر یوازې یوه نظري اندېښنه نه ده.
پخواني شوروي اتحاد د ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال د ازبکستان او ترکمنستان د پنبې د تولید د پراخولو لپاره د اوبولګولو لوی سیستمونه جوړ کړل، خو د اضافي اوبو د ایستلو شبکې یې په همغه کچه پراخې نه کړې.
پایله یې دا شوه چې د امو سیند په حوزه کې د اوبولګولو ډېری ځمکې د اوبو له ډېرښت او مالګین کېدو سره مخ شوې او د ۱۹۸۰مې لسیزې تر پایه دا ستونزه د سیمې د کرنې له سترو ننګونو څخه وه. د دغو ځمکو د بېرته احیا کولو لپاره وروسته میلیاردونه ډالر ولګېدل.
په پاکستان کې هم د نړیوال بانک راپورونه ښيي چې کرنیزې ځمکې د اوبو د درېدو او د مالګین کېدو له امله سختې زیانمنې شوې دي.
خو د مصر او اسټرالیا تجربې بل انځور وړاندې کوي. هلته د اوبولګولو سترې پروژې یوازې هغه وخت بریالۍ شوې چې د اوبو د ایستلو شبکې، د خاورې دوامداره څارنه او د اوبو علمي مدیریت ورسره یو ځای عملي شول.
د ورته پروژو تجربې ښيي چې د اضافي اوبو د ایستلو شبکې جوړول، د خاورې دوامداره څارنه او د ځمکې لاندې اوبو مدیریت د پروژې لګښتونه پام وړ لوړوي.
خو طالبانو تر اوسه نه ده روښانه کړې چې د قوشتیپې په پروژه کې د دغو مهمو برخو لپاره څومره بودجه ځانګړې شوې ده.
د پنسلوانیا پوهنتون استاد او د اوبو او اقلیم څېړونکی ډاکټر احمد سجاد حمیدي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د خاورې مالګین کېدل د لسو یا شلو کلونو خطر نه دی. د افغانستان د شمالي ولایتونو د خاورې د جوړښت له مخې، که د کانال له اوبو ډکېدو سره یو وخت د اضافي اوبو د ایستلو شبکه جوړه نه شي، یوازې له دوو یا دریو کرنیزو فصلونو وروسته به د کانال شاوخوا ځمکو کې د مالګینېدو نښې څرګندې شي او د وخت په تېرېدو به د خاورې حاصلخېزي کمه کړي.
هغه زیاتوي چې د قوشتیپې او د مصر یا اسټرالیا د اوبولګولو پروژو ترمنځ اساسي توپیر دا دی چې هلته هېڅ لوی کانال د خاورې انجینري، د اوبو د ایستلو شبکې او تکمیلي مطالعاتو پرته نه دی ترسره شوی.
حمیدي سپارښتنه کوي چې د کانال له پرمختګ سره باید هممهاله د اضافي اوبو د ایستلو شبکه، د کانال د بستر عایق کول، خاورې تفصیلي سروې او مطالعات او د خاورې د کیفیت دوامدارې څارنې پروژې هم عملي شي.
د هغه په وینا، که دا اقدامات و نه شي، د پروژې یوه مهمه برخه اقتصادي ګټې به د ځمکو د مالګین کېدو او د دوړو او شګو د نویو سرچینو د رامنځته کېدو له امله له منځه ولاړې شي.
د خټو کښېناستل، چې له اوبو نه د کانال له ډکېدو وروسته پیلېږي
رحیم لالا فکر کوي که یوه ورځ یې اوبه تر کروندې ورسېږي، نو د هغه ټولې ستونزې به پای ته ورسېږي. خو د اوبو د انجینرۍ متخصصان وایي چې د قوشتیپې اصلي ازموینه به له همغې ورځې پیل شي. د دغو ننګونو له ډلې تر ټولو مهمه د امو سیند د درنو رسوباتو یا خټو کښېناستو مدیریت دی.
که څه هم د قوشتیپې د کانال د کیندلو چارې به یوه ورځ بشپړې شي، خو د پروژې اصلي تخنیکي ازموینه به د اوبو له بهېدو وروسته پیل شي. امو سیند د منځنۍ اسیا له هغو سیندونو څخه دی چې ډېر رسوبات لېږدوي. د ازبکستان او ترکمنستان د ترسره شویو مطالعاتو له مخې، د دې سیند هر مکعب متر اوبه په منځنۍ کچه له څلورو تر پنځو کیلوګرامه رسوبات لېږدوي او د سېلابونو په موسم کې دا اندازه تر دې هم لوړېږي.
په وروستیو کلونو کې د بدخشان په ځینو سیمو کې د سرو زرو د استخراج پراختیا هم د خاورې د خرابېدو لامل شوې او امو سیند ته یې د رسوباتو اندازه زیاته کړې ده. د متخصصانو په باور، دا وضعیت به د قوشتیپې د رسوباتو د مدیریت پر سیستم لا زیات فشار واچوي.
د منځنۍ اسیا د اوبو لېږد د سترو پروژو تجربې ښيي چې انجینران د داسې سیندونو لپاره تر هر څه مخکې هڅه کوي رسوبات کانال ته له داخلېدو مخکې کنټرول کړي، نه دا چې وروسته یې د کانال له تل څخه وباسي.
دلیل یې هم روښانه دی. د دومره لوی کانال دوامداره پاکول نه یوازې ډېر لوړ لګښت غواړي، بلکې له تخنیکي پلوه هم دوامدار حل نه ګڼل کېږي.
د اوبو د مدیریت متخصص ډاکټر نجیبالله سدید وایي چې د نړۍ په هېڅ ځای کې ستر کانالونه د دوامدارې خټې اېستنې پر بنسټ نه اداره کېږي. د هغه په وینا، په هغو کانالونو کې چې کانکریټي پوښ لري، د خټو پاکولو ماشینونه د اوبو جریان ګډوډوي او د کانال د دیوالونو او فرش د زیانمنېدو خطر زیاتوي. سربېره پر دې، د خټو پاکولو لپاره باید د اوبو جریان ودرول شي، چې دا خپله د کانال عادي فعالیت له ستونزو سره مخ کوي.
د افغانستان انټرنشنل د ځانګړې ارزونې له مخې، که د رسوباتو مدیریت یوازې د خټو پاکولو له لارې ترسره شي، د اړتیا وړ ځانګړو ماشینونو پېرلو لپاره به، حتا که له چین څخه هم واخیستل شي تر ۸۰ میلیونه ډالرو لګښت راځي. تر دې وروسته به هر کال د دغو ماشینونو د سون، ترمیم، پرزو او کارکوونکو د معاشونو اضافي لګښت هم تر ۱۲میلیونه ډالرو رسیږي.
خو د ورته پروژو تجربې ښيي چې حتا دومره ستر لګښت هم د رسوباتو د سمې انجینرۍ بدیل نه شي کېدای.
د همدې ارزونې له مخې، غوره دا ده چې دغه پانګه د کانال له جوړېدو مخکې د رسوباتو د کنټرول پر جوړښتونو ولګول شي، لکه:
د لومړنیو رسوبډنډونو جوړول؛
د رسوباتو د راټولېدو ځانګړي ډنډونه؛
د اوبو د جریان د هدایت دېوالونه؛
او د کانال د سر یا ورودي د ډیزاین اصلاح
دا هغه تګلاره ده چې د ترکمنستان په قره قوم کانال او د منځنۍ اسیا نورو لویو پروژو کې بریالۍ ثابته شوې ده.
د ترکمنستان د قرهقوم کانال هر کال شاوخوا ۱۳ نیم میلیارده مکعب اوبه له امو سیند څخه اړوي. دا کانال له پیل مخکې یو زیرمتون لري چې د ۳ نیم میلیارده مکعب اوبو د زیرمه کولو ظرفیت لري او د مالګې د کیناستلو لپاره جوړ شوی.
په همدې زېرمتون کې د سیند ډېری رسوبات کښېني او وروسته یوڅه پاکې اوبه کانال ته داخلېږي. دغه زېرمتون د رسوباتو پر کنټرول سربېره، د امو سیند د موسمي بدلونونو د تنظیم دنده هم ترسره کوي.
په نړۍ کې د ورته پروژو لپاره له رسوبډنډونو، د جریان د هدایت دېوالونو، د رسوباتو د تخلیې دروازو او دقیقو هایدرودینامیکي ماډلونو څخه کار اخیستل کېږي، څو د رسوباتو ممکن مخنیوی وکړي.
د قوشتیپې اوسنی وضعیت
ډاکټر نجیبالله سدید وایي، د قوشتیپې په پروژه کې هم د رسوباتو د کمولو لپاره یو میکانیزم په پام کې نیول شوی دی. د هغه په وینا، د اوبو ورودي اوسنی ډیزاین د معکوس جریان په رامنځته کولو سره هڅه کوي د رسوباتو یوه برخه کانال ته له ننوتلو مخکې کښېنوي.
خو هغه زیاتوي چې د اړینو تخنیکي مطالعاتو او د پایلو د نه خپرېدو له امله لا هم نه شي ارزول کېدای چې دا سیستم به په عملي ډول څومره اغېزناک وي.
سدید وایي، هغه د ملي پراختیا شرکت مسوولینو ته د اوبو د ورودي د ځای د اصلاح، د جریان د هدایت د جوړښتونو د پیاوړتیا او د اضافي هایدرودینامیکي مطالعاتو په اړه خپل وړاندیزونه وړاندې کړي دي، خو د هغه په خبره تر اوسه دغو سپارښتنو ته جدي پام نه دی شوی
متخصصان خبرداری ورکوي چې که د رسوباتو د مدیریت سیستم د امو سیند ډېری رسوبات کانال ته له داخلېدو مخکې کنټرول نه کړای شي، نو رسوبات به ورو ورو د کانال په تل کې راټول شي، د اوبو د لېږد ظرفیت به کم کړي او د تنظیموونکو دروازو او نورو تاسیساتو فعالیت به ګډوډ کړي.
سربېره پر دې، د سیمې د خاورې د ځانګړتیاوو له امله د کانال د غاړو خرابېدل به لا ډېر رسوبات د اوبو جریان ته داخل کړي، چې په پایله کې به یې د ساتنې لګښتونه په دوامداره توګه زیات شي او د پروژې اوږدمهاله پایښت به له جدي ستونزو سره مخ شي.
ډاکټر سدید ټینګار کوي چې د انجینرۍ په علم کې تصادف نشته او هره پرېکړه باید د دقیقو محاسبو پر بنسټ وي.
د رسوباتو ستونزه یوازې د کانال په تل کې د خټو او شګو په راټولېدو نه ختمېږي. د اوبولګولو په کانالونو کې، چې مغذي مواد لکه نایتروجن او فاسفورس د رسوباتو له ذراتو سره یوځای کانال ته داخل شي، د الجیو او بېکاره بوټو د ودې لپاره چاپیریال برابروي. د چاپیریال ساتنې په علم کې دې تهیوټروفیکیشن ویل کیږي. دا حالت د اوبو د لېږد ظرفیت کموي، د کانال د ساتنې لګښتونه زیاتوي او د اوبو د منظم جریان مخه نیسي.
د اوبو د مدیریت متخصص ډاکټر نجیبالله سدید وایي، د قوشتیپې په اوږدو کې د بېکاره بوټو د پراخې ودې احتمال شته، خو د کانال لومړني شاوخوا سل کیلومتره، چې د شګو او رسوباتو حرکت پکې ډېر دی، له نورو برخو ډېر حساس دي.
هغه وایي، د سپوږمکۍ انځورونه او هغه ویډیوګانې چې تر اوسه د قوشتیپې له کاناله خپرې شوې، ښيي چې په هغو برخو کې چې د ځمکې لاندې اوبه راټولې شوې دي، بې ګټې بوټي په پراخه کچه راشنه شوي دي.
د متخصصانو په وینا، د دغو بوټو وده د کانال لپاره مثبته نښه نه ده. کله چې بوټي زیات شي، د کانال د تل نرموالی له منځه ځي، د اوبو د جریان سرعت کمېږي او رسوبات لا ډېر په کانال کې پاتې کېږي.
د وخت په تېرېدو، اوبه د تېرېدو لپاره نوې لارې پیدا کوي او همدا حالت د کانال د غاړو د تخریب سبب ګرځي.
له همدې امله، په ډېرو هېوادونو کې د بې ګټې بوټو کنټرول د اوبولګولو د کانالونو د منظمې ساتنې یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.
لا هم مهم معلومات نه دي خپاره شوي
سره له دې چې د رسوباتو او د کانال د ساتنې موضوع د پروژې له مهمو تخنیکي برخو څخه ده، طالبانو تر اوسه د لاندې موضوعاتو په اړه عامه معلومات نه دي خپاره کړي:
د هایدرودینامیکي مطالعاتو پایلې؛
د رسوباتو د کنټرول د سیستم ظرفیت؛
د کانال د ساتنې او چلولو تفصیلي پلان؛
د رسوباتو د ماډلسازۍ پایلې؛
او د رسوباتو د کنټرول د سیستم د اغیزناکتیا ارزونه
له همدې امله، د قوشتیپې د پروژې یوه مهمه تخنیکي پوښتنه، چې ایا د دې کانال د رسوباتو د مدیریت سیستم به د سیمې د تر ټولو رسوب لرونکي سیند، یعنې امو سیند، رسوبات په اغیزناک ډول مهار کړي، که دا ستونزه به د کانال له فعالېدو وروسته راڅرګنده شي؟ لا بې ځوابه پاتې ده.
د پروژې اقتصادي ارزونه او دا، چې ایا قوشتیپه د افغانستان اقتصاد بدلولای شي؟
د رحیم لالا لپاره حساب ساده دي. ډېرې اوبه، ډېر حاصل. خو د یوه هېواد د اقتصاد پ کچه دا معادله دومره ساده نه ده. وروسته له دې چې د پروژې تخنیکي، حقوقي او انجینري اړخونه وڅېړل شول، اوس اساسي پوښتنه دا ده چې قوشتیپه به د افغانستان پر اقتصاد او د خلکو پر ژوند څه اغېز ولري؟
ایا دا پروژه به د بېوزلۍ، بېکارۍ او د خوړو د ناامنۍ په کمولو کې اغېزناکه وي، که د اړینو زېربناوو له بشپړېدو پرته به یوازې په یوه ګرانبیه پروژه بدله شي چې محدوده اقتصادي ګټه ولري؟
طالبان قوشتیپه د اقتصادي ځانبسیاینې او د افغانستان د تر ټولو سترو پراختیايي پروژو له ډلې بولي. د دوی په وینا، دا پروژه به شاوخوا ۵۵۰ زره هکټاره ځمکه خړوب کړي او د کرنیزو محصولاتو په داخلي تولید کې به پام وړ زیاتوالی راولي.
د قوشتیپې کانال او په منځنۍ اسیا کې د اوبو امنیت په نوم ګډې څېړنې هم اټکل کړی چې که پروژه په بشپړه توګه عملي او د اوبولګولو ټولې شبکې بشپړې شي، تر ۲ زره پورې دندې هم پیدا کولی شي. خو د راپور لیکوالان ټینګار کوي چې د دې وړتیا عملي کېدل د اوبولګولو په فرعي شبکو، د اوبو په دوامدار مدیریت،کرنیزو زېربناوو او نورو بشپړوونکو پانګونو پورې تړلي دي.
ولې دا پروژه مهمه ده؟
د نړیوال بانک د راپورونو له مخې شاوخوا ۷۶ سلنه افغانان په کلیوالو سیمو کې ژوند کوي، نږدې ۹۰ سلنه تر ټولو بېوزله خلک هم په کلیو کې مېشت دي، شاوخوا ۴۰ سلنه کاري ځواک په کرنه بوخت دی او کرنه د هېواد د ناخالص کورني تولید نږدې یوه پر څلورمه برخه جوړوي.
له همدې امله، د کرنې په تولید کې هر دوامدار پرمختګ کولی شي د اقتصادي ودې، د بېوزلۍ د کمېدو، د خوړو د خوندیتوب او د میلیونونو افغانانو د ژوند د ښه کېدو سبب شي، خو د کرنې اقتصادپوهان خبرداری ورکوي چې اوبه د پراختیا یوازې یوه کړۍ ده.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان او نړیوال بانک په باور، افغان بزګران د اوبو تر څنګ اصلاح شويو تخمونو، باکیفیته سرې، کرنیزو ماشین الاتو، مالي خدمتونو او باور وړ بازار ته هم شدیده اړتیا لري. د نړیوال بانک د ارزونو له مخې، له ۲۰۲۱ کال وروسته مالي محدودیتونو او د بانکي نظام ستونزو دغو امکاناتو ته د افغان بزګرانو لاسرسی لا سخت کړی دی.
اقلیمي بدلون او د قوشتیپې راتلونکی
رحیم لالا هر کال د خپلې کروندې پر سر د تودوخې زیاتوالی احساسوي، خو نه پوهېږي چې د هغه د کروندو راتلونکې د پامیر او هندوکش د واورو او یخچالونو له برخلیک سره تړلې ده.
قوشتیپه یوازې د نن او سبا لپاره نه دی جوړ شوی، بلکې داسې طرحه ده چې تمه کېږي د لسیزو لپاره به د افغانستان کرنیزې ځمکې خړوبې کړي. خو دا پروژه په داسې سیمه کې عملي کېږي چې اقلیم یې په بېساري ډول د بدلون په حال کې دی.
د اقلیم د څار نړیوالو علمي بنسټونو راپورونه ښيي چې افغانستان او د منځنۍ اسیا سیمه د نړۍ د اوسط په پرتله په چټکۍ سره ګرميږي. د دې بدلون پایله د تودوخې لوړېدل، د ورښتونو د بڼې بدلېدل، اوږدې وچکالۍ، ناڅاپي سېلابونه او د اوبو پر محدودو سرچینو زیات فشار دی.
امو سیند ډېره برخه اوبه د پامیر او هندوکش د غرونو د واورو او طبیعي یخچالونو له ویلې کېدو څخه ترلاسه کوي. هایدرولوژیکې څېړنې ښيي چې په لنډ مهال کې د تودوخې زیاتوالی د یخچالونو د چټک ویلې کېدو لامل کېږي او په موقتي ډول د امو سیند د اوبو اندازه ډېروي، خو په اوږدمهال کې، چې د یخچالونو زیرمې کمې شي، د امو سیند کلنی جریان به راټیټ شي.
د پنسلوانیا پوهنتون استاد او د اوبو او اقلیم څېړونکی ډاکټر احمد سجاد حمیدي وایي، د قوشتیپې اوسنی ډیزاین د امو سیند د تاریخي معلوماتو او پخوانیو هایدرولوژیکي ماډلونو پر بنسټ جوړ شوی، خو د راتلونکو لسیزو اقلیمي واقعیتونه ښايي له نننیو شرایطو سره توپیر ولري.
د هغه په وینا، په لومړیو کلونو کې به د یخچالونو د ژر ویلې کېدو له امله ښايي د اوبو اندازه زیاته شي، خو وروسته به د یخچالونو د کمېدو له امله د امو سیند کلنی جریان راکم شي. حمیدي خبرداری ورکوي چې که د قوشتیپې د اوبو د وېش او مدیریت سیستم له اوسه د اقلیمي بدلون له سناریوګانو سره برابر نه شي، د کانال اوسنی ظرفیت به په راتلونکو لسیزو کې د پروژې له مهمو ستونزو څخه وي. هغه زیاتوي، « کېدای شي د کانال فزیکي جوړښت ثابت پاتې شي، خو د اوبو د وېش ماډل باید د راتلونکو اقلیمي بدلونونو له مخې له سره تعریف شي».
هغه پوښتنې چې لا هم بېځوابه دي
د موجودو اسنادو او څېړنو ارزونه ښيي چې، سره له دې چې د کانال د کیندلو چارې د پام وړ پرمختګ کړی، د پروژې ګڼ مهم معلومات لا هم نه دي خپاره شوي. دا ابهامونه تر ډېره په دوو برخو کې راټول دي. لومړی مالي او اداري اړخونه د پروژې وروستی ټول لګښت، د ساتنې کلنۍ بودجه او د خټو پاکولو او دوامدار مراقبت لګښتونه دي.
دویم تخنیکي او چاپېریالي اړخونه، د فرعي کانالونو تفصیلي نقشه، د شبکې ډیزاین، د اوبو ایستلو او چاپیریالي اغیزو بشپړه ارزونه دي.
د ډاکټر حمیدي په وینا، تر ټولو لوی خطر د کانال له خاورین بستر څخه د اوبو نفوذ دی. هغه وايي، « کله چې کانال خاورین وي، د اوبو نفوذ ډېر زیات وي. که د اوبو د ایستلو عملي سیستم ورسره موجود نه وي، د ځمکې لاندې د اوبو کچه لوړېږي او د شمال د وچ اقلیم له امله مالګه د خاورې سطحې ته راپورته کیږي. دا به په منځني مهال کې د نویو کرنیزو سیمو د مالګین کېدو او حتا د دښتو د پراخېدو سبب شي».
حمیدي د دې ستونزې د مخنیوي لپاره دوه مهم وړاندیزونه کوي.
لومړی، پړاویز او متوازن پرمختګ دی. هغه وایي، ترڅو، چې د لومړي پړاو د اوبو د ایستلو شبکه بشپړه شوې نه وي، د نورو سیمو د خړوبولو پراختیا پیل نه شي، ځکه د تخنیکي زېربناوو له بشپړېدو پرته د کرنیزو ځمکو پراخول، د هغه په وینا، «د کرنې لپاره ځان وژنه» ده.
دویم، د خلکو او خصوصي سکتور ونډه ده. هغه وړاندیز کوي چې د کانال شاوخوا ځمکې باید د کرنیزو ټولنو او کورنیو پانګوالو په واک کې ورکړل شي، خو په دې شرط چې هغوی د چاپېریال ساتنې معیارونه مراعات کړي، د اوبو د سپما عصري سیستمونه رامنځته کړي او د فرعي کانالونو په ساتلو او پاکولو کې هم پانګونه وکړي.
قوشتیپه؛ د اوبو د مدیریت ستره ازموینه
په ګوریمار کلي کې رحیم لالا د هایدرولوژیکو ماډلونو د امو سیند د نړیوالو حقوقي شخړو په اړه ډېر نه پوهیږي. د هغه هیله ډېره ساده ده او غواړي اوبه یې کروندې ته ورسېږي، څو د خپلې کورنۍ ژوند د همغې ځمکې له لارې برابر کړي. خو د قوشتیپې راتلونکی یوازې د اوبو په رسېدو نه ټاکل کېږي.
د دې پروژې اصلي ارزښت به د کانال په اوږدوالي یا د ایستل شوې خاورې په حجم نه، بلکې په دې وازمایل شي چې د خلکو ژوند څومره ښه کوي، د کرنې تولید څومره زیاتوي او د اوبو سرچینې څومره په مسوولانه او دوامدار ډول مدیریت کوي.
په پای کې یو ځل بیا رحیم لالا پوښتل کیږي، چې که یوه ورځ هم دا اوبه ستا کروندې ته ونه رسېږي، څه به وکړې؟ هغه څو شېبې چوپ پاتې کېږي، بیا په لنډو ټکو ځواب ورکوي: «خدای مهربان دی».
پنځه کاله وړاندې د ۱۴۰۰کال (د زمري په ۱۵مه) د افغانستان د ولایتونو د سقوط هغه چټکه لړۍ پیل شوه، چې یوازې لس ورځې وروسته یې د کابل تر سقوط او د جمهوري نظام تر پای ته رسېدو پورې دوام وکړ. پنځه کاله وړاندې په همدې ورځ د مرکزونو د نیولو لړۍ د نیمروز له مرکز زرنج ښار پیل شوه.
د طالبانو د بریدونو او د امریکايي او ناټو ځواکونو د وتلو په وروستیو اوونیو کې د هېواد په ګڼو سیمو کې د طالبانو پرمختګ چټک شوی و؛ خو د ولایتونو د مرکزونو د نیولو لړۍ د نیمروز له مرکز زرنج ښار څخه پیل شوه.
د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې؛ هغه مهال زرنج له څو ورځو راهیسې د بېباورۍ، وېرې او ډار تر سیورې لاندې و. طالبانو له ګڼو خواوو ښار کلابند کړی و، د کلاشنکوفونو او درنو وسلو ډزو د زرنج ارامي لهمنځه وړې وه. د افغان ځواکونو د مقاومت لیکې زر ماتې شوې او پوځیان او چارواکي د چهاربرجک ولسوالۍ پر لور پرشا وتمبول شول.
طالبانو ګام په ګام ښاري سیمې تر خپل واک لاندې راوستلې. د ولایت مقام ته ننوتل او هلته یې خپل بېرغ وځړاوه. د هوايي ډګر کنټرول یې هم په لاس کې واخېست. د زندان دروازې یې پرانېستې او بندیان یې خوشې کړل.
په ښار کې یو غلی؛ خو ژور وهم خپور و. د زرنج امنیتي چارواکو هغه مهال رسنیو ته وویل: « موږ له مرکز نه د مرستې غوښتنه کړې وه؛ خو هیڅ ځواب مو ترلاسه نهکړ».
تر همدې شېبې وروسته زرنج نور د افغانستان د جمهوري دولت تر واک لاندې نهو. د زرنج په سلګونه اوسېدونکي د ایران د پولې پر لور وتښتېدل؛ خو ایراني ځواکونو اجازه ورنه کړه، چې پر پوله واوړي.
طالبانو د زمري له ۱۵مې وروسته په لسو ورځو کې د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه ۳۳ ولایتونه ونیول؛ د زمري په ۲۴مه کابل هم سقوط وکړ او له دې سره د جمهوري نظام شل کلنه دوره پای ته ورسېده.
د طالبانو تر پنځه کلنې واکمنې لاندې افغانستان
له کابل نه د جمهوري نظام د سقوط او د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته طالبان پر افغانستان کنټرول لري. د ملګرو ملتونو د وروستي راپور له مخې؛ د طالبانو د واکمنۍ بنسټونه ټینګ شوي، خو د ښځو او نجونو پر حقونو محدودیتونه، د بیان او رسنیو پر ازادۍ فشارونه، خپلسرې نیونې او بدني مجازات لاهم د هېواد د بشري حقونو له مهمو اندېښنو څخه دي.
طالبانو په دې موده کې خپل سیاسي او اداري جوړښت پیاوړی کړی او هڅه یې کړې، چې له سیمهییزو او نړۍوالو هېوادونو سره اړیکې پراخې کړي؛ خو له بلې خوا افغانستان لاهم له سخت بشري او اقتصادي وضعیت سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶کال د بشري اړتیاوو د ارزونې له مخې؛ د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګراتګ او عامه ژوند محدودیتونه لاهم پراخ دي او ناوړه اقتصادي وضعیت، وچکالۍ، د مرستو کمښت او اقلیمي ستونزو د خلکو ژوند اغېزمن کړی دی.
ملګرو ملتونو په ۲۰۲۶کال کې هم ویلي، چې د طالبانو پرلهپسې فرمانونو د ښځو او نجونو حقونه لا محدود کړي دي. د همدې کال په جون میاشت کې یوازې په هرات ښار کې شاوخوا ۳۰ ښځې د «بېحجابۍ» په تور نیول شوې وې.
په تېرو پنځو کلونو کې که څه هم طالب چارواکي د امنیت د ټینګښت، د فساد کمښت او د ځینو اقتصادي پروژو د پلي کېدو یادونه کوي؛ خو د هېواد اقتصادي او بشري وضعیت لاهم د پام وړ ننګونو سره مخ دی.
د روان کال د اګست په لومړیو کې د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام خبرداری ورکړی و، چې په افغانستان کې د ماشومانو خوارځواکي خطرناکې کچې ته رسېدلې ده. د مرستو د کمښت له امله له هرو اوو ماشومانو او مېندو څخه چې درملنې ته اړتیا لري؛ شپږ کسان له مرستو بېبرخې شوي دي. دغه اداره وايي، نږدې ۱۴ مېلیونه افغانان له سختې لوږې سره مخ دي.
طالبان د زمري ۱۵مه د خپلې بریا پیل ګڼي
طالبان دغه ورځې د خپلې بریا او پر افغانستان د بیا واکمنېدو د کلیزې په توګه نماځي. سږ کال طالبان د خپلې بریا د پنځمې کلیزې د نمانځلو لپاره لا له وړاندې په تیارو بوخت دي. دغه ډلې له رسنیو، خبریالانو او سیاسي شنونکو څخه هم په ټینګار غوښتنه کړې، چې د دوی لاسته راوڼې، د بهرنیو ځواکونو وتل او په تېرو شلو کلونو کې ترسره شوي «ظلمونو» ته انعکاس ورکړي.
ډېری خلک په ځانګړي ډول ښځې، خبریالان، مدني فعالان او د پخواني جمهوري نظام د پلویان (د زمري ۱۵مه) د هېواد د سیاسي نظام د بدلون، د خپلو حقونو د محدودېدو، کډوالۍ او له پراخو بشري او اقتصادي ستونزو سره د مخ کېدو دورې د پیل نېټه ګڼي.
د سهار له لمانځه څو ساعته وروسته ملا حسن اخوند په حرمسرای کې پر توشکه ناست وي. اداري اسناد او دوسیې ورته راوړل کېږي، شفاهي هدایتونه ورکوي او بېرته همغې کوټې ته ستنېږي چې د کور او دفتر دواړو لپاره یې کاروي.
له همدې خونې څو متره لرې، هغه دېوالونه ولاړ دي چې یو وخت پرې د افغانستان د پاچاهانو او ولسمشرانو انځورونه ځړېدل.
د افغانستان د واک او ځواک په دې پخواني ماڼۍ کې د شاهي تشریفاتو، رسمي غونډو او دولتي نظم ځای اوس د یوه داسې مشر ساده ژوند نیولی، چې خپل پخوانی کلیوالي چاپېریال یې د هېواد تر ټولو خوندي او مجللې ماڼۍ ته راوړی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د حرمسرای داخلي بڼه په بنسټیز ډول بدله شوې ده. اداري مېزونه، څوکۍ او ګڼ عصري وسایل لرې شوي او د هغو پر ځای غالۍ، توشکې او بالښتونه، چې د ملا حسن اخوند د دودیز کندهاري ژوند له طرز سره ډېر نږدې دي، اېښودل شوي دي.
دوه پوړیز حرمسرای د افغانستان تاریخي ودانۍ ده، چې د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې د هغه د کورنۍ د استوګنې لپاره جوړه شوه او وروسته نور پاچاهان هم پکې اوسېدل. د جمهوري نظام په لومړنیو کلونو کې د افغانستان وروستی پاچا محمد ظاهر شاه ددویم ځل لپاره هم په همدې ماڼۍ کې اوسېده.
دلته د ملا حسن اخوند کورنۍ، په ځانګړي ډول ښځینه غړي تر سختو امنیتي تدابیرو لاندې له عامه نظره لرې ژوند کوي. همدلته د طالبانو رییسالوزرا خپل کاري دفترونه هم ځای پر ځای کړي دي. د ارګ سرچینې وایي، هغه د کور او دفتر ترمنځ پخوانۍ کرښه له منځه وړې ځکه ډېر وخت له همدې شخصي چاپېریاله د دولتي چارو لارښوونه کوي.
هغه د عصري دولتي دفترونو له نښو ډېر د یوه دودیز دیني عالم د مجلس فضا غوره بولي. د رسمي میز پر ځای توشکه، د دفتر پر ځای د کورنۍ چاپېریال او د اداري اړیکو پر ځای شفاهي هدایتونه د هغه د ادارې له مهمو ځانګړنو ګڼل کېږي.
خو د ارګ بدلون یوازې د حرمسرای تر دېوالونو محدود نه دی.
د طالبانو تر واک لاندې هغه تاریخي دود هم بدل شوی چې له مخې یې د ارګ اصلي ماڼۍ یوازې د هېواد د پاچا یا ولسمشر د کورنۍ د استوګنې لپاره ځانګړې وې. اوس د ارګ په بېلابېلو برخو کې د طالبانو ګڼ لوړپوړي چارواکي له خپلو کورنیو سره ژوند کوي.
ملا عبدالغني برادر په صدارت ماڼۍکې، مولوي عبدالسلام حنفي په ګلخانې ماڼۍ ، ملا محمد یعقوب مجاهد په نمبر یو ماڼۍ کې، ملا عبدالمنان عمري د ارګ په محوطه کې په یوه جلا ودانۍ کې، ملا محمد فاضل مظلوم په یوه بله ماڼۍ او مولوي عبدالکبیر په سپېدار ماڼۍ کې اوسیږي.
د ارګ دننه د ټولو طالب مشرانو ژوند یو شان نه دی.
که څه هم د ټولو چارواکو په ژوند کې د ملایي دود نښې شته، خو د دوی ترمنځ د پام وړ توپیرونه هم لیدل کېږي. ملا عبدالغني برادر، ملا عبدالسلام حنفي او ملا محمد یعقوب د وخت په تېرېدو سره په ژوند، لباس، اړیکو او اداري طرز کې تر یوه حده بدل او ښاري شوي دي. دوی له بهرنیو استازو، سوداګرو او سیاسي اړیکو سره ډېر تعامل لري.
خو د ملا حسن اخوند په اړه د ارګ سرچینې یو بل تصویر وړاندې کوي.
د هغه په ژوند کې د بدلون نښې ډېرې کمې دي. هغه لا هم د یوه دودیز ملا په څېر ژوند کوي او شاوخوا مېشت طالب چارواکي ډېری د رسمي مسوول پرځای د یوه سپینږیري، روحاني مشر او ګاونډي په توګه ورسره چلند کوي.
په ارګ کې ملا حسن اخوند ته نږدې سرچینې له کور څخه د هغه د دفتري استفادې یو دلیل د نوموړي زړښت او له کوره لږ راوتل بولي. یوه سرچینه، چې د طالبانو د رییس الوزرا روغتیايي بهیر له نږدې څاري، د څوکۍ پر ځای د توشکې کارول د هغه له ناروغۍ سره تړي، ځکه، وايي، « ملا صاحب د بواسیرو ناروغي لري».
یادې سرچینې وايي، چې د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د طالبانو د کابل مېشتو مشرانو واک تر ډېره محدود کړی دی. د ارګ دننه له شته محدود نفوذ څخه ډېره برخه له ملا عبدالغني برادر سره ده. هغه د ارګ د نورو سیالو چارواکو په پرتله په نسبي ډول عصري سلاکاران او کارکوونکي لري او پر اقتصادي سکتور تر ډېره حاکم دی.
د پشمل له جوماته د هبت الله تر همسنګرۍ
د کابل ـ هرات پر لویه لار، د کندهار ښار لویدیځ لور ته شاوخوا ۳۰ کیلومتره لرې یو کلی پروت دی چې د افغانستان د ډېرو نورو کلیو په څېر د انګورو تاکونه، خټین کورونه او د کلیوالي ژوند ځانګړنې لري. دا کلی «پشمل» دی، چې د دې ډلې د ځینو بنسټګرو او غړو د ژوند لومړني فصلونه پکې تېر شوي دي.
څه باندې اویا کاله مخکې محمد حسن په پشمل کلي کې د ملا محمد تقي په کور کې وزېږېد. د هغه پلار د کلي ملا و، خو د سیمې د ځینو نورو کلیوالو په څېر یې پراخې ځمکې، د انګورو تاکونه یا ممیزخونې نه لرلې.
د پشمل د اوسېدونکو په وینا، هغه لا ماشوم و، چې له پلار سره یې جومات ته تګ او راتګ کاوه. د نورو ماشومانو په پرتله له لوبو او کلیوالي سیالیو لرې پاتې و او ورځنی ژوند یې د دیني زده کړو، جومات او مذهبي درسونو ترمنځ محدود و.
هغه لومړنۍ دیني زده کړې له خپل پلار نه وکړې او په ۱۹۶۱ کال کې یې د ډیورنډ کرښې پورې غاړه د کوټې بېلابېلو مدرسو ته د زده کړو لپاره تګراتګ کاوه.
کوټه د افغان دیني زدهکوونکو لپاره له کلونو راهیسې د دیني زده کړو مهم مرکز پاتې شوی. همدلته محمد حسن د فقهې، فنونو، حدیثو او دیني علومو په برخه کې لوړې زده کړې وکړې. شاوخوا لس کاله یې په بېلابېلو مدرسو کې تېر کړل او په پای کې یې د «اخوند» درجه هم ترلاسه کړه.
خو د ده د ژوند مسیر یوازې په مدرسه ونه درېد.
کله چې په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد د ځواکونو له یرغل وروسته افغانستان د جګړې په ډګر بدل شو، ملا محمد حسن اخوند د خپل نسل د ډېرو نورو دیني عالمانو په څېر د یرغل خلاف د جګړې لاره ونیوله.هغه د طالبانو له اوسني مشر هبت الله اخوندزاده سره یوځای د مولوي محمد نبي محمدي په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي د قوماندان ملا حاجي محمد اخوند په جبهه کې د افغان حکومت خلاف جنګېده. په دې جبهه کې ملا اختر محمد منصور او د طالبانو نورو مشرانو هم غړیتوب درلود. دغه جبهه وروسته د مولوي خالص په اسلامي حزب کې شامله شوه.
د ۱۹۹۰ مې لسیزې په نیمایي کې، چې د کورنیو جګړو، بېنظمۍ او د جهادي ډلو ترمنځ له شخړو وروسته د طالبانو اسلامي تحریک پیل شو، ملا محمد حسن اخوند یې هم په لیکو کې و. هغه د ملا محمد عمر مجاهد په مشرۍ د طالبانو په لومړۍ واکمنۍ کې د کندهار د والي او د بهرنیو چارووزارت او رییس الوزرا ملا محمد رباني د لومړي مرستیال په توګه دندې ترسره کړې.
د ملا حسن اخوند په اړه ویل کیږي، چې د طالبانو په لومړۍ دوره کې یې د بهرنیو چارو وزارت د ډیپلوماسۍ انسټیټیوټ او وزارت د کارکوونکو په ګومارنه کې له داوطلبانو د دیني زده کړو پوښتنه کوله او چا به چې د قران کریم ایتونه ښه ولوستل، هغه به یې په دنده ګوماره.
د هغه په اړه دا مشهوره ده، چې د قران کریم یو ښه تلاوت کوونکی یې د وزارت د یوې سیاسي څانګې رییس ټاکلی و.
هغه له روسیې سره د اړیکو مخالفت کاوه، ځکه استدلال یې کاوه، چې شوروي ځواکونو پر افغانستان برید کړی و او بهرنۍ مرستې یې هم د وسوسې په توګه تعبیرولې.
دغه راز د رسنیو کتل او د ورځپاڼو لوستل یې د وخت ضیاع ګڼله او ټینګار یې کاوه، چې ددې پرځای تلاوت کوي.
په ۲۰۲۱ کال کې هم واک ته له رسېدو څو میاشتې وروسته، هغه په یوه ثبت شوې وینا کې وویل چې اسلامي نظام جوړ شوی او د دې نظام چارې باید هغه کسان پر مخ یوسي چې د دیني علومو متخصصان دي. هغه پر خلکو ټینګار وکړ چې د ستونزو د حل لپاره باید خدای ته رجوع وکړي او د هغه په تعبیر «بغارې» ووهي.
د طالبانو د لومړۍ دورې له نسکورېدو وروسته ملا محمد حسن اخوند د نورو طالب مشرانو په څېر پاکستان ته لاړ. په کوټه ښار کې له بیا منظمېدو وروسته د کوټې شورا (د طالبانو د رهبرۍ شورا) د یوه اساسي غړي په توګه په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو او جمهوري نظام پر ضد د جګړې برخه و.
د دغې جګړې پر مهال د طالبانو د فرهنګي کمېسیون یوه غړي د نوم نه خپرېدو په شرط افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې په دغو کلونو کې ملا حسن اخوند د طالبانو په منځ کې پوځي ځواک نه درلود او د ملا عمر د یوه نږدې ملګري او روحاني شخصیت په توګه یې تشریفاتي رول درلود. ملا حسن اخوند په دغو کلونو کې د خپلې دیني مدرسې او جومات د امامت سمبالولو ترڅنګ، د طالب قوماندانانو د خپلمنځیو ناندریو په اواري کې هم ونډه اخیسته.
نوموړي د دیني مسایلو په اړه ځینې کتابونه هم لیکلي، چې د طالبانو په اړوندو مدرسو کې تدریسېدل.
د همدې اوږدې لارې په پای کې، هغه سړی چې د طالبانو په منځ کې یې د یوه تشریفاتي او روحاني سپینږیري ځای درلود، ناڅاپه د طالبانو د ادارې تر ټولو په لوړه څوکۍ کښېناست.
خو د ۲۰۲۱ کال د اګست له سقوط وروسته د ملا حسن اخوند انتخاب د ډېرو لپاره حیرانوونکی هم و.
ولې ملا برادر نه، چې د طالبانو تر ټولو مشهور سیاسي کس و؟ ولې بل ځواکمن قوماندان نه؟
د دې پوښتنې ځواب د طالبانو د داخلي لیکو په یو ساتلو کې پروت و.
د سیالانو ترمنځ «بېخطره» انتخاب
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې، چې طالبان کابل ته ننوتل، د دې ډلې د راتلونکي حکومت د رییس الوزرا په اړه تر ټولو ډېر اټکلونه د ملا عبدالغني برادر پر نامه را څرخېدل.
برادر د دوحې د مذاکراتو مخکښ و، له امریکايي استازو سره یې خبرې کړې وې، د سولې تړون یې لاسلیک کړی و او د طالبانو له بیا راڅرګندېدو مخکې د دې ډلې تر ټولو پېژندل شوی سیاسي شخصیت ګڼل کېده.
خو کله چې د نوي حکومت د جوړېدو اعلان وشو، هبت الله دې څوکۍ ته خپل پخوانی همسنګره ملګری ملا محمد حسن اخوند غوره کړی و.
د طالبانو د واک له بیا ترلاسه کولو وروسته، د دې ډلې دننه دریو لویو حلقو د نفوذ لپاره سیالي کوله:
لومړۍ؛ د دوحې سیاسي ډله، چې مشري یې ملا عبدالغني برادر کوله.
دویمه؛حقاني شبکه، چې سراجالدین حقاني یې مهم مشر دی.
درېیمه؛ د کندهار حلقه، چې د طالبانو د مشر ملا هبتالله اخوندزاده تر مستقیم نفوذ لاندې ده.
د دې دریو جریانونو ترمنځ د واک وېش او انډول په اسانه نه شوای تنظیمیدای.
ملا برادر د بهرنیو اړیکو، مذاکراتو او سیاسي مشروعیت له امله پیاوړی دریځ درلود. هغه د طالبانو له پخواني مشر ملا محمد عمر سره نږدې پاتې شوی و، د جګړې تجربه یې لرله او له نړیوالو سره د خبرو لپاره د طالبانو تر ټولو وړ کس ګڼل کېده.خو همدا شهرت د کندهار د سخت دریځې حلقې لپاره د اندېښنې وړ و.
په کندهار کې د طالبانو د عمومي مشر هبتالله اخوندزاده شاوخوا کسانو داسې باور درلود چې د دوحې ډله له بهرنیو اړیکو، ډیپلوماتیکو تماسونو او خپلواک سیاسي رول څخه ډېره ګټه اخلي. له همدې له امله، د رییس الوزرا څوکۍ ته د یوه داسې کس نوم په کار و، چې د ټولو ډلو لپاره د منلو وړ وي او د کومې سیالې شبکې کس هم نه وي.
ملا حسن اخوند له همدې تعریف سره برابر و.هغه د ملا عمر له نږدې کسانو او د طالبانو د لومړۍ دورې له مشرانو و، دیني اعتبار یې درلود، خو شخصي پوځي ځواک یې نه درلود.
د ملا حسن اخوند ټاکل د ملا برادر د کمزوري کېدو له بهیر سره هممهاله وو.
د طالبانو مشرانو داسې یو جوړښت غوره کړ چې برادر پکې د حکومت تر ټولو لوړه څوکۍ و نه نیسي، بلکې د رییسالوزرا د مرستیال په توګه پاتې شي.
پر دې سربېره پاکستان هم د ملا برادر له نفوذه اندېښمن و، ځکه د بند پرمهال یې له پاکستان نه ښې خاطرې نه درلودې او د کرزي په مشرۍ له افغان حکومت سره یې د خبرو اترو کانالونه پرانېستل غوښتل.
خو ایا ملا حسن اخوند واک هم لري؟
د رییسالوزرا څوکۍ ملا حسن اخوند ته ورکړل شوه، خو د طالبانو د حکومت د جوړښت له لومړیو ورځو یوه پوښتنه مطرح ده، چې ایا مقام او واک یو شی دي؟
په ارګ کې د سرچینو په وینا، د وخت په تېرېدو دا روښانه شوه چې په کندهار کې د ستراتیژیکو پرېکړو اصلي محور د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده دی.د نجونو د زدهکړو، د ښځو د کار، مهمو فرمانونو او عمومي سیاستونو په اړه وروستۍ پرېکړې له کندهاره راځي. په کابل کې ملا حسن اخوند ددغو پرېکړو اجرا کوونکی دی.
خو د ارګ دننه د نفوذ تر ټولو مهمه برخه لاهم د ملا عبدالغني برادر په لاس کې ده.
ملا حسن اخوند د خپل مقام باوجود د یوه دودیز دیني عالم په څېر ژوند ته دوام ورکړی دی. هغه نه د لومړیو وزیرانو په څېر سفرونه وکړل، نه یې پراخې ولسي غونډې جوړې کړې او نه یې هڅه وکړه چې د حکومت اصلي څېره پاتې شي.
په تېرو څو کلونو کې هغه له کابل بهر یوازې محدود سفرونه کړي او له نړیوالو استازو سره یې هم ډېرې لږې لیدنې درلودې. هغه د طالبانو د اکثریت نورو جګپوړو مشرانو په شان د ملګرو ملتونو د بندیزونو په نوملړ کې دی.
خو له نورو طالب مشرانو سره د ملا حسن اخوند توپیر په دې کې دی چې هغه د خپلو زړو ملګرو برعکس د دغو بندیزونو خلاف نه غواړي یا نه شي کولای فعال پاتې شي. په داسې حال کې چې نوموړی د طالبانو په لومړۍ دوره کې د بهرنیو چارو مرستیال وزیر پاتې شوی و او باید په بهرنۍ ډیپلوماسي کې تر نورو برلاسی او متحرک وای، خو داسې ښکاري، چې د خپل ساده لیدلوري، زړښت او روغتیایي بېوسۍ له امله له بهرنیانو یا کورنیو مطرحو کسانو سره لیده کاته ته ډېر چمتو یا لېواله نه دی.
د طالبانو مطبوعاتي اعلامیې ښيي، چې ډېری بهرني پلاوي، سفیران، سوداګر او د ملګرو ملتونو استازي چې له ملا حسن اخوند سره د کتنې غوښتنه کوي، د هغه د روغتیايي حالت د نه مساعدوالي او نورو دلایلو له مخې د هغه د دفتر له رییس سره ګوري.
په تېرو شاوخوا پنځو کلونو کې هغه له کندهار پرته د افغانستان هیڅ ولایت او له پاکستان پرته هیڅ بهرني هېواد ته سفر نه دی کړی. د هغه یوازېنی او نسبي منظم حضور د طالبانو د کابینې په اونیزو غونډو کې دی، خو کندهار ته د ملا هبت الله له خوا د ځینو کلیدي وزیرانو له بیا-بیا ورغوښتلو وروسته، اوس د ملا حسن اخوند په مشرۍ د کابینې غونډې هم ډېری تشریفاتي شوې دي او مهم وزیران خپل مرستیالان ور استوي.
د افغانستان د اداري جوړښت له مخې د رییسالوزرا دفتر باید د حکومت د اجرایوي چارو مرکز وي، خو د ارګ سرچینې وایي چې د حسن اخوند د دفتر ډېری عملي چارې د هغه نږدې کسان پر مخ وړي.د رییسالوزرا دفتر رییس ډاکټر ملا عبدالواسع خادم د اسنادو، وړاندیزونو او رسمي مکتوبونو په مدیریت کې مهم رول لري.
د بهرنیو او کورنیو ادارو اسناد حسن اخوند ته تر رسېدو وړاندې د هغه ددفتر له فلتره تېریږي.
په دې اداره کې بوخت یوه کارکوونکي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې له همدې امله څو ځله د طالبانو د چارو ادارې لوی رییس شېخ نورالحق انور په لیکلي او شفاهي بڼه ملا حسن اخوند او د ملا هبت الله اخوندزاده دفتر ته شکایتونه استولي او غوښتنه یې کړې چې د ملا حسن اخوند د دفتر رییس باید د چارو ادارې په کارونو کې لاسوهنه ونه کړي.
د طالبانو د چارو ادارې یوه سرچینه وایي، چې د شیخ انور شکایتونه له دې امله له پامه غورځول شوي چې د ملا حسن اخوند د دفتر رییس (ډاکټر ملا عبدالواسع) د کندهار ولایت دی او د ملا هبت الله اخوندزاده په دفتر کې نږدې اړیکې لري.
د طالبانو رییس الوزرا د سهار له چای څښلو وروسته د څو ساعتونو لپاره خپل کاري دفتر ته ځي او په شفاهي ډول د اړوندو چارو لپاره د خپل دفتر رییس ډاکټر ملا عبدالواسع خادم ته سپارښتنې کوي.
ملا حسن اخوند شاوخوا درې کاله مخکې د سختې ناروغۍ له امله څو میاشتې په پرلهپسې توګه په ارګ کې نه و. د طالبانو عمومي مشر ملا هبت الله اخوندزاده د هغه په غیابت کې مولوي عبدالکبیر (چې هغه مهال د ریاست الوزرا سیاسي مرستیال و) د ریاست الوزرا د سرپرست په توګه وټاکه.
په ارګ کې د ملا حسن اخوند د نه شتون پر مهال اټکل دا و چې هغه له دندې ګوښه شوی، خو له څو میاشتني غیابت وروسته بیرته ارګ ته ستون شو. که څه هم رسمي سرچینو ادعا کوله چې هغه کندهار ته د استراحت لپاره تللی و، خو ځینو نورو سرچینو ویل چې نوموړی د درملنې لپاره پاکستان ته تللی و.
خو په افغانستان کې د انټرنېټ له بندېدو وروسته نوموړی د ملا هبت الله له دفتر سره تر خبرو وروسته امر کړی و، چې په افغانستان کې باید انټرنېټ بېرته
د کندهار دسترخوان په ارګ کې
د کابل د ارګ د لوړو دېوالونو تر شا، د ملا محمد حسن اخوند ورځ د ډېرو معاصرو دولتي مشرانو له معمول ژوند سره توپیر لري. د امنیتي تدابیرو، رسمي غونډو او اوږدو سفرونو پر ځای، د هغه ژوند د یوه کلیوال ملا د ورځني نظم په څېر دی.
ارګ د افغانستان د دولت د تشریفاتو نښه وه، خو د ملا حسن اخوند د دسترخوان له لارې یې اوس بل ډول څېره وړاندې کېږي.د طالبانو رییسالوزرا لا هم د کندهار دودیز خواړه تر ټولو ډېر خوښوي. د پسه ښوروا، د وطني چرګانو ښوروا، په ښوروا کې پخې شوې نرۍ وریژې او شړومبې دده د خوښې خوراکونه دي.
د سرچینو په وینا، کله چې مېلمانه هم ورشي، ډېری وخت همدا ډول ساده خواړه ورته وړاندې کېږي.
د هغه ورځ د شپې له نیمايي پیلږي.د تهجد لمونځ، تلاوت او وروسته د ورځې پیل د هغه د ژوند له پخوانيو عادتونو څخه دي. د سهارنۍ له خوړلو مخکې د اشراق لمونځ کوي او د ماسپښین له لمانځه وروسته قیلوله (د غرمې لنډ خوب) کوي.
د دیني روایتونو له مخې، قیلوله ثواب لري ځکه د اسلام د پیغمبر سنت دی او انسان د شپې تهجد لمانځه او نورو عبادتونو ته چمتو کوي.
د حرمسرای په دننه کې یو ځانګړی او مجهز جومات هم شته. همدلته ملا حسن اخوند د خپلې کورنۍ د غړو او مېلمنو امامت کوي. خو د سرچینو په وینا، د عمر او روغتیايي ستونزو له امله، هغه ډېر ځله خپل شخصي لمونځ په ناسته کوي.
د ارګ د روغتیايي برخې یوې سرچینې په وینا، ملا حسن اخوند ورزش او فزیکي فعالیت نه کوي او له څو روغتیايي ستونزو سره مخ دی. د زړه ناروغي، شکر، لوړ فشار او بواسیر هغه ستونزې دي چې سرچینه یې یادوي.
د همدغه روغتیايي وضعیت له امله، هغه د اوږدې مودې لپاره پر څوکۍ ناستې ته زړه نه ښه کوي او ډېر وخت پر توشکه ناسته یا غځېدلو ته ترجیح ورکوي.
د روغتیايي سرچینو په وینا، د حسن اخوند او ډاکټرانو ترمنځ اړیکه هم تل اسانه نه ده. سرچینه ادعا کوي چې هغه تر هغه وخته ډاکټرانو ته د لیدنې اجازه نه ورکوي، څو ناروغي یې جدي نه شي.
د سرچینې په وینا، «کله ناکله د درملنې په اړه د عصري طب سپارښتنې د هغه له دودیزو دیني باورونو سره ټکر پیدا کوي. د همدې لپاره، هغه د خپلو مشرانو او پخوانیو دیني عالمانو د درملنې کیسې یادوي او د نبوي او یوناني طب پر اهمیت ټینګار کوي».
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي په یوه غونډه کې د دغه هېواد پر اوسني اداري جوړښت د نیوکې په ترڅ کې څرګنده کړه چې نوي اداري واحدونه د زمانې له غوښتنې سره سم باید رامنځته شي، ځکه اوسني اداري جوړښتونه زاړه او د خلکو غوښتنو ته ځواب ورکوونکي نه دي.
هغه زیاته کړه چې اوسنی جوړښت له پښو لوېدلی او نور کار نه ورکوي.
په دې هکله باید د ټولو ګوندونو اجماع رامنځته شي. نقوي وایي: «دغه سیستم چې موږ پکې ژوند کوو، که باور پرې وکړئ او که نه، نړېدلی دی. اداري واحدونه، ایالتونه یا بل هر نوم چې ورته غوره کوي، باید خلکو ته نږدې شي.»
د محسن نقوي څرګندونې، چې د پاکستان د حاکمې طبقې له مهمو څېرو څخه شمېرل کېږي، په داسې یوه حالت کې رابرسېره کېږي چې دغه هېواد له اقتصادي، سیاسي او امنیتي پلوه په یوه کړکېچن وضعیت کې دی. همداشان دغه څرګندونې دا حقیقت هم په ډاګه کوي چې اسلاماباد د موجوده وضعیت د اداري جوړښت له نظره له یوه جدي ګواښ سره مخ دی.
پوښتنه دا ده چې پاکستاني مقامات ولې دا موضوع رابرسېره کوي؟
په ظاهره کې د اداري سیستم او په اداري واحدونو کې ادلون بدلون یوه عادي خبره ده او اداره او د هغې اړوند موضوعات باید د زمانې له غوښتنو سره اصلاح شي، خو دا ډول اصلاحات باید د عیني واقعیتونو او د زمانې له تحول سره همغږي وي.
خو؛ دا نظریه د عیني واقعیتونو پر بنسټ نه، بلکې د پنجاب د واکمنو د یوه لوی ډار ښکارندویي کوي، هغه په دې معنا چې:
د پاکستان د ایالتونو او کشمیر موجوده پوځي، امنیتي او اقتصادي وضعیت ته په کتو، د اسلاماباد او پنجاب واکمنانو ته دا وېره پیدا شوې ده چې هېواد یې د تجزیې په لور روان دی، چې ښه بېلګه یې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان او همداشان په تېره څه باندې یوه میاشت کې د پاکستان تر کنټرول لاندې د کشمیر نازک حالات دي.
همدا اوس بلوڅان په ډاګه د مستقل هېواد لپاره جګړه کوي او تر یوه حده یې ځینې سیمې د بلوچستان د صوبې د ایالتي او مرکزي حکومت له کنټرول څخه بهر کړې هم دي. په خیبر پښتونخوا کې ډېرې داسې سیمې شته چې پاکستاني ځواک هلته د تلو چانس نه لري او تقریبا محلي اداره او حکومتي خدمات نه تر سترګو کېږي.
نو؛ ښایي پاکستاني مقاماتو د خپل هېواد د تجزیې د مخنیوي لپاره د نویو اداري واحدونو د رامنځته کېدو نسخه د یوې حللارې په توګه مطرح کړې وي، ځکه که یو ایالت له پاکستان څخه بېل شي، دا وېره په یقین بدلېږي چې دا هېواد به تجزیه شي. نو ځکه د پاکستان حاکمان فکر کوي چې که د دې ایالتونو جغرافیا کوچنۍ کړي او که له نویو رامنځته شویو اداري واحدونو څخه کوم یو ترې مستقل هم شي، عمومي جغرافیا ته خطر کمېدلی شي.
یادونه: په افغانستان انټرنشنل کې د لیکوالو خپرېدونکي مطالب د هغوی شخصي لیدلوري څرګندوي او د رسنۍ د رسمي دریځ استازیتوب نه کوي.