د مېډیا لاین په یوه راپور کې ویل شوي چې د طالبانو له واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته، افغان ښځې او نجونې له زدهکړو، کار او عامه ژوند څخه د پراخو محدودیتونو له امله محرومې دي او ګڼې ښځې د فشارونو او ځورونو له کبله له افغانستانه وتلو ته اړې شوې دي.
د دغه رسنۍ په یوه راپور کې ویل شوي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته، د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه په تدریجي ډول پر یوه پراخ او ټینګ نظام بدل شوي دي. نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو منع دي او ښځې د کار، تګ راتګ او عامه ځایونو ته د لاسرسي په برخه کې له پراخو بندیزونو سره مخ دي.
د راپور له مخې، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو یو شمېر کارپوهانو پر نړیوالې ټولنې غږ کړی چې تر هغه له طالبانو سره د اړیکو له عادي کولو ډډه وکړي، څو د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو په برخه کې د پام وړ، د اندازه کولو وړ او په خپلواکه توګه تاییدېدونکی پرمختګ نه وي شوی.
په راپور کې د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې وروستی راپور هم یاد شوی چې وايي، افغان ښځې د تګ راتګ، زدهکړې او په عامه ژوند کې د ګډون په برخه کې له مخ پر زیاتېدونکو محدودیتونو سره مخ دي او ډېری یې د رواني روغتیا د خرابېدو او د خپل راتلونکي په اړه د پرېکړې د واک د له لاسه ورکولو خبر ورکوي.
راپور د ۲۰۲۶ کال د جولای په وروستیو کې د «فریبا» په نوم د یوې ۱۶ کلنې افغانې نجلۍ د ځانوژنې ادعا شوې پېښه هم د ښځو او نجونو د زدهکړو د بندیزونو له بشري پایلو سره تړي. د راپور له مخې، دغې نجلۍ تر شپږم ټولګي وروسته د زدهکړو د دوام اجازه نه لرله او کورنۍ یې وايي چې هغې په یوه یادښت کې لیکلي وو: «په افغانستان کې نجلۍ اوسېدل ډېر سخت دي.»
راپور وايي، ګڼې لوستې او کارکوونکې افغانې ښځې د طالبانو له واک وروسته له فشارونو او ځورونو سره مخ شوې او ځینې یې د ځان او کورنیو د خوندي کولو لپاره له افغانستانه وتلو ته اړې شوې دي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر هم د راپور له مخې د هغو افغان ښځو وضعیت لا سخت کړی چې یوازې پاکستان ته تللې دي. «د مېډیا لاین» له یو شمېر افغان ښځو سره خبرې کړې، خو د امنیتي اندېښنو له امله یې د ځینو هویتونه او د اوسېدو ځایونه نه دي په ډاګه کړي.
د کابل پوهنتون پخوانۍ محصلې او د حقونو فعالې مرزیې امامزاده ویلي چې د حقوقو د وکیلې کېدو خوب یې درلود، خو د طالبانو له واک ته رسېدو او پر لوړو زدهکړو د محدودیتونو وروسته پاکستان ته په تېښته اړ شوه. نوموړې وايي، په پاکستان کې د ناامنۍ او د جبري ایستلو د دوامداره وېرې له امله یې رواني وضعیت سخت خراب شوی دی.
د افغانستان د ښځینه والیبال پخوانۍ روزونکې، چې نوم یې نه دی ښودل شوی، هم ویلي چې په پاکستان کې له خپلو ماشومانو جلا شوې او د خوړو او درملنې د لګښتونو له برابرولو سره ستونزه لري. هغې ویلي چې د ناامنۍ او د احتمالي جبري ایستلو وېره یې له سخت رواني بحران سره مخ کړې ده.
زلا احمدي، چې د کابل پوهنتون د کمپیوټر ساینس له زدهکړو یوازې یو سمستر لرې وه، وايي د طالبانو له واک وروسته یې د سافټویر جوړولو د یوه شرکت د جوړولو پلان له منځه ولاړ. نوموړې وايي، پاکستان ته د تګ لپاره یې د کورنۍ پاتې طلا خرڅه کړه او اوس د قانوني اسنادو پرته په یوه ګڼ مېشته اپارتمان کې ژوند کوي، قانوني کار نه شي کولای او د جبري ایستلو وېره لري.
د راپور له مخې، د افغانستان پخوانۍ خبریاله ثمینه عثماني هم له طالبانو وروسته له افغانستانه وتلې او اوس په پاریس کې ژوند کوي. هغې ویلي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ښځو د حقونو او بیان ازادۍ په اړه د راپور ورکولو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ شوه او بالاخره یې هېواد پرېښود.
په پاریس کې مېشتې ټولنیزې فعالې او د افغانستان پخوانۍ ملي لوبغاړې مروه علي ویلي چې د طالبانو بېرته واک ته رسېدو په ۲۰۲۱ کال کې د ښځو او نجونو هغه لاسته راوړنې بېرته وګرځولې چې په تېرو کلونو کې په تدریجي ډول ترلاسه شوې وې. نوموړې وايي، ښځې له خپلواکۍ، د تګ راتګ له ازادۍ او په ورزش کې له ګډون څخه محرومې شوې دي.
د افغانستان د سترې محکمې پخوانۍ قاضي او د «افغانستان امپکټ نېټورک» له بنسټګرو څخه طاهره ساپۍ ویلي: «د طالبانو له واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته، پر ښځو محدودیتونه په یوه ژورې او ټینګ جنسیتي محرومیت بدل شوي چې د افغانستان نیم نفوس اغېزمنوي.»
ساپۍ ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید د افغانستان په اړه خپله پالیسي د افغان ښځو پر حقونو، کرامت او غږونو متمرکزه وساتي او بشري مرستې باید د سیاسي فشار ځای ونه نیسي او نه هم د طالبانو د واکمنۍ د عادي کولو لامل شي.
هغې ویلي چې افغانستان داسې مشروع او دموکراتیک سیاسي نظام ته اړتیا لري چې ټول افغانان، له جنسیت او قوم پرته، په ازاده توګه خپل حکومت وټاکلی شي. د نوموړې په وینا، واقعي ثبات یوازې د جګړې نشتوالی نه دی، بلکې کرامت، زدهکړې، روغتیايي خدمتونو، اقتصادي ازادۍ او د هېواد د راتلونکي په اړه د خلکو د نظر څرګندولو حق هم پکې شامل دی.
د امریکا مېشت پخواني لوړپوړي استخباراتي چارواکي او د جیوپولیټیکي خطرونو او نړیوالو اړیکو سلاکار پال فارلي هم ویلي چې «په افغانستان کې د ښځو د حقونو مسیر لا هم په کلکه منفي دی او د پام وړ پرمختګ لپاره ډېرې کمې نښې لیدل کېږي.»
د افغان ښځو د حقونو فعاله فریبا اکبري هم «مېډیا لاین» ته ویلي چې د وضعیت له خرابېدو سره نړیواله ټولنه له یوې مهمې پرېکړې سره مخ ده: «مداخله وکړي، که اجازه ورکړي چې د میلیونونو ژوندونو خاموشه ویجاړتیا په نوي عادي حالت بدله شي.»
