عایشه وهاب: امریکا باید له افغانستان سره واکمنې ډلې ته له پام پرته ډیپلوماتیکې اړیکې وساتي

یاده جبهه وایي، په دې موده کې یې د طالبانو پر پوستو، قرارګاوو، ګزمو، پوځي کاروانونو او هوايي ډګرونو شاوخوا ګڼ بریدونه کړي او د هغوی یو شمېر وسایط او پوځي تجهیزات یې هم ویجاړ کړي دي.

ازادۍ جبهې زیاته کړې چې دا ۲۵ بریدونه یې په بدخشان، بغلان، کندز، کابل، ننګرهار، فاریاب، نورستان او پنجشېر ولایتونو کې ترسره کړي دي.

د جبهې د راپور له مخې، د یادو عملیاتو تر ټولو ډېره برخه د بدخشان په زیباک ولسوالۍ کې ترسره شوې ده. جبهه ادعا کوي چې د زمري پر لومړۍ نېټه یې په دې ولسوالۍ کې د طالبانو پر ځایونو برید کړی چې په پایله کې یې ۲۱ کسان وژل شوي او لږ تر لږه ۳۷ نور ټپیان شوي دي.

د جبهې په وینا، په دغه برید کې طالبان له خپلو ځینو میشت ځایونو شاتګ ته اړ شوي او یو شمېر مهمات او پوځي تجهیزات هم ترې ترلاسه شوي دي.

د ازادۍ جبهې په راپور کې د طالبانو د دوو بې‌پیلوټه پوځي الوتکو د ویجاړولو او د سرتېرو د لېږدولو د دوو چورلکو د ناستې د مخنیوي ادعا هم شوې ده. جبهه وایي، په نورو عملیاتو کې یې د طالبانو پر کاروانونو، رنجر موټرو، استخباراتي مرکزونو او امنیتي پوستو بریدونه کړي دي.

د راپور له مخې، د بغلان د دوشي او اندراب، د کندز د پوځي هوايي ډګر، د کابل د هوايي ډګر، د ننګرهار د جلال‌اباد، د فاریاب د ګریوان، د نورستان د دواب او د پنجشېر د خینج په ګډون یو شمېر سیمې هم د دغو عملیاتو هدف ګرځول شوې دي.

جبهه ادعا کوي چې د زمري پر ۲۹مه یې د بغلان په بنوۍ-اندراب سیمه کې د طالبانو «لومړۍ کرښه» ماته کړې، طالبان یې شاتګ ته اړ کړي او ځینې ځایونه یې نیولې دي. همداراز یې ویلي چې په همدې ورځ یې د طالبانو پر یوه سیمه‌ییز مقام او امنیتي پوسته راکټي بریدونه کړي چې په پایله کې یې شپږ طالبان وژل شوي او لږ تر لږه لس نور ټپیان شوي دي.

د ازادۍ جبهې د راپور له مخې، په ځینو نورو پېښو کې د تلفاتو دقیق شمېر نه دی ورکړل شوی، خو د طالبانو د پوستو او قرارګاوو د زیانمنېدو، د رنجر موټرو د ویجاړېدو او د طالبانو د شاتګ ادعا شوې ده.

په یوه پېښه کې جبهه وایي چې د طالبانو یو رنجر یې په نښه کړی او موټر یې درې ته غورځېدلی، خو د سپرلیو د برخلیک په اړه یې معلومات نه دي ورکړي.

د ازادۍ جبهې دا شمېرې او ادعاوې په داسې حال کې مطرح کړې چې په راپور کې د طالبانو د تلفاتو د ټولو پېښو لپاره دقیق ارقام نه دي ورکړل شوي او د ځینو عملیاتو د پایلو په اړه یوازې د «درنو تلفاتو» او «خساراتو» یادونه شوې ده. د جبهې د ادعاوو د خپلواکې تایید په اړه په ورکړل شوو معلوماتو کې جزیات نه دي وړاندې شوي.

د جرمنۍ رسنۍ «تاز» د راپور له مخې، دا له هغه وروسته افغانستان ته د افغانانو د ټولیزې ایستنې دویم پرواز دی چې جرمني له طالبانو سره د بېرته ستنولو په برخه کې د خپلو تګلارو عملي کول پیل کړي دي. د جرمني حکومت له دې وړاندې هم د لایپزیګ له هوايي ډګر څخه د افغانانو د ایستلو څو پروازونه ترسره کړي دي؛ د جولای په ۲۸مه ۳۱ افغانان کابل ته ولېږدول شول چې د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبریندټ په وینا، ډېری یې د جدي جرمونو په تړاو محکوم شوي وو.

له طالبانو سره د بېرته ستنولو هوکړه

د جرمني حکومت په فبرورۍ کې هم د طالبانو له حکومت سره د یوې مستقیمې هوکړې پر بنسټ ۲۰ افغان بندیان افغانستان ته ستانه کړي وو. د جرمني د کورنیو چارو وزارت هغه مهال وویل چې دا لومړی چارټر پرواز و چې د درېیم هېواد له منځګړیتوب پرته، د طالبانو له استازو سره د شوې هوکړې پر بنسټ ترسره شو.

د جرمني او طالبانو ترمنځ د بېرته ستنولو د میکانیزم له پراخېدو سره، برلین اوس هڅه کوي هغه افغانان هم د ایستلو په پروسه کې شامل کړي چې د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه یې رد شوي یا د دوی د خوندیتوب قانوني وضعیت لغوه شوی دی.

د جرمني حکومت ویلي چې د خوندیتوب د وضعیت د لغوه کېدو په تړاو زرګونه دوسیې تر څېړنې لاندې وې او د دغو دوسیو ارزونه د بېرته ستنولو د پروسې لپاره مهمه ده.

د ایستلو تګلاره پراخېږي

جرمني له طالبانو سره د مستقیمو اړیکو له لارې د افغانانو د بېرته ستنولو بهیر په داسې حال کې پراخوي چې دغه هېواد لا هم د طالبانو حکومت په رسمي توګه نه دی په رسمیت پېژندلی.

برلین له دې وړاندې په ۲۰۲۴ کال کې هم ۲۸ افغان محکوم شوي مجرمان کابل ته ستانه کړي وو. هغه پرواز د قطر په مرسته ترسره شوی و. وروسته، په جولای ۲۰۲۵ کې ۸۱ افغانان هم له جرمني څخه کابل ته ولېږدول شول.

په ۲۰۲۶ کال کې د فبرورۍ ۲۶مه ۲۰ افغان محکوم شوي کسان او د اپرېل په ۲۸مه ۲۵ کسان افغانستان ته واستول شول. د اپرېل په پرواز کې ټول کسان نارینه او د جرمني د چارواکو په وینا د جرمونو په تړاو محکوم شوي وو.

افغانستان ته د افغان پناه‌غوښتونکو د جبري ستنولو موضوع د بشري حقونو د سازمانونو او د ملګرو ملتونو د چارواکو له جدي اندېښنو سره مخ ده.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو پخواني ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ هم د افغان پناه‌غوښتونکو د جبري ستنولو په اړه خبرداری ورکړی و. نوموړي ویلي وو چې افغانستان ته له ستنولو وروسته ځینې کسان ښايي د بشري حقونو له جدي سرغړونو سره مخ شي.

د بشري حقونو د اندېښنو اصلي ټکی دا دی چې طالبان لا هم په افغانستان کې د نجونو او ښځو پر وړاندې پراخ محدودیتونه عملي کوي او د سیاسي مخالفانو، مدني فعالانو، خبریالانو او نورو ډلو د وضعیت په اړه هم نړیوالې اندېښنې موجودې دي.

د لایپزیګ له هوايي ډګر څخه د نویو پروازونو دوام ښيي چې جرمني غواړي افغانستان ته د بېرته ستنولو سیاست له محدودو، یوازې د سختو جرمونو د مرتکبینو له ایستلو څخه، د هغو افغانانو تر یوې پراخې ډلې وغځوي چې د پناه یا خوندیتوب قانوني شرایط یې له لاسه ورکړي دي.

په همدې حال کې، د راتلونکي پرواز د سپرلیو کره شمېر او د هر یوه د دوسیې جزئیات تر اوسه په رسمي ډول نه دي اعلان شوي. د تاز د راپور له مخې، الوتنه ټاکل شوې د اګست په ۲۵مه سهار وختي له لایپزیګ څخه کابل ته ترسره شي.

د لانګ وار ژورنال د راپور له مخې، جمعه خان فاتح د اګست په ۱۷مه د بدخشان د نُسي ولسوالۍ په مرکز کې د طالبانو د پوځ له لوی درستیز قاري فصیح‌الدین فطرت سره یو ځای شو.

فاتح چې پخوا د زابل د مرستیال والي په توګه دنده ترسره کړې وه، شاوخوا یوه اوونۍ د طالبانو له ځواکونو سره په نښته کې ښکېل و.

راپور وايي، فاتح د نُسي ولسوالۍ له خلکو غوښتي وو چې د طالبانو پر وړاندې مقاومت وکړي. له دې وروسته طالبانو د هغه د وسله‌والو پر ضد عملیات پیل کړل چې په ترڅ کې یې دواړو لورو ته مرګ‌ژوبله واوښته.

خو فاتح په څرګنده توګه طالبان نه وو رد کړي او نه یې هم له کومې منظمې وسلوالې مخالفې ډلې سره د یوځای کېدو اعلان کړی و. هغه ویل چې له طالبانو سره یې اصلي ستونزه د نُسي ولسوالۍ له استخباراتي چارواکو سره ده؛ ځکه، د هغه په وینا، د خلکو کورونه یې تلاشي کول.

د راپور له مخې، د خبرو پر مهال فاتح غوښتنه کړې وه چې دی او ملګري یې په درواز سیمه کې پاتې شي او په بدل کې به اجازه ورنه کړي چې د طالبانو مخالفې وسلوالې ډلې په سیمه کې فعالیت وکړي.

د فاتح له تسلیمېدو وروسته د طالبانو چارواکو د هغه د کسانو د بې‌وسلې کولو بهیر پیل کړی او فاتح کابل ته انتقال شوی، چې د نامعلومو تورونو له امله به محاکمه شي.

د لانګ وار ژورنال په وینا، د فاتح او طالبانو ترمنځ اختلاف یوازې له وروستیو نښتو سره نه و پیل شوی؛ بلکې له څو میاشتو راهیسې د بدخشان د سرو زرو د کانونو پر سر هم د دواړو لورو ترمنځ اختلاف موجود و.

په سالنګ کې د مقاومت جبهې د قوماندان وژل کېدل

په همدې حال کې د اګست په ۱۹مه طالبانو د پروان ولایت د شمالي سالنګ په سیمه کې د ملي مقاومت جبهې پر یوې ډلې برید کړی او د دې جبهې یو مهم قوماندان حسیب پنجشیری یې له څو کسانو سره وژلی دی.

حسیب پنجشیری چې په «حسیب قوای مرکز» هم مشهور و، د پخواني حکومت د ملي امنیت په ځانګړو قطعاتو کې یې دنده ترسره کړې وه او د کابل له سقوط وروسته د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهې له لیکو سره یوځای شوی و.

د راپور له مخې، پنجشیری له اوو نورو کسانو سره په دوو ټویوټا هایلیکس موټرو کې د بغلان اندراب ولسوالۍ ته روان و. خو طالبان د هغوی له حرکت څخه خبر شوي او په شمالي سالنګ کې یې ورته کمین نیولی و.

پنجشیری د ملي مقاومت جبهې له مشهورو قوماندانانو څخه و او په ټولنیزو رسنیو کې یې له افغانستان دننه خپل فعالیتونه خپرول او له رسنیو سره یې هم مرکې کولې.

د جسدونو د سپکاوي ادعا

لانګ وار ژورنال وايي، له دواړو نښتو وروسته په خپرو شویو ویډیوګانو کې داسې صحنې لیدل کېږي چې د طالبانو جنګیالي د حسیب پنجشیري او د جمعه خان فاتح د ځینو وژل شویو کسانو له جسدونو سره سپکوونکی چلند کوي.

د دغو ویډیوګانو له خپرېدو وروسته د ملي مقاومت جبهې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت، یوناما، غوښتي چې د احتمالي نړیوالو قوانینو د سرغړونو په اړه څېړنه وکړي.

د لانګ وار ژورنال ارزونه

لانګ وار ژورنال وايي، دا دوه بریاوې به د طالبانو پر وړاندې وسله‌وال مقاومت پای ته ونه رسوي؛ خو ښيي چې طالبان لا هم د افغانستان په شمال کې د پام وړ پوځي ځواک لري.

د دې تحلیل له مخې، شمالي افغانستان په دې وروستیو کې د طالبانو د مخالفو ډلو د فعالیتونو پر مهم مرکز بدل شوی، خو طالبان توانېدلي چې د خپلو داخلي او بهرنیو وسله‌والو مخالفانو پر وړاندې خپل ځواکونه په چټکۍ سره متمرکز کړي.

د راپور په ارزونه کې یو بل مهم ټکی دا دی چې طالبانو په سالنګ کې د حسیب پنجشیري د ډلې د حرکت له خبرتیا سره د مقاومت د ځواکونو د عملیاتي امنیت کمزوري هم په خپل ګټه کارولې ده.

په دې توګه، د لانګ وار ژورنال په تحلیل کې د وروستیو پېښو پیغام دا دی چې په شمال کې د طالبانو پر وړاندې مقاومت که څه هم دوام لري، خو طالبان لا هم د خپلو مخالفانو پر وړاندې د ځواک د متمرکزولو او د هغوی د عملیاتو د شنډولو وړتیا لري.

بي بي سي په خپل یوه راپور کې چې د دوشنبې په ورځ، د وږي په دویمه خپور شوی، د طالبانو د یو شمېر چارواکو او جنګیالیو د ژوند او کار وضعیت ته کتنه کړې ده.

د راپور له مخې، د طالبانو یو شمېر جنګیالي وايي، د دې ډلې مشرانو هغوی نه دي هېر کړي، خو ښايي د نورو لومړیتوبونو په سمبالولو بوخت وي. یو طالب جنګیالي بي بي سي ته ویلي: «هیله لرو چې یوه ورځ زموږ ستونزو ته هم رسېدنه وشي.»

یو شمېر جنګیالیو د طالبانو مشران د اقتصادي ستونزو له پامه غورځولو، د معاشونو پر وخت نه ورکړې او تبعیضي چلند تورن کړي او ویلي یې دي چې لوړپوړي چارواکي واک ته له رسېدو وروسته د جنګیالیو او د هغوی د کورنیو له ستونزو لرې شوي دي.

عبدالصمد، چې د افغانستان په شمال کې د طالبانو یو جنګیالی دی، ویلي چې د «امارت» چارواکو هغوی نه دي هېر کړي، خو ښايي د نورو لومړیتوبونو په سمبالولو بوخت وي. هغه ویلي چې ځايي خلک د اوبو، سړکونو او روغتیايي مرکزونو له کمښت سره مخ دي.

په همدې راپور کې د طالبانو د بامیان پخواني والي عبدالله سرحدي ویلي چې د بامیان د بودا سترې مجسمې یې په خپلو لاسونو ویجاړې کړې دي. سرحدي، چې د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې په بامیان کې د دې ډلې پوځي قوماندان و، په پیل کې د ۲۰۰۱ کال د دغو لرغونو مجسمو د ویجاړولو په اړه له ځواب ورکولو ډډه وکړه، خو وروسته یې مستقیم مسوولیت ومانه.

هغه وویل: «ما هغه په خپلو لاسونو ویجاړې کړې.»

سرحدي د خپلې دې کړنې په توجیه کې ویلي: «هر څه چې مو کړي او کوو یې، د خدای د لارښوونې او قانون مطابق دي موږ بتان نه پلورو، بلکې ماتوو یې. ولې باید پښېمانه شم؟ دا د خدای غوښتنه وه.»

د بامیان د بودا مجسمې د ۲۰۰۱ کال په مارچ میاشت کې د طالبانو د مشرانو په امر ویجاړې شوې او دې اقدام په نړیواله کچه پراخ غبرګونونه او غندنې راوپارولې.

د راپور په بله برخه کې، یوې ۱۸ کلنې مېرمن چې مستعار نوم یې «طوبا» دی، د سرحدي دفتر ته ورغلې او له خپل مېړه څخه د بېلتون لپاره یې له هغه نه مرسته غوښتې ده. دې ښځې ویلي چې مېړه یې د څو میاشتو راهیسې وهي او ټکوي.

سرحدي هڅه کړې چې هغه له طلاق اخیستو منصرفه کړي او د راتلونکي لپاره یې د طلاق د پایلو په اړه ورته خبرداری ورکړی دی. کله چې هغه ونه توانېد چې دغه ښځه له خپلې پرېکړې واړوي، ښځې یې «بې فکره» او «ناقصالعقله» بللې دي. د راپور له مخې، د هغه دا خبرې د حاضر نارینه چارواکو، ساتونکو او مشرانو له خندا سره مل وې.

سرحدي وروسته ویلي چې دې ښځې ته دې جلا کوټه ورکړل شي او مېړه ته یې خبرداری ورکړل شي چې هغه ونه وهي او نه دې ټکوي؛ که نه، زنداني به شي.

د دې ښځې پلار وروسته بي بي سي ته ویلي چې کورنۍ یې غواړي د طلاق بهیر د محکمې له لارې تعقیب کړي، که څه هم د طالبانو په قضايي نظام کې د مېړه له رضایت پرته د ښځو لپاره طلاق اخیستل ستونزمن دي.

سرحدي همداراز د طالبانو د چارواکو لپاره د ځیرکو موبایلونو د کارولو د بندیز په اړه ویلي چې دې محدودیت اداري چارې ورو کړې دي. د هغه په وینا، پخوا چارواکو کولای شول پیغامونه ولېږي، اسناد ولېږدوي او ژر ځواب ترلاسه کړي، خو اوس دا بهیر ستونزمن شوی دی.

هغه زیاته کړې چې که د دې بندیز په اړه نورې خبرې وکړي، «ستونزې به ورته جوړې شي.»

سرحدي د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له سقوط وروسته، د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې، څو کاله په ګوانتانامو کې بندي و. هغه په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو له بیاځلي رسېدو وروسته، د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده له خوا لومړی د بامیان او وروسته د جوزجان والي وټاکل شو او اوس د طالبانو په پوځي جوړښت کې د افغانستان د شمال ختیځ زون په قول اردو کې فعالیت کوي.

ذبیح الله مجاهد هم په دې مرکه کې خپل اصلي نوم طاهرشاه صدیقي معرفي کړی او ویلي یې دي چې «ذبیح الله مجاهد» یو مستعار نوم و چې د طالبانو د یاغي فعالیتونو پر مهال یې کاراوه.

د بي بي سي خبریال له مجاهد څخه د ښځو د زده کړې او کار لپاره د زمینه برابرولو په برخه کې د طالبانو د ژمنو د نه عملي کېدو په اړه پوښتنه کړې ده.

مجاهد په ځواب کې ویلي چې طالبان د ښځو حقونو او د بیان ازادۍ ته «د شریعت په چوکاټ کې» ژمن دي او زیاته کړې یې ده: «د ښځو د زده کړې موضوع تر څېړنې لاندې ده. موږ ورته د شریعت پر بنسټ حل لارې ته اړتیا لرو.»

هغه په دولتي ادارو کې د ښځو د کار په اړه هم ویلي چې په داسې چاپېریالونو کې د هغوی حضور «د بې اخلاقۍ لامل کېږي» او «کرامت یې تر پوښتنې لاندې راولي.»

د دوی په وینا، طالبانو دغه ښځې او نجونې چې یوه ۱۳ کلنه نجلۍ هم په‌کې شامله وه د بشپړ حجاب، پړوني او ماسک لرلو سربېره نیولې او له ځان سره یې وړې دي. د دغه شاهدانو له ډلې یو کس افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې تېره ورځ (د وږي لومړۍ نېټه) شاوخوا ۱۱ بجې هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست ته څېرمه، د امر بالمعروف کسانو یوه ۱۳ کلنه نجلۍ هغه مهال ونیوله چې له یوه کورس څخه راوتلې وه.
د عیني شاهد په خبره، نجلۍ چیغې وهلې او له خلکو یې د مرستې غوښتنه کوله. دغه عیني شاهد وايي، د سیمې څو هټۍوالو د دغه کار پر وړاندې اعتراض وکړ او چیغې یې کړې: «زموږ لپاره شرم دی، چې زموږ ناموس زموږ د سترګو مخې ته وړي او بندیانوي او موږ یې ننداره کوو. محتسبان د هټۍوالو پر لور ورغلل او څو هټۍوال ترې وتښتېدل. یو هټۍوال ورته ودرېد. طالبانو هغه په برېښنایي ډنډه وواهه سر او مخ یې په وینو ورته ولاړه».
نوموړی زیاتوي، چې طالبانو وروسته هغه نجلۍ موټر ته پورته کړه او له ځان سره یې یوړه.

بل عیني شاهد وايي، په همدې ورځ د پل رنګیني له سیمې د طالبانو دوو موټرو یوشمېر ښځې او نجونې ونیولې. د هغه په خبره، ښځو لوی پړوني او ماسکونه لرل؛ خو طالبانو هغوی په زور موټرو ته پورته کړې.

د دغه عیني شاهد په وینا، په نیول شویو ښځو کې یوه له خپلو دوو ماشومانو سره وه او ماشومانو د خپلې مور د نیول کېدو پرمهال ژړل. هغه وايي، یوشمېر نارینه چې هلته و هڅه یې وکړه له طالبانو څخه د ښځو د خوشې کولو غوښتنه وکړي؛ خو غوښتنې یې ونه منل شوې.

دغه عیني شاهد زیاتوي، کله چې موټرونه د صوفي‌اباد سیمې ته ورسېدل، طالبانو دوه نورې ښځې هم چې ماسکونه او تور نقابونه یې پرمخ لرل په زور موټر ته پورته کړې. د هغه په خبره، دوی ماسک او لوی پړوني لرل.

په درېیمه پېښه کې یو بل عیني شاهد نن دوشنبه وویل، چې د طالبانو دوو موټرو یوه نجلۍ د «حمام خواجه امیني» په نوم کوڅې څخه له ځان سره یووړه. د هغه په خبره، نجلۍ حجاب او چپنه اغوستې وه او پر مخ یې ماسک درلود، یوه بکسه یې هم له ځان سره لرله. هغه وايي، نجلۍ له ظاهره تر ۲۰ کلونو کمه ښکارېده او طالبانو د نیولو پرمهال ورسره داسې چلند کاوه لکه یو غل چې نیسي.

په هرات کې د ښځو او نجونو د پراخو نیونو لړۍ د غبرګولي له ۱۶مې راهیسې پراخه شوې ده. د طالبانو د امر بالمعروف او نهې عن المنکر وزیر خالد حنفي وړاندې ویلي و، هغه کسان نیول کېږي چې د «بې‌حجابۍ د خپرولو، ګډوډۍ رامنځته کولو او د امر بالمعروف پرضد د منفي مطالبو خپرولو» هڅه کوي.