افغانستان انټرنشنل- پښتو، کراچۍ
د پاکستان له پنجاب ایالت وروسته په سند ایالت کې هم د طب په زدهکړو بوختو افغان محصلانو ته ویل شوي چې د پاکستان د طبي شورا (پي اېم ډي سي) د لارښوونې له مخې باید افغانستان ته ستانه شي.
په کراچۍ کې د جناح سند طبي پوهنتون افغان محصلانو ته ویلي: «محصلان مکلف دي چې د سپټمبر تر ۹مې پورې د پوهنتون اړوندې څانګې ته مراجعه وکړي، اړین اسناد وسپاري او ټولې اداري چارې بشپړې کړي».
د دغه پوهنتون یوه محصل د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې دی د طب پوهنځي د وروستي کال محصل دی او په دغه پوهنتون کې له ده سره ټول ۱۶ افغان محصلان دي چې شپږ یې نجونې دي.
هغه زیاته کړه،چې ټول دغه محصلان د «اقبال بورس» له لارې پاکستان ته د زدهکړو لپاره راغلي، ویزې او ټول قانوني اسناد لري، خو بیا هم ورته د بېرته ستنېدو ویل شوي دي.
نوموړي وویل، چې د پاکستان د طبي شورا او پوهنتون له اعلامیې وروسته یې په کراچۍ کې د طالبانو له کونسلګرۍ سره هم لیدلي دي. د هغه په وینا، د طالبانو کونسلګرۍ ورته ویلي چې په دې اړه به له طبي شورا او پوهنتون سره خبرې وکړي، خو تر اوسه یې کوم ځواب نه دی ترلاسه کړی.
په کراچۍ کې د ډاو طبي پوهنتون یوه افغان محصل هم افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې دی د طب د وروستي کال محصل دی او دغه پوهنتون هم د افغان محصلانو په تړاو د جناح سند طبي پوهنتون په څېر مکتوب صادر کړی دی.
په دغه پوهنتون کې ۲۲ افغان محصلان دي چې اته یې نجونې دي.
پر سند او ډاو پوهنتونونو سربېره د ایالت په نورو پوهنتونونو او پوهنځیو کې هم شاوخوا ۲۰۰ افغان محصلان د طب په زدهکړو بوخت دي چې نږدې ۷۰ یې نجونې دي.
د افغان محصلانو په وینا، ټول محصلان ویزې لري او د بورسونو له لارې پاکستان ته راغلي دي.
یو تن مخصل وویل: «زياته اندېښنه مو دا ده چې زدهکړې مو په سمه توګه روانې وي، خو ناڅاپه راته له پوهنتون نه د وتلو وویل شي. نه پوهېږو چې څه وکړو او راتلونکی به مو څه وي؟».
د هغه په وینا، محصلان په دې سلا کوي چې د پاکستان د طبي شورا د پرېکړې پر ضد سترې محکمې ته ولاړ شي، ځکه دوی بله لاره نه لري.
دوه ورځې وړاندې د پاکستان حکومت په پنجاب ایالت کې د طبي موسساتو افغان محصلانو ته په یوه خبرتیا کې ویلي وو چې د نوې پالیسۍ له مخې باید پوهنتون یا پوهنځی پرېږدي او بېرته افغانستان ته ستانه شي.
د پاکستان دې پرېکړې سختې نیوکې راوپارولې او ګڼو افغان او پاکستاني سیاستوالو پر دې پرېکړې نیوکه کړې ده.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند سجاد حیدر خان نن پنجشنبه (د وږي ۱۹مه)، په خپله اونیزه خبري غونډه کې وویل، چې حکومت د ټولو افغان محصلانو د اېستلو پرېکړه نه ده کړې.
د هغه په وینا، هغه افغان محصلان چې د پاکستان ویزې لري، خپلو زده کړو ته دوام ورکولی شي، خو افغان محصلان وايي، دوی د ویزو او قانوني اسنادو له درلودو سره سره، اخراجیږي.
د پاکستان په کراچۍ ښار کې مېشت د خیبر پښتونخوا او بلوچستان پښتانه وايي، په دغه ښار کې د افغان کډوالو د نیولو پر مهال د یادو ایالتونو پښتانه هم نیول کېږي. په دوی کې د بي بي ګل په نوم د پاخه عمر يوه مېرمن هم نیول شوې او د کډوالو لپاره په جوړ شوي کمپ کې ده.
په کراچۍ کې د افغان کډوالو د نیولو پر مهال د بي بي ګل په نوم د پاخه عمر يوه مېرمن هم نیول شوې او دا مهال د نیول شویو کډوالو لپاره په جوړ شوي هغه کمپ کې ده چې له دغه ځایه بیا کډوال افغانستان ته لېږدول کېږي.
د نیول شوې مېرمنې زوی عبدالغفور افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د کوېټې د ګوالمنډۍ اوسېدونکي دي او له ډېرې مودې راهیسې په کراچۍ کې مېشت دي.
د خپلې مور د نیولو په اړه یې وویل: «مور مې فقیر کالونۍ ته یوې کوژدې ته ورغلې وه، هلته د شپې رېنجرو (نیمهپوځي ځواک) چاپه وهلې وه، زما مور یې هم له نورو خلکو سره نیولې ده».
هغه زیاته کړه، چې مور یې د سپټمبر په لومړۍ نېټه نیول شوې، لومړی د پولیسو حوزې او بیا د کډوالو لپاره جوړ شوي کمپ ته لېږدول شوې او اوس هم هلته ده.
هغه وویل، چې دوی ټول د پاکستان پېژندپاڼې لري، خو بیا هم نیول کېږي.
هغه زیاته کړه، «زه زارۍ ورته کوم چې مور مې پرېږدي، خو ځکه مې نه مني چې زه پښتون یم، د دې هېواد اوسېدونکی یم. زه، زما پلار، مور او زما نیکه د دې هېواد دي».
عبدالغفور وویل، چې ټول اسناد لري، خو له دې سره سره نیول کېږي او اوس نه پوهېږي چې چېرته ولاړ شي.
هغه زیاته کړه، چې اوس یې د خپلې مور لپاره محکمې ته عریضه کړې او وکیل یې نیولی، څو د عدالت له لارې یې مور له کمپ څخه خوشې شي.
د نیول شویو پاکستانیانو خپلوان وايي، دوی د خپلو کورنیو د غړو د خوشې کولو لپاره له یوه اوده بهیر څخه تېرېږي، په دفترونو کې ګرځي، وکیلان نیسي او تر محکمو پورې رسېږي.
د بي بي ګل وکیل محمد ظاهر افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې یاده مېرمن د شک پر بنسټ له افغان کډوالو سره یو ځای نیول شوې او ده یې ټول پاکستاني اسناد محکمې ته وړاندې کړي دي.
نوموړي وویل،چې د ده د معلوماتو له مخې، دا مهال شاوخوا ۷۰ داسې پاکستانیان چې اسناد لري، په کمپ کې دي او ډېر یې له دوو تر دریو اونیو پورې کېږي چې همدلته دي.
هغه زیاته کړه، په کراچۍ کې ډېری د بلوچستان پښتانه نیول کېږي ځکه دده په وینا، د دوی جامې او لهجه د کندهار خلکو ته ورته دي.
افغانستان انټرنشنل پښتو ته د افغان کډوالو لپاره د جوړ شوي کمپ او اړوندو ادارو یو تن مسوول د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې ډېرو کسانو جعلي پېژندپاڼې جوړې کړې دي او هر څوک چې د شک پر بنسټ ونیول شي، د پاکستان د ملي احصایې او ثبت ادارې (نادرا) او اړوندو سیمهییزو چارواکو له لارې یې اسناد تاییدېږي او بیا خوشې کېدای شي.
ناټو کې د امریکا پخوانی سفیر نیکولاس برنز وايي، واشنګټن د سپټمبر له ۱۱مې بریدونو وروسته د خپلو ملګرو هېوادونو پراخ ملاتړ ترلاسه کړ، خو افغانستان کې د امریکا ۲۰ کلن حضور د دغه هېواد د ماموریت اصلي موخه ګډهوډه کړه. هغه وایي، موږ فکر نه کاوه چې ۲۰ کاله به په افغانستان کې پاتې شو.
هغه د هېوادونو د یووالي یادونه کړې او ویلي یې دي چې امریکا په خپله بهرنۍ تګلاره کې خپلو ملګرو او متحدو هېوادونو ته اړتیا لري.
برنز له سياېناېن ټلوېزیوني شبکې سره په خبرو کې وویل، د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو تر ټولو مهم درس چې امریکا ترې واخیست، دا و چې دغه هېواد په نړۍ کې ملګرو او تړونیزو هېوادونو ته اړتیا لري.
هغه مهال چې بریدونه وشول، برنز یوازې ۱۲ ورځې مخکې په ناټو کې د امریکا د سفیر په توګه دنده پیل کړې وه.
برنز وویل، له بریدونو وروسته دی ونه توانېد چې له سپینې ماڼۍ، د بهرنیو چارو له وزارت او یا پنټاګون سره اړیکه ونیسي، خو د کاناډا، ډنمارک، ناروې او ایسلنډ سفیرانو ورسره اړیکه ونیوله او له امریکا سره یې خپل ملاتړ څرګند کړ.
د برنز په وینا، دغو هېوادونو ویلي وو چې د امریکا ترڅنګ به ودرېږي او که اړتیا وي، په افغانستان کې به هم له امریکا سره ملګري شي.
د واشنګټن ملګرو هېوادونو هم د ناټو د تړون د پنځمې مادې د پلي کولو لپاره چمتووالی وښود. د دغه تړون له مخې، پر یوه غړي هېواد برید د ناټو پر ټولو غړو هېوادونو برید ګڼل کېږي.
هغه زیاته کړه چې تر بلې ورځې پورې د ناټو ټولو غړو هېوادونو له دې پرېکړې سره هوکړه کړې وه.
برنز دغه یووالی د امریکا لپاره، چې له یوې سترې غمیزې سره مخ شوې وه، «هڅوونکی» وباله.
په ناټو کې د امریکا پخواني سفیر وویل چې د ۱۳۸۰ کال د وږي په ۲۱مه یې د امریکا د هغه مهال له ملي امنیت سلاکارې کاندولیزا رایس سره خبرې وکړې او هغې ته یې وویل چې واشنګټن خپلو ملګرو ته اړتیا لري.
رایس په ځواب کې ورته ویلي وو: «دا ښه خبره ده چې په نړۍ کې ملګري ولرو.»
«موږ فکر نه کاوه چې ۲۰ کاله به پاتې شو»
برنز وویل، کله چې په افغانستان کې د امریکا بریدونه په لومړیو کې پیل شول، د امریکا په حکومت کې هېچا فکر نه کاوه چې په دغه هېواد کې به د دوی حضور ۲۰ کاله دوام وکړي.
هغه وویل: «موږ ډېر وخت پاتې شو او په یوه ډول مو د خپل ماموریت د روښانه موخې درک له لاسه ورکړ.»
د برنز په وینا، د امریکا یو شمېر ملګرو هېوادونو هم په افغانستان کې ډېرې له خطره ډکې دندې ترسره کړې او درانه ځاني زیانونه یې ولیدل.
هغه وویل، امریکا باید خپلو ملګرو ته درناوی وکړي، له هغوی سره ګډ کار وکړي او د هغوی نظرونو ته غوږ ونیسي.
برنز زیاته کړه چې واشنګټن که څه هم ډېر ځواک لري، خو په نړۍ کې د خپلې تګلارې د پلي کولو لپاره د نورو هېوادونو همکارۍ ته اړتیا لري.
د عراق د جګړې د ملاتړ له امله پښېماني
برنز د مرکې په بله برخه کې وویل چې په ۱۳۸۲ کال کې پر عراق د امریکا د برید له ملاتړ څخه اوس پښېمانه دی.
هغه هغه مهال په ناټو کې د امریکا سفیر و او په عراق کې یې له پوځي لاسوهنې ملاتړ کاوه، خو اوس دغه پرېکړه ناسمه بولي.
برنز وویل: «زما په اند، عراق ته ننوتل ناسمه پرېکړه وه».
هغه زیاته کړه چې په «عراقي ډنډ» کې د امریکا ښکېلتیا، په دغه هېواد کې د ۱۱ کلن حضور دوام او د ګڼ شمېر خلکو وژل کېدل هم تېروتنه وه.
هغه وویل، د نړۍ په کچه د تګلارې له تر ټولو سختو مسئلو څخه یوه دا ده چې وپېژندل شي، په کوم وخت کې پوځي لاسوهنه مناسبه ده.
برنز د دې ستونزې د روښانولو لپاره د امریکا د بهرنیو چارو د پخوانۍ وزیرې مادلین آلبرایت خبرو ته اشاره وکړه.
د هغه په وینا، آلبرایت ویلي وو چې د هغې تر ټولو ستره پښېماني دا وه چې امریکا په ۱۳۷۳ کال کې په روانډا کې د نسل وژنې پر مهال لاسوهنه ونه کړه.
په روانډا کې د دغه نسل وژنې پر مهال په څو میاشتو کې شاوخوا یو میلیون کسان ووژل شول.
برنز وویل، د دې پرېکړې کول چې کله باید لاسوهنه وشي او کله باید له لاسوهنې ډډه وشي، له هغو تر ټولو پېچلو مسئلو څخه ده چې سیاسي مشران ورسره مخامخ کېږي.
هغه ټینګار وکړ چې د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو تجربې وښودله چې امریکا، سره له دې چې پوځي او سیاسي ځواک لري، له خپلو ملګرو او تړونیزو هېوادونو پرته نه شي کولای خپله نړیواله تګلاره په بریالیتوب پر مخ یوسي.
په پاریس کې د ۱۴ کسانو محاکمه پیل شوې چې ډېری یې د افغانستان وګړي دي او د مانیښ کانال له لارې د پناهغوښتونکو د تېرېدو پر مهال د لږ تر لږه ۳۱ کسانو د مړینې په تړاو تورن دي.
په دې پېښه کې د کښتۍ د ۲۷ سپرلیو مړي موندل شوي، خو څلور نور لا هم ورک دي. ډېری قربانیان عراقي کردان وو، خو د افغانستان، اېتوپیا، ایران، سومالیا، ویتنام او د مصر وګړي هم په قربانیانو کې شامل دي.
د پېژندل شویو قربانیانو تر ټولو کمعمره یوه اووه کلنه نجلۍ وه. په پېښه کې ۱۵ نارینه، اووه ښځې او دوه تنکي ځوانان هم وژل شوي دي.
پر تورنو کسانو د غیرعمدي وژنې او د یوې سازمان شوې جنایي ډلې په چوکاټ کې د ناقانونه کډوالۍ د اسانتیا تورونه لګېدلي دي. د فرانسې د څارنوالۍ له مخې، دوی د ۱۴۰۰ لمریز کال د لړم میاشتې پر مهال د فرانسې له ساحلونو څخه بریتانیا ته د پناهغوښتونکو د سفر په تنظیم کې رول درلود.
د راپورونو له مخې، ډېرو تورنو کسانو پر ځان لګېدلي تورونه رد کړي دي. دوه هغه کسان چې د دې سفر اصلي تنظیموونکي بلل شوي، لا هم تښتېدلي دي او محاکمه یې په غیاب کې ترسره کېږي.
هغه کښتۍ چې پناهغوښتونکي پکې سپاره وو، د ۱۴۰۰ لمریز کال د لیندۍ میاشتې په دویمه ماښام د فرانسې له ساحله حرکت وکړ، خو د مانیښ کانال په منځ کې له ستونزې سره مخ شوه.
د کښتۍ هوا ورو ورو ووتله او اوبه ورته دننه شوې. د کښتۍ د وزن د کمولو لپاره یو شمېر سپرلیو ځانونه اوبو ته واچول، خو د سختې یخنۍ له امله یې ژوند له لاسه ورکړ. له دې پېښې یوازې دوه کسان ژوندي پاتې شول.
ګارډین ورځپاڼې دغه پېښه د مانیښ کانال له لارې د وړو کښتیو په وسیله د کډوالو د تېرېدو تر ټولو خونړۍ ثبت شوې پېښه بللې ده.
د څارنوالۍ د تورونو د لایحې له مخې، تورنو کسانو د یوې «بېکیفیته، د سمندري سفر لپاره نامناسبې، له ټاکلي ظرفیت څخه د ډېرو کسانو د لېږد وړې او د مناسبو ژغورنې واسکټونو نه لرونکې» کښتۍ په اوبو کې د اچولو په برخه کې رول درلود.
پر تورنو کسانو همداراز تور دی چې پناهغوښتونکو ته یې د اوسېدو ځای برابر کړی، هغوی یې لېږدولي، کښتۍ یې ورته چمتو کړې او د دې سفر لپاره یې ورکړل شوې پیسې لېږدولې دي.
خو ډېری تورن کسان وايي چې دوی خپله هم کډوال وو او که په دې بهیر کې یې کوم رول درلود، د اصلي تنظیموونکو په امر یې ترسره کړی دی.
ټاکل شوې چې د تورنو کسانو محاکمه، چې د سېشنبې په ورځ پیل شوې، شاوخوا درې اوونۍ دوام وکړي. د قربانیانو د کورنیو یو شمېر غړي هم د محاکمې په لومړنیو غونډو کې د ګډون لپاره پاریس ته تللي دي.
د دغې پېښې له امله په فرانسه او بریتانیا کې د ژغورنې د ادارو د فعالیتونو په اړه جلا جلا څېړنې هم ترسره شوې دي.
په فرانسه کې د پوځ او سمندري ژغورنې ځواکونو اووه غړي د هغو کسانو سره د مرستې نه کولو په شک قضايي څېړنې سره مخ دي چې د مرګ له ګواښ سره مخ وو.
د «ګارډین» په وینا، پناهغوښتونکو شاوخوا ۱۲ ځله د فرانسې او بریتانیا له سمندري ژغورنې ادارو سره اړیکه نیولې وه، خو کښتۍ د مرستې له لومړۍ غوښتنې نږدې ۱۲ ساعته وروسته وموندل شوه.
د فرانسې د کب نیولو یوې کښتۍ سپرلیو، چې د بریتانیا اوبو ته نږدې وو، په اوبو کې څو مړي ولیدل او وروسته یې چارواکي خبر کړل.
په بریتانیا کې یوې رسمي څېړنې ښودلې چې د کارکوونکو اوږدمهاله کمښت د ساحلي ساتونکو وړتیا کمزورې کړې وه، څو بېړنیو اړیکو ته پر وخت رسېدنه وکړي.
له بلې خوا، د څارنې یوه الوتکه هم د خرابې هوا له امله ونه توانېده چې الوتنه وکړي.
د دې څېړنې د موندنو له مخې، که د بریتانیا او فرانسې چارواکو ژر اقدام کړی وای، ښايي د کښتۍ د یو شمېر یا ټولو سپرلیو د مړینې مخه نیول شوې وای.
۶ ورځې مخکې په هرات ښار کې یو ۳۰ کلن ځوان له شکنجې وروسته په رڼا ورځ په ډزو ووژل شو. ځايي طالبان ادعا لري، چې د پېښې په تړاو مظنونین نیول شوي، خو په تړاو یې هېڅ ډول معلومات نهدي ورکړي. دغه ولایت لپاره د طالبانو د امنیت امر بیا وايي هر «ږیرهور او لونګۍ والا» طالب نهدی.
د تېرې جمعې په ورځ (د وږي ۱۳مه) د هرات ښار د څلورمې امنیتي حوزې اړوند سیمه کې یو ۳۰ کلن ځوان عبدالقدیر پهلوانزاده د یو شمېر وسلهوالو له شکنجه کېدو وروسته په تړلو لاسونو په ډزو سره ووژل شو.
هغه ویډیو چې په همدې تړاو افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې، هم د یوه ځوان د شکنجې او تړل شوو لاسونو وروسته په ډزو د ویشتلو صحنه ښيي. سرچینې وایي، د پېښې پر مهال د پښتون زرغون امنیه قوماندان د خپل اوښي او ورور سره یوځای حاضر وو.
د هرات لپاره طالب مسوولینو بیا د پېښې په څلورمه ورځ (دوشنبه د وږي ۱۶مه) یاده پېښه شخصي دښمني وبلله او په پېښه کې یې د ښکېلو کسانو د نیولو ادعا وکړه، خو د عبدالقدیر کورنۍ وايي، چې له هېچا سره شخصي دښمني نهلري.
له دې سره سم، په هرات کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د عبدالقدیر پهلوانزاده د وژنې په قضیه کې کليدي تورن طالب قومندان مولوي حامد او د پښتون زرغون امنیه قوماندان سید احمد محمدي د سېشنبې په سهار (د وږي ۱۷مه) د هرات له امنیه قومندانۍ څخه تښتېدلي دي.
سرچینو په یاده پېښه کې د تورنو کسانو د نیولو په تړاو د هرات لپاره د طالبانو ادعاوې رد کړې او څرګنده کړې یې ده، چې په پېښه کې ښکېل لا هم ازاد ګرځي. د معلوماتو له مخې، اوس یوازې د مولوي حامد کشر ورور د طالبانو په بند کې دی، داسې کس چې په عبدالقدیر پهلوانزاده د وژنې په قضیه کې هېڅ لاس نهلري.
سرچینې ادعا کړې، چې مولوي حامد له سید احمد محمدي سره معامله کړې وه او ویلي یې وو چې «خور به درکړم، ته عبدالقدیر پهلوانزاده ووژنه».
په ورته وخت کې د هرات لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ د امنیت امر نجیبالله علي د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۱۸مه) په همدې تړاو په یوه پیغام کې ویلي، د عبدالقدیر پهلوانزاده په پېښه کې ملکي کسان ښکېل دي او ادعا لري، چې ځینې کسان هڅې کوي چې دا پېښه طالبانو پورې وتړي.
نجیبالله علي زیاته کړې: «هره ږیرهور او لونګۍ والا طالب نهدی. حقیقت باید په واقعیت او شواهدو کې ولټول شي، نه د افرادو په ظاهر».
له دې ټولو سره سره په هرات کې د تېرې جمعې پېښه چې له امله یې عبدالقدیر پهلوانزاده په رڼا ورځ په تړلو لاسونو ووژل شو، لا هم په کره توګه څرنګوالی یې معلوم نهدی او دا د طالبانو تر حاکمیت لاندې افغانستان کې یوازینۍ پېښه نهده، بلکې ترې دې مخکې هم په بېلابېلو ولایتونو کې دغه ډول مرموزې وژنې شوي او لامل یې هم نهدی روښانه شوی.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر ۱۱مې بریدونو وښوده چې ترهګرې ډلې هم کولای شي د یوه هېواد له خاورې نړیوال امنیت او سیاست اغېزمن کړي. نن د داعـ.ـش خراسـان په اړه هم دا پوښتنه مطرح ده چې ایا د خپل قلمرو او ډېرو مرکزونو له بایللو وروسته له افغانستان، پاکستان او شاوخوا سیمو نړۍ ګواښلی شي؟
ځواب د دې ډلې په بدلون کې نغښتی دی. داعش خراسان له ځمکنۍ ولکې او ښکاره سنګرونو اوس پر پټو مرکزونو، ښاري بریدونو، پولې پورې اړیکو او پراخو تبلیغاتي شبکو متمرکز شوی دی.
له تحریک طالبان پاکستان څخه تر ولایت خراسان پورې مزل
د داعش خراسان د جوړېدو بهیر په ۲۰۱۴ کال کې د تحریک طالبان پاکستان له دننه د یو شمېر ناراضه قوماندانانو له بېلتون سره پیل شو. د همدې کال په اکتوبر کې د تحریک طالبان پاکستان پخواني ویاند شاهدالله شاهد د څو سیمهییزو قوماندانانو په ملتیا دداعش له خلیفه ابوبکر البغدادي سره بیعت وکړ. وروسته حافظ سعید خان د دې جوړښت مشري پر غاړه واخیسته. د ۲۰۱۵ کال په جنورۍ کې داعش «ولایت خراسان» اعلان کړ او حافظ سعید خان یې لومړنی والي او ملا عبدالرؤف خادم یې مرستیال وټاکل.
داعش خراسان له پیل څخه ځان په یوې سیمې یا قوم پورې محدود نه کړ. د دې فعالیت لومړنی محور د ډیورنډ کرښې هغې غاړې قبایلي سیمې او بلوچستان، د افغانستان سوېل او ختیځ، او وروسته شمال او مرکزي اسیا وو.
په هلمند کې ملا عبدالرؤف خادم د ډلې له لومړنیو مهمو قوماندانانو و، خو د ۲۰۱۵ کال په فبرورۍ کې د امریکا په هوايي برید کې ووژل شو. وروسته په زابل کې د ملا منصور دادالله او د تحریک اسلامي ازبکستان د مشر عثمان غازي په ګډون یو شمېر قوماندانان ورسره یوځای شول.
د افغان، امریکايي ځواکونو او طالبانو د عملیاتو له زیاتېدو سره داعش په سوېل کې خپل موقعیت ونه ساتلای شوای. د ننګرهار او کونړ غرنۍ سیمې، له پاکستان سره نږدېوالی، سرحدي لارې او د سلفي شبکو شتون یې د نوي مرکز لپاره مناسب وو. په دې توګه د ډلې اصلي تمرکز د افغانستان ختیځ ته ولېږدېد.
د ۲۰۱۷ او ۲۰۱۹ کلونو ترمنځ پوځي عملیاتو داعش خراسان ته درانده زیانونه واړول. د سیمو د نیولو وړتیا یې کمه شوه، خو ورسره یې د جګړې بڼه هم بدله کړه.
داعش نور د پراخو سیمو نیولو ته اړتیا نه لرله. په ښارونو کې پټې شبکې، محدود شمېر روزل شوي کسان او د بریدونو د طرحې وړتیا ورته کافي وه. د ثناءالله غفاري، چې په شهاب المهاجر هم مشهور دی، د مشرۍ پر مهال دې ډلې د مرکزي اسیا د وګړو د جلب هڅې پراخې کړې. د بدخشان، تخار او کندز له لارې یې له تاجکستاني، ازبکستاني، قرغیزستاني او ایغور وګړو سره اړیکې پراخې شوې. دې بهیر داعش خراسان له یوه سیمهییز ګروپ څخه په پولې پورې شبکه بدل کړ.
همدا بدلون د دې ډلې د اوسني خطر د درک لپاره مهم دی. یوه ډله چې لویه سیمه نه شي نیولای، لا هم کولای شي په یوه ښار کې د خپلو پټو شبکو له لارې داسې برید وکړي چې اغېز یې تر خپل جغرافیایي ځای ډېر پراخ شي.
له ۲۰۲۱ وروسته؛ طالبان د داعش اصلي هدف
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته داعش خراسان د خپلو بریدونو لویه برخه پر طالب چارواکو، عامه ځایونو، بهرنیو وګړو او هغو کسانو متمرکزه کړه، چې له طالبانو سره تړاو لري.
د داعش په تبلیغاتو کې طالبان سیاله او «منحرف» لوری بلل کېږي. داعش هغوی د امریکا «ګوډاګیان» او ملتپال معرفي کوي او له چین، روسیې او ایران سره د طالبانو اړیکې د خپلو تبلیغاتو موضوع ګرځوي.
له ۲۰۲۲ کال نه تر ۲۰۲۴ کال پورې د لوړپوړو طالب چارواکو او نورو هدفونو پر ضد بریدونو دا وښودله چې داعش لا هم د پټو شبکو له لارې د مهمو هدفونو د هدف ګرځولو وړتیا لري. دوی په دې موده کې د حقاني شبکې یو مهم مشر او طالب وزیر خلیل الرحمان حقاني، د بلخ لپاره د طالبانو والي ملا محمد داود مزمل او یو شمېر نور طالب چارواکي ووژل.
د ۲۰۲۱ کال د کابل هوايي ډګر «ابي ګېټ» برید، په ۲۰۲۲ کې پر لونګان هوټل برید، د ۲۰۲۴ کال د ایران د کرمان برید او د روسیې د کروکس سټي هال برید وښودله چې د داعش خراسان فعالیت یوازې په افغانستان او پاکستان پورې محدود نه دی.
د طالبانو پوځي عملیات او استخباراتي تعقیب
طالبانو د داعش خراسان پر وړاندې پراخ استخباراتي او پوځي عملیات کړي دي.
په ۲۰۲۳ کال کې طالبانو د داعش د عملیاتي او استخباراتي چارو د مهم مسوول قاري فاتح د وژلو اعلان وکړ. اعجاز امین اهنګر، چې ابو عثمان کشمیري هم بلل کېده، د داعش خراسان یو لوړپوړی هندي الاصله قوماندان و چې په کابل کې ووژل شو. د ثناءالله غفاري په اړه هم په ۲۰۲۳ کال کې راپورونه خپاره شول چې په کونړ کې د طالبانو په کمین کې سخت ټپي او وروسته د ډیورنډ کرښې هغې غاړې ته انتقال شوی دی.
طالبانو د داعش پخوانی مشر ابو عمر خراساني هم کابل ته تر ننوتلو وروسته په څرخي پله زندان کې اعدام کړ. دافغانستان په ختیځ کې د داعش د احتمالي ټولنیزو او فکري بسترونو د کمزوري کولو لپاره یې پر ځینو سلفي مدرسو هم محدودیتونه ولګول.
خو د مشرانو وژل د یوې شبکې د نظریاتي بستر د له منځه تلو معنا نه لري. داعش کولای شي د قوماندې تشه په نوي مشر، کوچنیو کړیو او غیرمتمرکزو اړیکو ډکه کړي. له همدې امله استخباراتي فشار مهم دی، خو یوازې هغه وخت پایدار اغېز لري چې له مالي، تبلیغاتي او ټولنیزو اقداماتو سره یوځای شي.
طالبان د داعش ځپلو د هڅو په لړ کې د جمهوري نظام د یو شمېر امنیتي منسوبینو، سلفي عالمانو، عامو خلکو او خپلو یو شمېر نورو مخالفانو په وژلو او د بشري حقونو په نقض هم تورن شول.
نړیوال فشار پر داعش څومره اغیز کړی
د داعش خراسان خلاف نړیوال اقدامات هم پراخ شوي دي. امریکا د دې ډلې د مهمو مشرانو پر سر د جایزو له لارې د استخباراتي معلوماتو ترلاسه کولو هڅه کوي. د ثناءالله غفاري لپاره تر میلیونونو ډالرو پورې جایزه ټاکل شوې او د ډلې د مهمو مالي او عملیاتي کسانو خلاف هم ورته اقدامات شوي دي.
د داعش د مالي سرچینو، د جلب او جذب شبکو او د تبلیغاتي جوړښتونو ګډوډول د امریکا د کمپاین مهمې برخې دي.
د ۲۰۲۵ کال په مې کې د داعش خراسان د ویاند او د «العزایم» رسنیز بنسټ د بنسټګر سلطان عزیز عزام نیول هم مهم پرمختګ و. د پاکستان چارواکو د هغه د نیولو خبر ورکړ او وروسته د ملګرو ملتونو د څار په ارزونو کې هم د هغه نیول یاد شول. دا اقدام ځکه مهم و چې «العزائم» د داعش خراسان د تبلیغاتو له مهمو مرکزونو څخه دی. دې ډلې په پښتو، دري/فارسي، تاجکي، ازبکي، اردو او انګلیسي ژبو مواد خپرول او خراسان غږ «Voice of Khorasan» یې د تبلیغاتي فعالیت مهمه برخه وه.
د ملګرو ملتونو ارزونې ښيي، چې ترهګرۍ ضد عملیاتو د داعش خراسان عملیاتي وړتیا کمه کړې، خو ګواښ یې له منځه نه دی تللی.
ډیورنډ کرښه د زور ازمویلو نوی میدان
د داعش خراسان په اړه د طالبانو یوه مهمه ادعا دا ده چې د دې ډلې روزنیز او مالي مرکزونه له افغانستان نه بهر په پاکستان کې دي. د طالبانو له نظره، دغه مرکزونه د ډیورنډ کرښې هاخوا، په خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې فعال دي.
د ۲۰۲۴ کال د سپټمبر په ۳۰مه د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وویل چې په کابل او ننګرهار کې نیول شوي ځینې بهرني داعشیان د بلوچستان د مستونګ له شاوخوا سیمو څخه د دې ډلې له روزنیزو کمپونو راغلي وو. د طالبانو دفاع وزارت هم ویلي وو، چې داعش نور په افغانستان کې لوی فزیکي مرکزونه نه لري او ځینې کمپونه او مالي شبکې یې د ډیورنډ کرښې هاخوا دي.
د ۲۰۲۶ کال د جون په ۱۸مه د طالبانو دفاع وزارت وویل چې د پاکستان په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې یې د داعش خراسان اړوند مرکزونه په نښه کړي دي. پاکستان بیا دغه ادعاوې رد کړې.
د دې متقابلو ادعاوو کره کول ستونزمن دي، خو د داعش خراسان موضوع اوس د کابل او اسلاماباد ترمنځ د امنیتي بېباورۍ په مهم محور بدله شوې ده. که د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته د وسلهوالو د تګ راتګ، پټېدو او تمویل زمینه موجوده وي، یوازې د یوه لوري عملیات ستونزه په بشپړه توګه نه شي حل کولی.
د افغانستان ګاونډیان لاهم اندېښمن دي
په افغانستان او پاکستان کې د داعش حضور د سیمې لپاره هم د اندېښنې وړ دی. روسیه په ځانګړي ډول د ۲۰۲۴ کال د کروکس سټي هال له برید وروسته د دې ډلې پر وړاندې حساسه شوې ده. مسکو له طالبانو سره د سیاسي اختلافونو باوجود د داعش پر وړاندې د امنیتي همکارۍ اړتیا مطرح کړې ده.
چین هم د افغانستان له شمال نه د مرکزي اسیا پر لور د افراطي شبکو د پراختیا په اړه اندېښمن دی. په داعش کې د تاجکستاني، ازبکستاني، قرغیزستاني او اویغور وګړو موجودیت او د جلب هڅې د دې اندېښنې یوه برخه ده. ایران هم د داعش د پولې پورې فعالیتونو له مستقیم خطر سره مخ دی.
له همدې امله امریکا، روسیه، چین، ایران، د مرکزي اسیا هېوادونه او طالبان، سره له دې چې د افغانستان په تړاو بېلابېل سیاسي دریځونه لري، د داعش خراسان پر وړاندې ګډه امنیتي اندېښنه لري. استخباراتي معلومات، د تمویل د لارو بندول، سرحدي څارنه او د ترهګرۍ ضد همغږي د همدې ګډې اندېښنې عملي برخې کېدای شي.
«د سپټمبر ۱۱مې تکرار» ممکن دی؟
«د سپټمبر ۱۱مې تکرار» اصطلاح باید د ۲۰۰۱ کال د بریدونو د ورته تکرار په معنا وانخېستل شي. د داعش خراسان لپاره د ورته اغېز د رامنځته کولو لاره ښايي ډېره کوچنۍ او ساده وي.
د ډلې اوسنی خطر په دې کې دی چې د پراخې ځمکنۍ ولکې له اړتیا پرته فعالیت کولای شي. پټنځایونه، انلاین تبلیغات، پولې پورې اړیکې او محدود شمېر بریدګر ورته د لوړ اغېز د یوه برید لپاره کافي کېدای شي.
همدا ټکی د بل «۱۱\۹ » بحث له پخوانۍ بڼې جلا کوي. راتلونکی برید ښايي الوتکې، لوړې ودانۍ او زرګونه قربانیان نه وي، خو که د یوه برید له لارې د یوه هېواد امنیتي محاسبه بدله، سیمهییزې اړیکې ترینګلې او نړیواله وېره زیاته شي، اغېز یې بیا هم له خپل اصلي هدف څخه ډېر پراخېدای شي.
داعش خراسان له ۲۰۱۴ کال راهیسې څو ځله بدلون موندلی دی.
د طالبانو عملیاتو، د امریکا جایزو او مالي فشار، د ملګرو ملتونو څار، د ترکیې او پاکستان نیونو او د روسیې، چین او د سیمې د نورو هېوادونو امنیتي هڅو د دې ډلې وړتیاوې کمې کړې دي. د مشرانو وژل او نیول، د تبلیغاتي شبکو ګډوډول او د مالي سرچینو هدف ګرځول مهمې ضربې دي، خو دا لا د بشپړې ماتې معنا نه لري.
د داعش خراسان اصلي ننګونه دا ده چې د خپلې بقا لپاره نورې پراخې سیمې ته اړتیا نه لري. که یوه شبکه په ښارونو کې د خپلو کانالونو، اړیکو او تبلیغاتو کار اخېستلی شي، د هغې د له منځه وړلو معیار هم باید بدل شي.له همدې امله «د سپټمبر ۱۱مې تکرار» د مخنیوي بحث باید د قوماندې، تمویل، جلب او جذب، تبلیغ او پولې پورې تګ راتګ لارو ګډ محدودول وي.