د انرژۍ نړۍواله اداره: د سعودي د تېلو عرضه تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې
د انرژۍ نړیواله اداره وايي، د سعودي عربستان د تېلو صادرات په څه باندې درېیو لسیزو کې تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې او د اګسټ میاشتې کچه د ریاض له اعلان شوې شمېرې هم کمه وه.
د انرژۍ نړیواله اداره وايي، د سعودي عربستان د تېلو صادرات په څه باندې درېیو لسیزو کې تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې او د اګسټ میاشتې کچه د ریاض له اعلان شوې شمېرې هم کمه وه.
رویټرز راپور ورکړی چې سعودي عربستان د تېلو صادروونکو هېوادونو سازمان (اوپیک) ته ویلي چې په اګسټ کې یې هره ورځ ۷،۱۲۲ میلیونه بېرله تېل عرضه کړي دي.
ریاض په همدې میاشت کې د خپل ورځني تولید کچه۶،۲۳۸ میلیونه بېرله ښودلې چې د انرژۍ نړیوالې ادارې د عرضې له اټکل سره نږدې ده.
د انرژۍ نړۍوالې ادارې د ۲۰۲۶ کال لپاره د سعودي عربستان د خامو تېلو د عرضې وړاندوینه هم هره ورځ ۸۸۵ زره بېرله راکمه کړې او ۷،۶ میلیونه بېرلو ته یې رسولې ده. یادې ادارې ویلي، چې د دې بدلون لامل په منځني ختیځ کې د خلیجي هېوادونو د تېلو د تولید د بېرته زیاتېدو ځنډ دی.
په ورته مهال د جمعې په راکړه ورکړه کې د تېلو نړیوالې بیې راټیټې شوې، خو لا هم په اوونیز ډول نږدې لس سلنه لوړې شوې دي. د تېلو بیه په وروستیو ورځو کې له څو میاشتو وروسته د لومړي ځل لپاره د هر بېرل پر سر له ۱۰۰ ډالرو واوښته.
د اسلامي همکاریو سازمان مشر محمد بن عبدالکریم العیسی وایي چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي او د هغوی د انساني درناوي د له منځه وړلو لپاره هېڅ ډول پلمه او توجیه نشته.
العیسی د وږي میاشتې په ۱۷مه په جده کې د «د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي په مخنیوي کې د دیني مشرانو ونډه» په نوم د نړیوالې غونډې پر مهال وویل، دیني مشران باید هغه تورونه چې د ښځو د مقام په اړه اسلام ته منسوبېږي، په څرګندو دلیلونو او هر اړخیز ډول ځواب کړي.
د اسلامي نړۍ د همکارۍ سازمان مشر له دیني عالمانو وغوښتل چې د ښځو د ستونزو په اړه د یوه هر اړخیز علمي اثر د چمتو کولو او بېلابېلو ژبو ته د ژباړلو لپاره ګډ کار وکړي.
هغه ټینګار وکړ چې هر هغه تاوتریخوالی چې د ښځې جسمي یا روحي درناوی تر پښو لاندې کوي، هېڅ ډول دیني مشروعیت او خونديتوب نه لري.
العیسی زیاته کړه چې د شریعت په نوم د تاوتریخوالي توجیه کول او یا هغه اسلام ته منسوبول پر الله تعالی تهمت لګول دي.
د هغه دا څرګندونې په داسې وخت کې کېږي چې د اسلامي نړۍ په ګڼو هېوادونو کې ښځې لا هم له ټولنیزو او اقتصادي محدودیتونو سره مخ دي.
خو په ټولو هېوادونو کې وضعیت یو شان نه دی. ځینو حکومتونو په وروستیو کلونو کې د زدهکړو او د کار په بازار کې د ښځو د ونډې د زیاتولو لپاره یو شمېر بدلونونه راوستي دي.
افغانستان په دې برخه کې له نورو هېوادونو جلا حالت لري.
افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې په رسمي ډول پکې د نجونو او ښځو پر منځنیو او لوړو زدهکړو بندیز لګېدلی او ښځې د کار له بازار څخه هم تر ډېره لرې کړل شوې دي.
له مصر تر پاکستانه؛ د کار په بازار کې د ښځو لږه ونډه
د کار په بازار کې د ښځو ونډه د هغوی د اقتصادي ځایګۍ د معلومولو له مهمو کچو څخه ګڼل کېږي.
په ۲۰۲۵ کال کې په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې یوازې شاوخوا ۱۹ تر ۲۰ سلنې د کار عمر لرونکو ښځو په کاري ځواک کې ونډه لرله، په داسې حال کې چې د نارینهوو ونډه له ۷۰ سلنې زیاته وه.
په جنوبي اسیا کې هم یوازې شاوخوا یوه پر درېیمه برخه ښځې د کار بازار ته ننوتې دي.
د «اکونومېسټ» اوونیزې په وینا، په ډېرو اسلامي هېوادونو کې د کار په ځواک کې د ښځو ونډه ټیټه ده.
د ۲۰۲۵ کال د شمېرو له مخې، ښځو د مصر د کاري ځواک شاوخوا ۲۰ سلنه، د پاکستان ۲۲ سلنه، د اردن ۱۹ سلنه، د ایران ۱۶ سلنه او د عراق ۱۳ سلنه جوړوله.
په افغانستان کې بیا د ښځو ونډه یوازې شاوخوا ۶،۸ سلنه وه.
د ښځو د کاري ونډې ټیټوالی یوازې د قوانینو پایله نه ده.
د ماشومانو پالنه، د خوندي ترانسپورټ نشتوالی، کورنی فشار او د ښځو د ونډې په اړه دودیز باورونه هم د دې لامل کېږي چې ښځې د کار بازار ته په پراخه کچه داخلې نه شي.
د منځني ختیځ، شمالي افریقا او جنوبي اسیا په ځینو برخو کې دغه دودیز باورونه لا هم د ښځو پر ژوند اغېز لري.
په ځینو ټولنو کې ان د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی هم د خلکو له یوې برخې سره د منلو وړ بلل کېږي.
په هند کې نږدې ۴۰ سلنې ښځو ویلي چې په ځینو شرایطو کې مېړه حق لري خپله مېرمن ووهي.
دا کچه په هند کې له ۴۰ سلنې زیاته او په افریقايي هېواد مالي کې شاوخوا ۷۰ سلنې ته رسېږي.
د دې حالت زیانونه یوازې ټولنیز نه دي.
د ښځو له کار بازار څخه ایستل لوی اقتصادي زیان هم لري.
نړیوال بانک اټکل کړی چې د ښځو د کار پر وړاندې د خنډونو له منځه وړل په ډېرو هېوادونو کې د هر وګړي عاید شاوخوا ۲۰ سلنه لوړولی شي.
سعودي عربستان؛ د ښځو د زیاتې ونډې یوه بېلګه
په یو شمېر اسلامي هېوادونو کې بیا وضعیت بل ډول روان دی.
سعودي عربستان د دې بدلون یوه څرګنده بېلګه ده.
په دغه هېواد کې په وروستیو کلونو کې د ښځو اقتصادي ونډه په چټکۍ زیاته شوې او په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳۴ سلنې ته رسېدلې ده.
«اکونومېسټ» لیکلي چې خبره په پای کې یوازې د ښځو پر جامو یا تګ راتګ پورې نه محدودېږي.
مهمه پوښتنه دا ده چې ایا ښځې زدهکړې کولی شي، کار کولی شي، عاید ترلاسه کولی شي او د خپل ژوند په اړه خپله پرېکړه کولی شي که نه.
افغانستان بیا د اسلامي نړۍ د ډېرو نورو هېوادونو پر خلاف په بل لوري روان دی.
طالبانو د ۱۴۰۰ لمریز کال په زمري کې واک ته له بېرته رسېدو وروسته پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه ولګول.
نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي زدهکړو بې برخې شوې او ښځو ته هم په پوهنتونونو کې د زدهکړې اجازه نه ورکول کېږي.
د یونیسف د شمېرو له مخې، د طالبانو له بېرته واکمنېدو راهیسې له ۲،۶ میلیونو څخه ډېرې افغانې نجونې له منځنیو زدهکړو بې برخې شوې دي.
ملګري ملتونه اټکل کوي چې شاوخوا ۳،۸ میلیونه له اوو تر ۱۸ کلونو عمر لرونکې نجونې له ښوونځي بهر پاتې دي.
محدودیتونه یوازې تر زدهکړو نه دي محدود شوي.
ښځې د کار له بازار، عامه ژوند او د ټولنې له ډېرو فعالیتونو څخه هم لرې کړل شوې دي.
د ملګرو ملتونو د ښځو د ادارې د اټکل له مخې، نږدې ۸۰ سلنه ځوانې افغانې ښځې نه زدهکړې کوي، نه کار کوي او نه هم د مسلکي وړتیاوو د زدهکړې په کوم بنسټ کې ګډون لري.
په ځوانو نارینهوو کې دا کچه شاوخوا ۲۰ سلنه ده.
د ښځو پر وړاندې دا محدودیتونه اقتصادي زیان هم لري.
ملګرو ملتونو اټکل کړی چې د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ پر ښځو لګېدلو محدودیتونو د افغانستان اقتصاد ته شاوخوا ۹۲۰ میلیونه ډالره زیان اړولی دی.
بندیزونه اوس روغتیايي برخې ته هم رسېدلي دي.
د ۲۰۲۴ کال له ډسمبر راهیسې د ښځو لپاره د طب، نرسنګ او قابلهګۍ زدهکړې هم منع شوې دي.
یونیسف خبرداری ورکړی چې که دا حالت دوام وکړي، افغانستان به تر ۲۰۳۰ کال پورې د شاوخوا ۲۰ زره ښځینه ښوونکو او له پنځو زرو څخه د زیاتو ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
کله چې د طالبانو یو چارواکی ښځې «کمعقلې» بولي
په داسې حالت کې د طالبانو د ځینو چارواکو څرګندونو هم څو ځله غبرګونونه راپارولي دي.
د طالبانو لپاره د جوزجان والي عبدالله سرحدي په دې وروستیو کې یوې هغې ښځې ته چې غوښتل یې له خپل تاوتریخجن مېړه څخه بېله شي، «بېعقله» او «کمعقله» ویلي دي.
هغه تر دې وړاندې هم ویلي وو چې د ښځو ښوونځي ته تګ هغوی «بدبخته» کوي او «سترګې یې وځي».
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد هم په حکومتي ادارو کې د ښځو شتون د «فسادونو» د رامنځته کېدو لامل بللی او ویلي یې دي چې د ښځو د زدهکړو موضوع لا هم «شرعي حل» ته اړتیا لري.
د سپټمبر ۱۱مې له خونړیو بریدونو ۲۵ کاله وروسته، یو شمېر شنونکو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې خبرداری ورکړی چې القاعده شبکه که څه هم د پخوا په پرتله کمزورې شوې، خو دا ډله افغانستان کې یو ځل بیا د خپل ځواک رغولو په هڅه کې ده او ښايي راتلونکي کې یو ځل بیا لویدیځ غافلګیره کړي.
دوی ویلي چې طالبان په هېڅ حالت کې له القاعدې څخه خپل ملاتړ نه پرېکوي.
مایکل کوګلمن، د اتلانټیک شورا د جنوبي اسیا د څېړنو لوړپوړي څېړونکي، ولید فارس، څېړونکي او د ډونالډ ټرمپ د ټاکنیز کمپاین پخواني سلاکار، او عمر شریفي، د افغانستان په امریکايي پوهنتون کې د انسانپوهنې استاد، په هغه «تالار» خپرونه کې چې د پنجشنبې په ورځ خپره شوه، د القاعدې د ګواښ د راتلونکي په اړه خبرې وکړې.
القاعده؛ کمزورې شوې، خو بیا د ځواک په راټولولو بوخته ده
مایکل کوګلمن وویل چې القاعده د تېر په پرتله کمزورې شوې، خو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې لا هم خوندي پناه ځای لري.
هغه خبرداری ورکړ چې د القاعدې ګواښ باید کم ونه ګڼل شي.
د کوګلمن په وینا، دا ډله د خپلو وړتیاوو د بېرته پیاوړې کولو په هڅه کې ده او په سیمه کې له ځینو نورو فعالو ډلو، په ځانګړي ډول د پاکستان له طالبانو او د ازبکستان له اسلامي غورځنګ سره اړیکې لري.
کوګلمن زیاته کړه چې طالبان ان د پوځي ګواښونو پر وړاندې هم چمتو نه دي چې له خپلو ملېشهيي او ترهګرو ملګرو ډلو لاس واخلي.
د هغه په وینا، طالبان هڅه کوي له القاعدې سره خپلې اړیکې، که څه هم په پټه، وساتي.
خو هغه په عین حال کې وویل چې په اوسنیو شرایطو کې د القاعدې ګواښ د داعش خراسان او د پاکستان د طالبانو په پرتله لږ دی.
د کوګلمن په وینا، امریکا اوس مهال طالبان خپل مستقیم امنیتي ګواښ نه ګڼي، خو القاعده او داعش لا هم د امریکا د امنیتي ګواښونو په نوملړ کې شامل دي.
ولید فارس خبرداری ورکړ چې القاعده ښايي یو ځل بیا امریکا غافلګیره کړي.
هغه وویل چې د دې ډلې نوی نسل په افغانستان کې دننه د روزنې او پراختیا په حال کې دی.
طالبان؛ له یاغیتوبه تر حکومتولۍ
عمر شریفي، د انسانپوهنې استاد، وویل چې طالبان له یوې یاغي ډلې څخه د یوه ناکام دولت پر لور روان دي.
هغه وویل چې طالبان لا هم د ښوونځیو جوړولو او د هغه څه د دوام هڅه کوي چې ده یې د ځوانانو «مغز مینځل» وبلل.
د شریفي په وینا، طالبان هڅه کوي د اسلام په اړه خپله ایډیالوژیکه لیدلوري پر ټولنې وتپي.
شریفي د ۲۰۰۷ او ۲۰۲۱ کلونو د شمېرو پر بنسټ وویل چې په تر ټولو ښه حالت کې یوازې ۱۴ سلنه خلکو د طالبانو له ایډیالوژیک پیغام څخه ملاتړ کاوه.
د هغه په باور، طالبان د خلکو له پراخ ملاتړ څخه برخمن نه دي.
ولید فارس بیا د طالبانو اوسنی ثبات په افغانستان کې د واک د بدلون لپاره د یوې څرګندې او ځانګړې تګلارې نشتوالي ته منسوب کړ.
هغه وویل چې امریکا له افغان ولس او پخواني افغان حکومت سره «خیانت» کړی او افغان ولس هم په هغه څه نه پوهېده چې روان وو.
فارس همداراز په منځني ختیځ کې له جهادي ډلو سره د امریکا د احتمالي همغږۍ په اړه خبرداری ورکړ او دا کار یې «ډېر خطرناک» وباله.
خو کوګلمن ټینګار وکړ چې د نن ورځې د افغانستان حالت له ۲۰۰۱ کال سره توپیر لري او داسې کوم شواهد نشته چې وښيي طالبان به په نږدې راتلونکي کې له واکه وغورځول شي.
د طالبانو پر ضد مقاومت؛ د نړۍ له ملاتړ پرته
مایکل کوګلمن وویل چې امریکا د طالبانو مخالفې ډلې خپل متحدان نه ګڼي او نړیواله ټولنه هم له دغو ډلو سره د مرستې لېوالتیا نه لري.
د هغه په وینا، تر هغه چې له بهر څخه ملاتړ نه وي، په لنډ مهال کې د وسلهوال یا سیاسي مقاومت له لارې په افغانستان کې د واک د بدلون هیله کمه ده.
په دې خپرونه کې کارپوهانو په ټولیز ډول پر دې نظر ټینګار وکړ چې له افغانستانه د امریکا وتل او له طالبانو سره د مقابلې لپاره د یوې څرګندې تګلارې نشتوالی د دې لامل شوی چې ترهګرې ډلې خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي او طالبان خپل واک لا ټینګ کړي.
د دوی په وینا، که څه هم د نن ورځې وضعیت د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو مخکې د افغانستان له حالت سره بنسټیز توپیرونه لري، خو په افغانستان کې د القاعدې او نورو ترهګرو ډلو شتون لا هم د سیمې او لویدیځ لپاره یوه امنیتي اندېښنه ده.
د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو پنځه ویشت کاله وروسته لا هم د اصلي طرحه کوونکي خالد شیخ محمد دوسیه وروستۍ پرېکړې ته نه ده رسېدلې.
د امریکا یوه نظامي قاضي د ۱۴۰۷ لمریز کال د غبرګولي ۱۶مه د خالد شیخ محمد او درې نورو تورنو کسانو د محاکمې د پیل لپاره ټاکلې ده، خو د دې دوسیې تېر بهیر ښيي چې ښايي دا نېټه هم وروستۍ نه وي او محاکمه یو ځل بیا وځنډېږي.
خالد شیخ محمد په ۲۰۰۳ کال کې په پاکستان کې ونیول شو. هغه څو کاله د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (سيایاې) په پټو بندخونو کې وساتل شو او په ۲۰۰۶ کال کې د ګوانتانامو بندخونې ته ولېږدول شو.
نوموړی او څو نور تورن کسان په ۲۰۱۲ کال کې په رسمي ډول پر جرمونو تورن شول، خو له هغه وخت راهیسې د دوی دوسیه تر ډېره د محاکمې له پیل مخکې په پړاو کې پاتې ده.
هغه اعتراف چې له دوسیې لرې شو
امریکايي څېړنیز بنسټ «سوفان» د پنجشنبې په ورځ په یوه مطلب کې لیکلي چې د دې دوسیې د اوږدېدو یو له مهمو لاملونو څخه د هغو شواهدو پر سر شخړه ده چې د سيایاې د سختو پوښتنو او پلټنو پر مهال تر لاسه شوي دي.
خالد شیخ محمد د سيایاې په بند کې د سختو پلټنو له بېلابېلو لارو سره مخ شوی و. په دغو لارو کې ۱۸۳ ځله د اوبو په وسیله د ډوبېدو یا د ډوبېدو د احساس ورکولو عمل هم شامل و.
همدا چاره وروسته د هغه د دوسیې له مهمو حقوقي ستونزو څخه وګرځېده.
د امریکا د قوانینو له مخې، هغه اعترافونه او خبرې چې د شکنجې له لارې تر لاسه شوې وي، په محکمه کې د شواهدو په توګه نه شي کارېدلی.
د جورج ډبلیو بوش حکومت د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته د سختو پلټنو ځینې لارې، چې د اوبو په وسیله د ډوبېدو د احساس ورکول هم پکې شامل وو، «پرمختللې پلټنیزې لارې» بللې وې او هڅه یې کوله وښيي چې دا کړنې له قانوني پلوه شکنجه نه بلل کېږي.
په دې وروستۍ مهمه بدلون کې، د دې دوسیې پوځي قاضي مایکل شراما د روان کال په اګست کې پرېکړه وکړه چې خالد شیخ محمد په ۲۰۰۷ کال کې د امریکا د فدرالي پلټنو ادارې، افبيای، مامورینو ته کړې څرګندونې په محکمه کې نه شي کارول کېدای.
قاضي ویلي چې دغه خبرې په خپله خوښه نه وې شوې، بلکې د سيایاې د بند پر مهال د شکنجې او سخت فشار تر اغېز لاندې ترې اخیستل شوې وې.
قاضي همداراز ویلي چې خالد شیخ محمد ته د چوپ پاتې کېدو او د وکیل د لرلو د حق په اړه معلومات نه وو ورکړل شوي.
دغه پرېکړه د څارنوالانو کار لا ستونزمنوي، ځکه چې د ۲۰۰۷ کال اعترافونه او څرګندونې د دوی له مهمو شواهدو څخه وې.
خو فدرالي څارنوالان وایي چې دوی نور شواهد هم لري. په دغو شواهدو کې د ټیلیفوني اړیکو ریکارډونه او مالي معلومات شامل دي چې د دوی په وینا، له القاعدې سره د خالد شیخ محمد اړیکې او د الوتکو د تښتولو د پلان په تړاو د هغه ونډه څرګندوي.
د امریکا پوځي څارنوالانو پرېکړه کړې چې د دغو اعترافونو د له منځه وړلو پر پرېکړه اعتراض ونه کړي.
دوی اندېښنه لري چې که پر دې پرېکړه بیاکتنه وغواړي، نو د ۲۰۲۸ کال په جون کې د ټاکل شوې محاکمې نېټه به یو ځل بیا وځنډېږي.
هغه هوکړه چې بېرته لغوه شوه
د دې دوسیې بهیر په ۲۰۲۴ کال کې د یوه وخت لپاره دې پړاو ته ورسېد چې داسې ښکارېده، ښايي قضیه پای ته نږدې شوې وي.
خالد شیخ محمد او دوو نورو تورنو کسانو د امریکا له دفاع وزارت سره یوې هوکړې ته رسېدلي وو.
د دې هوکړې له مخې، که دوی خپل جرمونه ومني، نو د مرګ پر سزا به د تل لپاره په بند محکومېدل.
خو د هغه وخت د امریکا دفاع وزیر لوید اسټن دغه هوکړه لغوه کړه.
له دې سره دوسیه بېرته د محاکمې پر لور ولاړه او د مرګ د سزا امکان هم یو ځل بیا مطرح شو.
د نوموړي پرېکړې د دې دوسیې حقوقي شخړې لا اوږدې کړې.
تر دې مخکې ټاکل شوې وه چې محاکمه په ۲۰۲۱ کال کې ترسره شي، خو دا پلان عملي نه شو.
اوسني قاضي د څارنوالانو هغه غوښتنه هم رد کړې چې غوښتل یې محاکمه د ۲۰۲۷ کال په جنوري کې پیل شي.
قاضي ویلي چې دا مهالوېش عملي او له واقیعت سره برابر نه دی.
ولې دا دوسیه دومره اوږده شوه؟
د «سوفان» څېړنیز بنسټ په وینا، د دې دوسیې د پېچلتیا یوه مهمه برخه دې حقوقي پوښتنې ته ورګرځي چې هغه شواهد چې د شکنجې یا سخت فشار له لارې تر لاسه شوي، ایا په محکمه کې د کارولو وړ دي که نه.
د امریکا حکومت خالد شیخ محمد د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو له اصلي طرحه کوونکو څخه ګڼي.
په دغو بریدونو کې نږدې درې زره کسان ووژل شول.
خو د لومړنیو پلټنو پر مهال د شکنجې کارولو د شواهدو د اعتبار او په محکمه کې د هغوی د کارولو په اړه جدي پوښتنې راولاړې کړې دي.
همدا ستونزې دي چې د دې دوسیې د محاکمې بهیر یې له کلونو راهیسې اوږد کړی دی.
اوس د ۲۰۲۸ کال د جون پنځمه د محاکمې د پیل لپاره ټاکل شوې ده.
خو د محاکمې تر پیل مخکې باید ګڼ حقوقي پړاوونه بشپړ شي او له همدې امله لا هم د دې امکان شته چې محاکمه یو ځل بیا وځنډېږي.
د قربانیانو د کورنیو ۲۵ کلنه تمه
د دې دوسیې ځنډ د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د نږدې درې زره قربانیانو لپاره ځانګړی اهمیت لري.
د دغو قربانیانو ډېری کورنۍ له پنځه ویشتو کلونو راهیسې د تورنو کسانو د محاکمې او وروستۍ پرېکړې په تمه دي.
د قربانیانو د کورنیو ځینې زاړه غړي اندېښنه لري چې ښايي د دې دوسیې تر بشپړېدو مخکې د هغې وروستۍ پایله ونه ویني.
د محاکمې لپاره د نوې نېټې ټاکل کېدل دغو کورنیو ته یو ځل بیا هیله ورکوي، خو د دې دوسیې تېر تاریخ ښيي چې لا هم په ډاډ سره نه شو ویلی چې محاکمه به په ۲۰۲۸ کال کې ترسره شي.
د خالد شیخ محمد دوسیه د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په نوم د شکنجې د کارولو له حقوقي پایلو څخه یوه څرګنده بېلګه ده.
د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته امریکا یو شمېر شکمن کسان له خپل هېواده بهر ونیول او د سختو پلټنو لاندې یې ونیول.
خو څو کاله وروسته همدا کړنلارې د دغو بریدونو د تورنو کسانو د محاکمې پر وړاندې له مهمو خنډونو څخه وګرځېدې.
په دې توګه، د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو پنځه ویشت کاله وروسته، یوازې دا پوښتنه نه ده چې خالد شیخ محمد به کله محاکمه کېږي.
تر دې مهمه پوښتنه دا ده چې ایا هغه دوسیه چې له کلونو راهیسې له شکنجې، لانجمنو شواهدو، لغوه شویو هوکړو او اوږدو حقوقي شخړو سره مخ ده، بالاخره به یوې وروستۍ پرېکړې ته ورسېږي او که نه.
امریکا ته د افغانانو د لېږد او بیامېشتېدنې د همکار بنسټ «افغان ایواک» مشر شان وانډیور وايي، د سپټمبر ۱۱مې له بریدونو وروسته د امریکا د ۲۵ کلونو تجربې ښيي چې دغه هېواد باید له پوځي مداخلې ډډه وکړي، خو افغانستان او نور نړیوال بحرانونه هم باید له پامه ونه غورځوي.
وانډیور، چې د امریکا د سمندري ځواکونو پخوانی سرتېری او د کورني امنیت په برخه کې د اوږدې تجربې خاوند دی، د سپټمبر ۱۱مې د ۲۵مې کلیزې په مناسبت په یوه لیکنه کې ویلي چې د دغو بریدونو له امله د نږدې درې زره امریکایانو له وژل کېدو وروسته امریکا د ملي یووالي بېساری حالت تجربه کړ، خو د هغه په وینا، هېواد دغه فرصت «ناسم ولګاوه».
هغه لیکي چې امریکا په ۲۰۰۱ کال کې افغانستان ته د تګ لپاره د دفاع وړ دلیل درلود، خو په ۲۰۰۳ کال کې عراق ته د پوځي مداخلې لپاره داسې دلیل نه و او دا پرېکړه «له یوه داسې هېواد سره وپلورل شوه چې د سختې وېرې له امله یې د مهمو پوښتنو کولو توان نه درلود».
وانډیور وايي: «وېره یو مشروع احساس دی؛ خو د یوه جمهوریت لپاره د حکومتولۍ وحشتناکه وسیله ده.»
د هغه په وینا، د سپټمبر ۱۱مې وروسته جګړو شاوخوا اته ټریلیونه ډالره پور، د مستقیم تاوتریخوالي له امله د څه باندې ۹۴۰ زرو کسانو وژل کېدل، د ۳۸ میلیونو خلکو بېځایه کېدل او د امریکايي سرتېرو د رواني او ټولنیزو ستونزو دروند بار پر ځای پرېښی دی.
خو وانډیور ټینګار کوي چې د دې تجربې پایله باید د نړۍ له ستونزو څخه مخ اړول نه وي.
هغه لیکي: «د نړۍ له پولیس کېدو ډډه کول، د نړۍ پر وړاندې د سترګو پټول نه دي.»
د «افغان ایواک» مشر وايي، د یوه هېواد د اشغال بدیل دا نه دی چې هغه هېواد له پامه وغورځول شي، بلکې امریکا باید له پوځي ځواک پرته د خپلو ژمنو د عملي کولو لپاره هلته حضور ولري او تر هغه وخته پاتې شي چې خپلې ژمنې پوره کړي.
وانډیور د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې د کابل له سقوط وروسته د افغانانو د ایستلو هڅو ته هم اشاره کړې او وايي، هغه مهال یې له یوه افغان ملګري، چې «بختور» یې بللی، پیغام ترلاسه کړ او وروسته یې ولیدل چې ګڼ شمېر امریکایان د افغانانو د مرستې لپاره هڅې کوي، خو له یو بل سره همغږي نه لري.
د هغه په وینا، له همدې امله د خلکو د همغږۍ لپاره یوه شبکه جوړه شوه چې پکې جمهوري غوښتونکي او ډیموکراتان، پخواني سرتېري، د کډوالو مدافعان، د کډوالۍ حقوقپوهان، مذهبي بنسټونه، سوداګر، دولتي کارکوونکي او عادي امریکایان شامل وو.
وانډیور وايي: «خلکو په یوه خبره موافقه وکړه، هغه دا چې وفاداري باید دوهاړخیزه وي.»
هغه د افغانستان د تجربې په اړه وايي چې جګړې یوازې هغه مهال پای ته نه رسېږي چې ولسمشران یې د پای اعلان وکړي، بلکې اغېزې یې په پخوانیو سرتېرو، کډوالو، کونډو او ماشومانو او هغو هېوادونو کې دوام کوي چې بنسټونه یې ویجاړ شوي او بېرته نه دي رغول شوي.
وانډیور د سپټمبر ۱۱مې د ۲۵مې کلیزې په مناسبت له امریکایانو غوښتي چې د بریدونو قربانیان، اور وژونکي، د «فلایټ ۹۳» سپرلۍ، د جګړو قربانیان، هغه کسان چې له امریکایانو سره یې همکاري کړې او هغه افغانان چې د امریکایانو لپاره یې خپل ژوند له خطر سره مخ کړی، هېڅکله هېر نه کړي.
هغه ټینګار کوي چې امریکا باید «بریاوې او تېروتنې دواړه هېڅکله هېرې نه کړي» او وايي، د تېرو پرېکړو رښتینې ارزونه له هېواد سره بېوفایي نه ده.
د «افغان ایواک» مشر په پای کې وايي، د هېواد د وطنپالنې مانا دا نه ده چې امریکا تل سمه وه، بلکې وطنپالنه په دې باور لرل دي چې هېواد کولای شي له خپلو تېروتنو تجربه واخلي.
هغه زیاتوي: «وطنپالنه دا نه غواړي چې داسې وښیو چې تل سم وو، بلکې دا غواړي چې باور ولرو، موږ د لا ښه کېدو وړتیا لرو.»
روسیې د منځنیو پېړیو د مشهور روسي جګړهمار شهزاده دمیتري دونسکوی د ښي لاس د هډوکو یوه ټوټه د اوکراین جګړې لومړۍ کرښې ته لېږلې، څو د روسي ځواکونو مورال او جګړهییزه روحیه پیاوړې کړي.
د روسیې ارتودوکس کلیسا ویلي، د دونسکوی د ښي لاس د هډوکي دغه ټوټه، چې هغه د خپل مشهور تاریخي جګړې پر مهال توره پرې کارولې وه، د دونیڅک سیمې ته استول شوې ده.
د مسکو د ارتودوکس کلیسا پاتریارکۍ په یوه بیان کې دونسکوی «مقدس قوماندان» بللی او ویلي یې دي چې د هغه د پاتې شونو یوه برخه د دې لپاره لومړۍ کرښې ته لېږل شوې چې «په نه لیدل کېدونکي ډول د روسي سرتېرو ترڅنګ ودرېږي».
په بیان کې راغلي: «د ستر شهزاده د ښي لاس یوه ټوټه، هماغه لاس چې د کولیکوفو په میدان کې یې پرې توره کارولې وه، د سرتېرو د روحیې د پیاوړتیا لپاره لومړۍ کرښې ته استول شوې ده.»
د روسیې د ارتودوکس کلیسا په وینا، دغه تاریخي پاتې شونی په یوه کوچنۍ ښکلې ښیښهیي صندوقچه کې ساتل کېږي او د اوکراین په جګړه کې د روسي ځواکونو د مورال د لوړولو لپاره به د زر کیلومترو څخه زیاتې جګړهییزې کرښې په اوږدو کې بېلابېلو روسي پوځي واحدونو ته وروړل شي.
دمیتري دونسکوی، چې په ۱۳۸۹ کال کې مړ شوی، د روسي ملتپالو په منځ کې د ۱۳۸۰ کال د کولیکوفو په جګړه کې د مغولي «زرینې اوردو» د ځواکونو د ماتولو له امله یو مهم تاریخي شخصیت ګڼل کېږي. د هغه قبر د روان دوبي پر مهال د مسکو په کرملین کې د «ارخانګل» کلیسا د بیارغونې پر مهال پرانیستل شو.
ولسمشر ولادیمیر پوتین د اګست په میاشت کې د دونسکوی له پاتې شونو لیدنه وکړه او دا کشف یې «په بشپړه توګه بېساری او په زړه پورې» وباله او ویې ویل چې دا د روسیې د تاریخ بنسټونه پیاوړي کوي.
دغه اقدام په داسې حال کې شوی چې روسیه د اوکراین په ختیځ کې د دونیڅک سیمې د بشپړ کنټرول لپاره خپلو پوځي عملیاتو ته دوام ورکوي او د جګړې د پای ته رسولو لپاره ډیپلوماټیکو هڅو تر اوسه کوم مهم پرمختګ نه دی کړی.
د دونیڅک او ماریوپول د روسیې له لوري ټاکل شوي مذهبي مشر، متروپولیټ ولادیمیر، د سهشنبې په ورځ په دونیڅک کې په یوه مراسمو کې وویل: «زموږ پوځي پرسونل او هغه خلک چې په دونباس کې ژوند کوي، له پاسه پیاوړتیا ته اړتیا لري، د خدای مرستې او زموږ د مقدسو شخصیتونو برکت ته اړتیا لري.»
په ورته وخت کې، ځینو روسي پوځي قوماندانانو د دونسکوی د پاتې شونو لېږد د دې نښې په توګه وړاندې کړی چې د دوی په باور خدای د روسیې په ملاتړ دی.
خو منتقدانو د روسیې ارتودوکس کلیسا تورنه کړې چې د کرملین د خوشاله کولو لپاره یې له مذهبي اصولو سرغړونه کړې ده. هغوی پوښتنه کړې چې ولې د دونسکوی پاتې شوني، چې د موقعیت په اړه یې له لسیزو راهیسې معلومات موجود وو، اوس د جګړې په پنځم کال کې بېرته راایستل او په پراخه کچه مذهبي درناوی ورته کېږي.
له روسیې بهر مېشت ارتودوکس کشیش او تاریخپوه، الکساندر زانیمونېتس، لیکلي: «د جګړې په پنځم کال کې د مسکو د کلیسا مشرتابه فکر پیل کړ چې نور څه کولی شي، څو د هغه څه ملاتړ وښيي چې روسیه یې ‘ځانګړي پوځي عملیات’ بولي.»
هغه زیاته کړې: «هغوی لا مخکې کشیشان لومړۍ کرښو ته لېږلي وو، په هره کلیسا کې یې د روسیې د بریا لپاره لازمي دعاوې رامنځته کړې وې او د ښارونو پر سر یې مذهبي انځورونه الوځولولي وو. هغه دولت چې په جګړه کې ښکېل وي، هڅه کوي ټول بنسټونه، د مذهبي بنسټونو په ګډون، جګړې ته اړ کړي.»