د پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدی وايي، له پاکستان سره د جګړې لپاره چې هر څوک وسله پورته کوي هغه ترهګر دی. هغه ویلي چې یو ځل بیا هڅه کېږي چې پښتونخوا ناامنه او له وینو ډکه او پر خلکو ترهګري وتپل شي.
سهیل اپریدی په ډېره اسماعیل خان کې د پښتونخوا د پخواني اعلی وزیر علي امین ګنډاپور په کور کې یوې خبري غونډې ته وویل چې د ترهګرۍ په جګړه کې پولیس او عام خلک وژل کېږي.
هغه وویل په درازنده کې د تېرې ورځې په پېښه کې یو شمېر پولیس او عام خلک وژل شوي دي. د نوموړي په وینا چې دوی له مخکې هم د ترهګرۍ د بېرته راګرځېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې وي او ویلي یې وو چې یو ځل بیا په پښتنو د جګړې بوج اچول کېږي.
د پښتونخوا اعلی وزیر وویل چې یو ځل بیا هڅه کېږي چې پښتونخوا ناامنه او له وینو ډکه شي او پر خلکو ترهګري وتپل شي.
سهیل اپریدی زیاته کړه که د ترهګرۍ پر ضد په جګړه کې که د پاکستان له هرې برخې څخه یو سرتېری هم وژل کېږي۔ هغه زموږ خپل دی. د هغه په وینا، وژل شوي پولیس او عام خلک هم که د هرې سیمې، مذهب یا ادارې وي هغه زموږ خپل خلک دي.
نوموړي وویل چې د ترهګرۍ پر موضوع د دوی نیوکه د کومې څوکۍ یا مقام پورې تړلې نه ده او د پښتونخوا ځوانان پوهېږي چې د ترهګرۍ د بېرته راوستلو له تګلارو څوک ګټه اخلي.
سهیل اپریدی وویل چې د پښتونخوا حکومت ته سوله مهمه ده او له واک ته رسېدو سره یې د پرمختیايي بودجې ۳۵ میلیارده روپۍ د امن او امنیت لپاره ځانګړې کړې دي.
هغه وویل، د ۲۰۲۶ او ۲۰۲۷ مالي کال لپاره پولیسو ته۱۹۱،۴ میلیارده پاکستانۍ کلدارې ځانګړې شوې دي چې د تېر کال په پرتله په کې زیاتوالی راغلی.
د پښتونخوا اعلی وزیر وویل، تر هغه چې سوله ټینګه نه شي پرمختګ او اقتصادي هوساینه هم نه شي راتللی.
هغه ادعا وکړه چې پښتونخوا حکومت مرکزي ادارو ته د پیسو له ورکړې سره سره دغه ایالت ته زغروال موټرونه او نور اړین تجهیزات نه ورکول کېږي او له اړوندو ادارو یې وغوښتل چې د وسایلو د برابرولو بهیر چټک کړي.
نوموړي ټینګار وکړ چې د پښتونخوا حکومت د ترهګرۍ د ختمولو لپاره جدي دی.
په سپتمبر میاشت کې د پښتونخوا ایالت په جنوبي ولسوالیو کې د حافظ ګل بهادر په مشرۍ فعال د پاکستان د مجاهدینو سازمان او ټي ټي پي پر پاکستاني پولیسو او نورو امنیتي ځواکونو خونړي بریدونه وکړل او هغوی ته یې زیات تلفات واړول.
په دې کې تر ټولو ستر برید د سپتمبر په شلمه نېټه، د جمعې په ورځ، د کوهاټ د پولیسو په زاړه جومات ځانمرګی برید و، چې لږ تر لږه ۲۱ تنه پکې مړه او له سلو زیات کسان ټپیان شول. د دغه برید مسوولیت د حافظ ګل بهادر ډلې پر غاړه واخیست. په همدې ورځ له کوهاټ سره نږدې په هنګو کې د امنیتي ځواکونو په یوه کتار باندې د ټي ټي پي له خوا برید وشو، چې لږ تر لږه شپږ تنه پوځیان پکې ووژل شول. په وژل شویو کسانو کې دوه تنه پوځي صاحب منصبان هم شامل وو.
د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو څانګې د افغانستان د طالبانو په امارت د دغو بریدونو د ملاتړ تور پورې کړ او زیاته یې کړه چې د پاکستان له مکررو غوښتنو سره سره د طالبانو امارت په پاکستان کې د ټي ټي پي د فعالیتونو له ملاتړه لاس نه دی اخیستی. بل خوا طالبانو تل د پاکستان تورونه رد کړي دي او ویلي یې دي چې د ټي ټي پي فعالیتونه د پاکستان داخلي امنیتي مساله ده.
د سپتمبر په ۲۲مه نېټه د پاکستان د پوځ لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر د پوځ د دوو استخباراتي موسسو له رییسانو او نورو لوړ رتبه پوځي مقاماتو سره یو ځای له اسلاماباد نه پېښور ته لاړ او هلته یې د یوولسمې قول اردو په مرکز کې د لوړ رتبه پوځي چارواکو په غونډه کې ګډون وکړ او په سبا یې د پاکستان الوتکو د افغانستان په کونړ او پکتیکا ولایتونو کې بمبارۍ وکړې.
په کونړ کې د پاکستاني هوايي بریدونو په پایله کې د دریو تنو ملکي کسانو د وژل کېدو خبر ور کړل شوی او په کابل کې د ملګرو ملتونو د سازمان دفتر هم تایید کړی دی. د دغو پېښو په سبا، د سپتمبر په درویشتمه نېټه، د خیبر په لواړګي او د کوهاټ په ښار کې څلور څلور بېپیلوټه الوتکې (ډرونونه) راغورځېدلې دي. که څه هم په دغو بریدونو کې کوم چا ته مرګژوبله نه ده پېښه شوې، خو د پاکستان حکومت ادعا کړې ده چې دغه بېپیلوټه الوتکې له افغانستان نه ور شغول شوې وې، او دا هم چې ګویا د پاکستان دفاعي نظام دغه بېپیلوټه الوتکې ویشتې او راغورځولې دي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد دغه ادعا رد کړه او ویې ویل، چې پاکستان د برید لپاره د توجیه په خاطر دغه خبرونه خپاره کړي دي.
د سپتمبر په ۲۴مه نېټه سهار وختي پاکستاني الوتکو یو ځل بیا د کندهار او خوست په ګډون په افغانستان کې په لسو ځایونو باندې هوايي بریدونه وکړل او د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په دې اړه یو رسمي اعلان هم وکړ، چې دا د طالبانو د توغول شویو ډرونونو ځوابي برید و.
د پاکستان دغه تازه هوايي بریدونه په داسې وخت کې شوي دي چې د دې نه یوه اونۍ وړاندې د ترکیې د استخباراتو د ملي سازمان رییس ابراهیم کالن او د قطر د ملي امنیت شورا د عمومي منشي معاون حامد بن خمیس الکوبیسي کابل ته تللي وو او هلته یې د طالبانو د امارت د کورنیو چارو له وزیر سراج حقاني او د دفاع د وزیر مولوي محمد یعقوب په ګډون د امارت له لوړپوړو چارواکو سره په دې موخه لیدل کتل او خبرې اترې کړې وې چې د پاکستان او د طالبانو د امارت تر منځ د روغې جوړې لارې ولټوي.
د ترکیې د استخباراتو رییس ابراهیم کالن له کابل نه اسلاماباد ته هم تللی و او هلته یې د لومړي وزیر شهباز شریف، د هغه مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، مارشال عاصم منیر او د پاکستان د ایاېسای له رییس سره هم خبرې کړې وې.
د ترکیې او د قطر د چارواکو دغه ابتکار په دې مهم و چې له یوې خوا ترکیه له پاکستان او سعودي عربستان سره یو ځای د دریواړو تر منځ لاسلیک شوي د مکې پوځي تړون غړیتوب لري او له بلې خوا قطر هم د طالبانو له امارت سره ژور مناسبات لري، نو ځکه د پاکستان او افغانستان په مناسباتو کې د ښهوالي په لړ کې دغو سفرونو د مثبتو نتیجو هیلې زیږولې وې، خو د پاکستان وروستیو بریدونو دغه هیلې په اوبو لاهو کړې دي.
له دې سره دا خبره هم باید هیره نه کړو چې د اګست په میاشت کې د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي د جولای له دېرشمې نېټې نه د سپتمبر تر اتمې نېټې پورې ترکیې، افغانستان او پاکستان ته په دې موخه سفرونه کړي وو چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د خبرو اترو له لارې د شخړو د حل لپاره د اوسني کال په اوایلو کې د چین په نوښت پیل شوې د اورمچي پروسه احیا کړي، خو داسې معلومیږي چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین هڅې هم تر اوسه بېنتیجې پاتې شوې دي او د پاکستان د نویو هوايي بریدونو له امله د اورمچي د پروسې راژوندي کېدل په نږدې راتلونکې کې ممکن نه ښکاري.
د لوېدیزې اسیا، مرکزي اسیا او جنوبي اسیا له هېوادونو سره دا غم دی چې که له یوې خوا د امریکا او ایران تر منځ روانه جګړه د ټولې سیمې په ثبات او امنیت منفي اغیزه کوي، نو له بلې خوا که د پاکستان او افغانستان تر منځ دغه شته تاوتریخوالی زیات شي، نو له دې سره به د سیمې امنیت له جدي خطر سره مخ شي. تر اوسه تجربې ښودلې ده چې د هوايي بریدونو له لارې د افغانستان د ملکي او بېګناه خلکو وژل د تروریزم په ختمولو کې هېڅ مرسته نه کوي. د دې هدف د لاس ته راوړلو لپاره د سیمې د هېوادونو تر منځ خبرو اترو او ګډو هڅو ته اړتیا ده.
د خیبر پښتونخوا پولیسو د نرښځیانو ټولنې پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي او د هغوی د ستونزو د ژر حل لپاره په امنیتي مرکزونو کې د ځانګړو ډېسکونو د جوړولو پرېکړه کړې ده. د چارواکو په وینا، لومړی ډېسک به په چارسده کې پرانیستل شي.
په خیبر پښتونخوا کې د نرښځیانو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخ په زیاتیدونکو پیښو د مخنیوي او هغوی ته د فوري عدالت د برابرولو لپاره، د پښتونخوا پولیسو پریکړه کړې چې د ټول ایالت په کچه د پولیسو د اسانتیاوو په مرکزونو کې د هغوی لپاره ځانګړي ډیسکونه جوړ کړي.
د پیښور پولیسو په وینا، پدې برخه کې، په چارسده کې د نرښځیانو د ستونزو د سمدستي حل لپاره د لومړني نرښځیانو د پولیسو ډیسک جوړولو ته منظوري ورکړل شوې ده.
د مردان د پولیسو مشر قاسم علي خان وايي چې د ښځو، زړو او معلولینو او همدارنګه نرښځیانو لپاره د اسانتیاوو برابرول او د هغوی ستونزې حل کول د پولیسو لومړیتوب دی.
د جولای په میاشت کې، د پیښور عالي محکمې د نرښځیانو د ځورونې په اړه په یوه قضیه کې پولیسو ته سختې لارښوونې صادرې کړې، او امر یې وکړ چې سمدلاسه د نرښځیانو غیرقانوني ایستل او ځورونه ودروي.
د پولیسو افسر زیاته کړه چې د نرښځیانو لپاره د وقف شوي ډیسک جوړول به د دې محرومې ټولنې غړو ته یو وقف شوی پلیټ فارم چمتو کړي چیرې چې دوی کولی شي شکایتونه ثبت کړي، مرسته ترلاسه کړي او خپلې شکایتونه حل کړي.
د چارسدې ولسوالۍ د پولیسو مشر د نرښځیانو لپاره د جوړیدونکي لومړي پولیس اسانتیا ډیسک په اړه وویل چې نرښځیان د ټولنې یوه درناوي وړ برخه ده او د دوی د اساسي حقونو څخه انکار یا د دوی په وړاندې تاوتریخوالی به په هیڅ حالت کې ونه زغمل شي.
هغه هوډ څرګند کړ چې دا ډیسک به د ټولنې ستونزې حل کړي او دوی ته به هر ډول ممکنه مرسته چمتو کړي.
په پیښور کې د نرښځیانو د حقونو لپاره فعال غیر دولتي سازمانونه وايي چې په تیرو لسو کلونو کې په خیبر پښتونخوا کې د نرښځیانو ټولنې په وړاندې د تاوتریخوالي پیښې په دوامداره توګه زیاتې شوي او پدې موده کې شاوخوا ۱۷۰ نرښځیان په مختلفو پیښو کې وژل شوي دي. د دې سازمانونو په وینا، د تاوتریخوالي پیښو شمیر په زرګونو کې دی، مګر له بده مرغه، پولیس ډیری پیښې نه ثبتوي، چې له امله یې د نرښځیانو په وړاندې د تاوتریخوالي پیښې د کمولو پرځای زیاتیږي.
د افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې، په پیښور کې د نرښځیانو د حقونو لپاره ټولنیز فعال تیمور کمال وویل چې حکومت په پښتونخوا کې د نرښځیانو ټولنې لپاره ډیری اعلانونه کړي دي، مګر له بده مرغه، عملي ګامونه په ندي لیدل شوي.
هغه وويل چې په پښتونخوا کې د نرښځیانو لپاره د پولیسو د ملاتړ مرکزونو کې د ځانګړي ډیسک جوړول ښه راغلاست دی، خو داسې اعلانونه مخکې هم ډېر ځله شوي دي، اوس اړتیا دا ده چې په دې برخه کې له اعلانونو هاخوا لاړ شو او عملي ګامونو ته پام وشي.
هغه وویل چې حکومت په روغتونونو کې د نرښځیانو لپاره د ځانګړو وارډونو د تخصیص اعلان هم کړی و خو تر اوسه په دې اړه کوم پرمختګ نه دی شوی.
نوموړي وویل چې د خیبر پښتونخوا حکومت د ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ کال په کلني بودیجه کې د نرښځیانو ټولنې د هوساینې لپاره ځینې فنډونه ځانګړي کړي وو، خو په تیرو پنځو کلونو کې په بودیجه کې د دوی لپاره هیڅ پیسې نه دي ځانګړي شوي، چې له دې څخه لیدل کیدی شي چې دا بې وسه خلک د حکومت لپاره څومره مهم دي.
په پېښور کې د نرښځیانو د ټولنې د سازمان ټرانس ایکشن مشره فرزانه د افغانستان انټرنشنل-پښتو سرہ خبرو کې وویل چې په پښتونخوا کې د نرښځیانو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخ په زیاتیدونکو پیښو په تناظر کې، هغې څو ځله د پولیسو له لوړ پوړو چارواکو سره ولیدل، چې په پایله کې یې پریکړه وشوه چې په ټوله صوبه کې د دوی لپاره یو ځانګړی ډیسک جوړ شي.
هغې وويل، که پوليس د نرښځيانو پروړاندې بريدونو کې سمدستي راپورونه ثبت کړي او د تورنو کسانو پر وړاندې اغېزمن اقدام وکړي، نو په داسې صورت کې به د دوی د ټولنې پر وړاندې د تاوتريخوالي پېښې تر ډېره حده کمې شي.
نوموړې زياته کړه چې هيله ده چې د يوې ځانګړې څانګې جوړول به په راتلونکي کې د نرښځيانو پر وړاندې د بريدونو شمېر کم کړي.
د يادونې وړ ده چې په پښتونخوا کې ډېر ځله ليدل شوي چې پوليس د نرښځيانو پر وړاندې بريدونو کې د فوري راپورونو ثبتولو ته زړه نه ښه کوي، په داسې حال کې چې په ډېرو لږو مواردو کې بريدګر ته سزا ورکړل شوې ده. د نرښځيانو استازو په وينا، دا تبعيض ښايي د دې لامل وي چې د نرښځيانو پر وړاندې د تاوتريخوالي پېښې کمې نه شي.
د الجزیرې «انسایډ سټوري» پروګرام کې ګډونوالو ویلي، د پاکستان او طالبانو ترمنځ روان کړکېچ یوازې د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) له فعالیتونو سره تړاو نه لري، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوږدمهالې بېباورۍ، اختلافاتو او امنیتي سیالیو دوام هم پکې مهم رول لري.
د بحث پر مهال د اروپايي ټولنې پخواني استازي مایکل سمپل وویل، پاکستان په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو واک ته رسېدل د خپلې ستراتېژیکې بریا په توګه لیدل او هیله یې لرله چې په کابل کې به یو همکار حکومت ولري، خو د هغه په وینا، وضعیت برعکس شو.
سمپل وویل، اسلاماباد غوښتل چې په افغانستان کې د هند نفوذ محدود شي او له افغان خاورې پاکستان ته امنیتي ګواښونه پای ته ورسېږي، خو اوس هند له طالبانو سره ښې اړیکې لري او په پاکستان کې تاوتریخوالی هم زیات شوی دی.
د خیبر پښتونخوا د پولیسو پخواني لوی مفتش او د «ښې حکومتولۍ فورم» مشر سید اختر علي شاه وویل، د پاکستان دریځ دا دی چې د تحریک طالبان پاکستان مهم مرکزونه په افغانستان کې دي.
د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د څار ډلې هم مخکې په افغانستان کې د ټيټيپي، القاعدې او ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ د حضور یادونه کړې ده.
اختر علي شاه ادعا وکړه چې دغه ډلې په افغانستان کې د پناه ځایونو، د جلب او جذب شبکو او مالي سرچینو په لرلو سره پاکستان کې بریدونه تنظیموي.
بلخوا، د کابل پوهنتون د سیاسي علومو استاد فیضالله ځلاند وویل چې پاکستان د خپلو امنیتي ستونزو پړه یوازې پر افغانستان نه شي اچولی.
هغه وویل، پاکستان له سیاسي بېثباتۍ، اقتصادي بحران، د انرژۍ له کمښت او د بلوڅ بېلتونپالنې له اوږدمهالې ستونزې سره هم مخ دی او د دغو ستونزو د حل مسوولیت خپله پر اسلاماباد راجع کېږي.
ځلاند زیاته کړه چې افغانستان د خپلې خاورې د نه کارونې مسوولیت لري، خو هر ډول ادعا باید د باور وړ میکانیزمونو له لارې وڅېړل شي.
د بحث پر مهال د پاکستان وروستیو هوايي بریدونو هم یادونه وشوه. پاکستان وايي په افغانستان کې یې ۱۰ هدفونه په نښه کړي چې د بریدونو لپاره د بېپیلوټه الوتکو د زېرمو او فعالیتونو مرکزونه وو، خو د طالبانو حکومت وايي په دغو بریدونو کې لږ تر لږه څلور ملکي وګړي وژل شوي دي.
سمپل وویل، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ستونزې جرړې تر اوسنیو پېښو ډېرې پخوانۍ دي او د ډيورنډ کرښې، حاکمیت او متقابلو شکونو موضوعات پکې شامل دي.
د هغه په وینا، په افغانستان او پاکستان کې داسې کړۍ شته چې د ډیورنډ کرښه نه مني او دا مسله د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور د کمښت یو مهم لامل دی.
سید اختر علي شاه ټینګار وکړ چې د کړکېچ د کمولو لپاره باید د قطر، سعودي عربستان، ترکیې او چین په څېر هېوادونه د منځګړیتوب رول ولوبوي او دواړه لوري د شواهدو او استخباراتي معلوماتو د شریکولو له لارې یو ګډ تفاهم ته ورسېږي.
فیضځلاند بیا وویل چې افغانستان او پاکستان خپل جغرافیه نه شي بدلولی او دواړه اړ دي ګډ ژوند وکړي.
د هغه په وینا، د ستونزې د حل لپاره باید یو داسې بنسټیز او د باور وړ میکانیزم رامنځته شي چې د دواړو لورو ادعاوې وڅېړي او د هرې پېښې له رامنځته کېدو وروسته د پوځي غبرګون پر ځای د حقیقت موندنې لاره خپله شي.
شنونکو خبرداری ورکړ چې د متقابلو بریدونو او غبرګونونو دوام به نه یوازې امنیتي وضعیت خراب کړي، بلکې اقتصادي او بشري زیانونه به هم زیات کړي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې یو ځل بیا ترینګلې شوې دي. پاکستان په افغانستان کې پر ۱۰ ځایونو هوايي او بېپیلوټه بریدونه کړي او وايي، دا بریدونه یې د افغانستان له خاورې پر پاکستان د بېپیلوټه الوتکو د بریدونو په غبرګون کې کړي دي.
د افغانستان انټرنیشنل پښتو سره په خبرو کې د دفاعي چارو کارپوه او لوړپوړی خبریال فخر کاکاخېل وایي، د پاکستان او افغانستان ترمنځ به کړکېچ ښايي لا نور هم زیات شي، ځکه د نوموړي په وینا، دواړه هېوادونه پر یو بل باور نه لري.
کاکاخېل وایي، هر هېواد خپلې موخې، ګټې او امنیتي محاسبې لري او د نړیوال سیاست په ډګر کې د هېوادونو دریځونه د وخت له بدلون سره بدلېږي.
د نوموړي په وینا، یوه مهال داسې تصور موجود و چې طالبان د لویدیځ د یوې پروژې برخه دي، خو وروسته هماغه لویدیځ هېوادونه له طالبانو سره په دوحه کې خبرو ته کښېناستل.
هغه وایي، پاکستان او د سیمې نورو هېوادونو هم د طالبانو د جګړې پر مهال له هغوی سره اړیکې او مرستې لرلې، خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته د دغو هېوادونو موخې بدلې شوې دي.
کاکاخېل د افغان کډوالو د بېرته ستنولو موضوع هم د پاکستان او افغانستان د اړیکو له مهمو عواملو څخه بولي.
د هغه په وینا، که کډوالو ستنول یوازې د پاکستان پرېکړه وای، نو پوښتنه دا ده چې ولې ملګرو ملتونو پر پاکستان د پخوا په څېر فشار نه راوړ.
کاکاخېل اندېښنه څرګندوي چې ښايي د افغانستان د جګړې د بیا تودولو لپاره زمینه برابره شي. هغه وایي، په افغانستان کې د زرګونو بېکاره ځوانانو موجودیت، اقتصادي ستونزې او د کار نشتوالی کولای شي د نوي تاوتریخوالي زمینه برابره کړي.
هغه خبرداری ورکوي چې که په افغانستان کې یو ځل بیا پراخه جګړه پیل شي، د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته مېشت پښتانه به یې له سختو اقتصادي او ټولنیزو زیانونو سره مخ شي.
د دفاعي چارو دغه کارپوه وایي، داسې راپورونه هم شته چې چین او ترکیه د پاکستان او افغانستان ترمنځ د اړیکو د ښه کېدو په هڅو کې رول لري.
هغه په دې باور دی چې تر هر څه مخکې طالبان باید له هغو وسلهوالو ډلو سره چې په افغانستان کې مېشتې دي، خبرې وکړي او دا مسله روښانه کړي چې د ګاونډیو هېوادونو پر وړاندې وسلهوال فعالیت د دوی له نظره مشروع دی او که نه.
بل لور ته، د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ مشر عبدالله خان وایي، د پاکستان او افغانستان اړیکې تر وروستیو پېښو مخکې د ښه کېدو پر لور روانې وې، خو په کوهاټ کې د برید له پېښې وروسته دغه بهیر له ستونزو سره مخ شو.
خان وایي، د اړیکو د ښه کېدو له نښو څخه یوه دا وه چې پاکستان د طالبانو سفیر سردار شکیب ملي دفاع پوهنتون ته وربللی و او هلته یې پوځي افسرانو ته وینا کړې وه.
د هغه په وینا، د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له لوري هم له کابل سره د اړیکو د ښه کولو لپاره مثبتې څرګندونې شوې وې.
نوموړي زیاته کړه چې د چین ځانګړي استازي، د قطر چارواکي او د ترکیې د استخباراتو مشر هم افغانستان او پاکستان ته سفرونه کړي وو او داسې نښې موجودې وې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د ښه کېدو هڅې روانې دي.
د عبدالله خان په وینا، په کابل کې د پاکستان سفارت د علامه اقبال د بورسونو د پخوانیو زدهکوونکو د یوې ټولنې د جوړېدو اعلان هم کړی و او پاکستان د بشري دلایلو له مخې د ځینو افغانانو لپاره د ویزو ورکول او د ناروغانو د درملنې لپاره د هغوی راوستل پیل کړي وو.
خو هغه وایي، د کوهاټ برید د دغو هڅو لپاره لوی خنډ شو. خان ادعا کوي چې د دغه برید تر شا د حافظ ګل بهادر ډله وه او برید د ترکیې د استخباراتو د مشر له سفر یوه ورځ وروسته ترسره شو.
دغه شنونکی وایي، هغه هېوادونه چې د اسلاماباد او کابل د اړیکو د ښه کېدو غوښتونکي دي، ښايي یو ځل بیا د منځګړیتوب هڅې وکړي.
د هغه په وینا، افغانستان هم سعودي عربستان ته ویلي چې که غواړي د دواړو هېوادونو د اړیکو په ښه کېدو کې رول ولوبوي، کابل به یې هرکلی وکړي.
خان وایي، د پاکستان او افغانستان د اړیکو په خرابېدو کې د غیردولتي وسلهوالو ډلو رول مهم دی او طالبان باید دا پوښتنه له ځانه وکړي چې په افغانستان کې د دغو ډلو په ساتلو سره څه ترلاسه کوي.
هغه وایي، که افغانستان له شاوخوا څلوېښت کلنې جګړې وروسته سولې ته رسېدلی وي، افغان ولس باید اجازه ورنه کړي چې د بل هېواد پر وړاندې د وسلهوالې مبارزې لپاره د افغانستان خاوره وکارول شي.
عبدالله خان د ۲۰۲۱ کال په اړه وایي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په پاکستان کې د دولت او ولس په کچه د خوښۍ څرګندونه وشوه، ځکه د هغه په وینا، په افغانستان کې جګړه پای ته رسېدلې وه او د ناټو ځواکونه له سیمې وتلي وو.
خو نوموړي وویل چې له ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کلونو وروسته د پاکستان په افغانستان پورې اړوند سیاست کې «ژور بدلون» راغی او د طالبانو پر وړاندې د فشار تګلاره هم بدله شوه.
خان ټینګار کوي چې طالبان د پاکستان «پراکسي» نه وو، بلکې خپلواک تصمیمونه یې لرل. هغه د دوحې هوکړې ته اشاره کوي او وایي چې طالبانو د پاکستان له مخالفت سره سره له امریکا سره مستقیمې خبرې وکړې او په دوحه کې یې خپل دفتر جوړ کړ.
د نوموړي په وینا، پاکستان په ۲۰۲۲ کال کې له تحریک طالبان پاکستان سره د خبرو هڅه وکړه، خو دغه بهیر پای ته ورسېد. خان وایي، د پاکستان او وسلهوالو ترمنځ ستونزه په پای کې باید د خبرو له لارې حل شي.
هغه د افغان کډوالو د بېرته ستنولو پر تګلارې هم نیوکه کوي او وایي، که پاکستان په راتلونکي کې د طالبانو پر وړاندې د فشار یا د هغوی د سیاسي منزوي کولو پرېکړه لرله، نو په پاکستان کې هغه افغانان چې له طالبانو سره مخالف وو، د ده په باور، د اسلاماباد لپاره د احتمالي وسیلې په توګه کارېدلی شول.
عبدالله خان وایي، د افغان کډوالو له ستنولو سره سره د پاکستان امنیتي ستونزې نه دي حل شوي او د افغانستان پر وړاندې منفي احساسات هم زیات شوي دي.
نوموړي ټینګار وکړ چې پاکستان باید له افغانستان سره د اړیکو د ښه کولو لپاره په خپله تګلاره کې بدلون راولي او وایي، له هر هغه حکومت سره چې په کابل کې واکمن وي، باید د اسلاماباد اړیکې ښې وي.
د خان په باور، پاکستان منځنۍ اسیا ته د افغانستان له لارې د رسېدو اړتیا لري او افغانستان هم د سوداګرۍ او ترانزیټ لپاره د پاکستان له لارې سمندر ته د رسېدو اړتیا لري؛ له همدې امله د دواړو هېوادونو د خلکو په ګټه ده چې د شخړې پر ځای د اړیکو د ښه کېدو لپاره کار وشي.
د وروستیو پېښو په تړاو، پاکستان وایي د سپټمبر پر ۲۳مه له افغانستانه اته بېپیلوټه الوتکې د پاکستان هوايي حریم ته داخلې شوې او د پاکستان هوايي دفاعي سیستمونو ویشتلې دي. اسلاماباد یوه ورځ وروسته په افغانستان کې لس ځایونه په نښه کړل او دا یې د ځاندفاع اقدام وباله.
خو د طالبانو حکومت د پاکستان دا ټول ادعاوې نه مني، نه په افغانستان کې د وسله والو ډلو شتون مني او نه هم په خیبر پښتونخوا د بې پیلوټه اولوتکو ورستی برید، بلکې ادعا کوي چې دغه بې پېلوته الوتکې د پاکستان دسیسه ده او پدې سره غواړي د ملکې تړون نه خپله اوږه سپکه کړي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګریزو لارو د بندېدو یو کال پوره کېږي، چې له امله یې دواړو خواوو ته درانه مالي زیانونه اوښتي دي. د دغه بندښت له امله د پښتونخوا او پنجاب زرګونه سوداګر او عام کارګران بېکاره شوي دي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګریزو لارو له تړل کېدو یو کال تېر شوی، چې په دې موده کې نه یوازې د دواړو هېوادونو سوداګرۍ ته د میلیاردونو روپیو زیان اوښتی، بلکې له خیبر پښتونخوا څخه تر پنجاب پورې سوداګر هم له درنو مالي زیانونو سره مخ شوي دي. د سوداګرۍ د اوږدمهاله ځنډ له امله سوداګر د خپلو کاروبارونو د بېرته پیل په اړه ناهیلي شوي دي.
سوداګر وايي، د لارو له تړل کېدو راهیسې یې کاروبارونه له سختو ستونزو سره مخ دي او د سوداګریزو اړیکو د ژر بېرته پیلېدو هیله یې کمه شوې ده.
د سرحد د سوداګرۍ او صنایعو خونې یوه مخکښ غړي شاهد حسین، چې له تېرو ۳۰ کلونو راهیسې له پاکستان څخه افغانستان ته د سمنټو د لېږد په سوداګرۍ بوخت دی، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، د اوسني وضعیت له مخې داسې نه ښکاري چې د دواړو هېوادونو سوداګریزې اړیکې به ژر بېرته عادي شي.
نوموړي د سوداګرۍ د بندښت د لاملونو په اړه وویل: «موږ نه پوهېږو چې د سوداګرۍ د بندولو موخه څه ده. که پاکستان وايي چې دا کار به ترهګري کمه کړي، نو ترهګري خو ورځ تر بلې زیاتېږي. وسلهوال له هغو لارو نه راځي چې سوداګري پرې ترسره کېږي، بلکې له نورو لارو تګ راتګ کوي.»
د شاهد حسین په وینا، د سوداګریزو لارو تړل کېدو د سوداګرو ټولې کچې اغېزمنې کړې دي، خو کوچني سوداګر یې تر ټولو ډېر زیانمن کړي او ډېری یې اړ شوي چې د عاید لپاره د نورو کارونو په لټه کې شي.
هغه وویل، یوازې د تورخم دروازې په شاوخوا کې هره ورځ شاوخوا څلور زره ټکسي موټر بوخت وو. د هغه په وینا، له لسو تر ۱۲ زرو کانټینرونو او درنو باروړونکو موټرو د توکو د لېږد لپاره کار کاوه. د دې ترڅنګ هوټلونو، د ګمرکي تصفیې استازو، ورځنیو کارګرو او ګڼو نورو کسانو هم له دې سوداګرۍ څخه عاید ترلاسه کاوه.
د هغه په خبره، د لارو له تړل کېدو سره زرګونه کسان خپلې دندې له لاسه ورکړې او اوس بېروزګاره دي.
شاهد حسین وايي، پاکستان د سوداګریزو لارو د تړل کېدو له امله د افغانستان په پرتله ډېر زیانمن شوی دی. د هغه په وینا، پاکستان نه یوازې له افغانستان سره سوداګري کوله، بلکې د افغانستان له لارې یې له منځنۍ اسیا سره هم سوداګریزې اړیکې لرلې، خو اوس دغه لارې هم له یوه کال راهیسې تړل شوې دي.
په وروستیو میاشتو کې پاکستان له منځنۍ اسیا سره د سوداګرۍ د دوام لپاره د بدیلو لارو پر موندلو کار پیل کړی دی. د راپورونو له مخې، دغه هېواد ځینې سوداګریز توکي د چین او ایران له لارې منځنۍ اسیا ته په ازمایښتي ډول لېږدولي او له ایران سره یې په دې برخه کې ځینې سوداګریز تړونونه هم لاسلیک کړي دي. د دغو تړونونو له مخې، ایران ته اجازه ورکړل شوې چې خپل توکي د پاکستان له لارو نورو هېوادونو ته ولېږدوي.
خو د شاهد حسین په وینا، د پاکستان او افغانستان جغرافیایي نږدېوالی د دواړو هېوادونو سوداګري اسانه او ارزانه کړې وه او د بدیلو لارو کارول به د لېږد لګښتونه لوړ کړي.
هغه د دې توپیر په اړه وویل: «پخوا به یو هېواد له ما څخه ۸۰۰ کیلومتره لرې و او هلته د توکو د لېږد لګښت معلوم و، خو اوس د بدیلو لارو له امله هماغه هېواد ۴۵۰۰ کیلومتره لرې شوی دی. ښکاره ده چې د لېږد لګښت به ډېر لوړ شي. افغانستان هم له دې ستونزې سره مخ دی؛ پخوا به یې ټرانزیټي توکي له پاکستانه راتلل، خو اوس که له ایران یا نورو لارو راځي، نو اضافي لګښتونه به پرې کوي.»
د شاهد حسین په وینا، له خیبر پښتونخوا څخه تر پنجاب پورې ګڼ سوداګر له افغان سوداګرۍ سره تړلي وو او د لارو تړل کېدو د هغوی کاروبارونو ته هم سخت زیان اړولی دی.
نوموړي د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سولې او سوداګرۍ د اړیکو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل، هر ځل چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سولې خبرې کېږي او اړیکې د ښه کېدو پر لور ځي، په پاکستان کې امنیتي پېښې زیاتېږي یا په افغانستان کې داسې وضعیت رامنځته کېږي چې د سوداګرۍ او سولې بهیر اغېزمنوي. د هغه په وینا، داسې ښکاري چې ځینې ځواکونه په سیمه کې د سوداګرۍ، سولې او ثبات دوام نه غواړي.
بلخوا، د پاکستان او افغانستان د سوداګرۍ او صنایعو د ګډې خونې مرستیال ضیاءالحق سرحدي، چې د دواړو هېوادونو د سوداګرو ګډه اداره ده، ویلي چې د تېر کال په لومړیو میاشتو کې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګرۍ ارزښت له یو میلیارد ډالرو اوښتی و او په تدریجي ډول د زیاتېدو په حال کې و.
د هغه په وینا، د سوداګریزو لارو اوږدمهاله تړل کېدو د دواړو هېوادونو سوداګري د سقوط تر پولې رسولې ده. نوموړي ټینګار کړی چې دواړه هېوادونه باید د وضعیت د ښه کېدو لپاره عملي ګامونه واخلي، ځکه د سوداګرۍ د بندښت دوام به د سیمې خلک له لا ډېرو اقتصادي ستونزو سره مخ کړي.