د هند او پاکستان کړکېچ؛ ایا کابل د دوو اټومي قدرتونو د سیالۍ قرباني دی؟

پاکستان د ۲۰۲۶کال د سپټمبر په میاشت کې درې ځله د افغانستان دننه هوايي بریدونه کړي چې د طالبانو او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په دغه بریدونو کې شاوخوا ۱۶ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۵ نور ټپیان شوي دي.

د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د راپورونو له مخې، د سپټمبر په ۲۱مه پاکستان د افغانستان پر کونړ او پکتیکا ولایتونو هوايي بریدونه کړي وو. سیمه‌ییزو سرچینو هغه مهال ویلي‌ وو، دغه بریدونه د کونړ په نورګل او د پکتیکا پر برمل ولسوالۍ شوي چې له امله یې په کونړ کې د یوې کورنۍ درې ملکي غړي وژل شوي وو.

پاکستان بیا ادعا کړې وه، چې په دغه بریدونو کې یې ۲۸ «ترهګر او ځانمرګي بریدګر» وژلي دي. ملګرو ملتونو بیا د دغه بریدونو په ترڅ کې د یو ماشوم په ګډون د درېیو ملکي وګړو د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.

درې ورځې وروسته، د سپټمبر په ۲۴مه پاکستان یو وار بیا په کندهار، پکتیکا او خوست ولایتونو کې پر ۱۰ ځایونو هوايي بریدونه وکړل. پاکستان هغه مهال وویل، چې دغه ځایونه د ډرونونو د توغولو او زېرمه کولو لپاره کارېدل؛ خو طالبانو بیا ویلي و چې په بریدونو کې څلور ملکي وګړي وژل شوي دي.

نن پنجشنبه (د تلې ۹مه) د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد وویل، چې پاکستاني الوتکو تېره شپه د کونړ ولایت د شلتن ولسوالۍ د چوګام سیمې او د هلمند ولایت د ګرمسیر ولسوالۍ د صفار سیمې پر ملکي کورونو هوايي بریدونه کړي دي.

مجاهد زیاته کړې، چې په دغه بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون نهه ملکي وګړي وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان دي. د هغه په وینا، په بریدونو کې درې کورونه هم نړېدلي دي.
له دغه بریدونو وروسته د پاکستان د اطلاعاتو وزارت ادعا کړې ده، چې د «غضب للحق» عملیاتو پر دوام یې د افغانستان دننه د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) او بلوڅ وسله‌والو ډلو پر پټنځایونو هوايي بریدونه کړي دي.

تر بریدونو وروسته طالبانو په همدغه میاشت کې درې ځله په کابل کې د پاکستان سفارت شارژدافیر احضار کړی. د معلوماتو له مخې؛ طالبانو د سپټمبر په ۲۱مه د کونړ او پکتیکا پر هوايي بریدونو، د سپټمبر په ۲۴مه د کندهار، پکتیا او خوست پر بریدونو او د سپټمبر په ۲۹مه د پاکستان له خاورې د وسله‌والو د اوښتو په اړه یې پاکستاني‌ سفیر ته احتجاج لیکونه سپارلي وو.

طالبانو د سفیر د احضار پرمهال له اسلام‌اباد غوښتي وو، چې پر افغان خاوره له پوځي اقداماتو ډډه وکړي او خپلې امنیتي ستونزې افغانستان ته له منسوبولو پرته حل کړي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې د ډیورنډ کرښې هاخوا د وسله‌والو فعالیتونو، هوايي بریدونو او یو پر بل د تورونو له امله ترینګلې شوې دي. اسلام‌اباد طالبان تورنوي، چې د تحریک طالبان پاکستان وسله‌والو ته یې په افغانستان کې د فعالیت زمینه برابره کړې؛ خو طالبان بیا دغه ادعا ردوي او وایي چې پاکستان باید خپلې امنیتي ستونزې په افغانستان پورې ونه تړي.

د دواړو هېوادونو ترمنځ د چین او نورو سیمه‌ییزو هېوادونو د منځګړیتوب هڅو سربېره، د ډیورنډ کرښې امنیت او د وسله‌والو ډلو پر سر اختلافونه لا هم پرځای دي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیاوو له زیاتېدو او له مخالفو ډلو سره د اسلام‌اباد د احتمالي همکارۍ په اړه د اټکلونو له خپرېدو وروسته، له طالبانو سره د مخالفو څېرو او جریانونو ترمنځ له پاکستان سره د تعامل پر څرنګوالي اختلافات لا ډېر څرګند شوي دي.

ځینې جریانونه وايي چې له پاکستان سره «ابدي او همېشنی دښمني» نه لري، د اسلام‌اباد د اړیکو د ښه کېدو او د طالبانو په اړه د دغه هېواد د سیاست د بدلون هیله یې څرګنده کړې او له دې بدلون څخه یې هرکلی کړی دی. خو د مخالفینو یوه بله ډله د اسلام‌اباد د چلند په اړه شکمنه ده او باور لري چې د پاکستان اصلي موخه لا هم د افغانستان بې‌ثباته ساتل او د یوه بل کورني جنګ رامنځته کول دي.

د دوی ځینې کسان پاکستان تورنوي چې د طالبانو پر ضد د مقاومت له جبهاتو ملاتړ کوي؛ هغه دریځ چې طالبان یې هم په وار وار مطرح کوي.

د پخواني حکومت د اجراییه ریاست ویاند مجیب‌الرحمن رحیمي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ټینګار کړی چې د طالبانو ټول مخالف ځواکونه له پاکستان سره اړیکې لري. د هغه په وینا، اسلام‌اباد د وضعیت د بدلون پرېکړه کړې او د طالبانو د مخالفو جریانونو لپاره یې د فعالیت او عملیاتو زمینه برابره کړې ده.

رحیمي په پاکستان کې د طالبانو د مخالفو جریانونو د دفترونو د پرانیستل کېدو په اړه ویلي: «طالبان هغه مهال له جدي ننګونې سره مخ کېږي چې په پښتون مېشتو سیمو کې خوځښتونه رامنځته شي او نوې جبهې پرانیستل شي».

هغه زیاته کړې چې دا بهیر اوس پیل شوی او ټینګار یې کړی: «موږ له پاکستان سره ابدي او همېشنی دښمني نه لرو. پاکستانیانو خپلې تېروتنې منلې دي، اوس په سمه لار روان دي او موږ د دوی د اوسنیو سیاستونو ملاتړ کوو».

خو د دې نظر پر وړاندې د افغانستان د اکثریت ګوند غړی فضل‌محمود فضلي دغه څرګندونې «خطرناکې او ناسمې» بللې او خبرداری یې ورکړی چې پاکستان تل د افغانستان د بې‌ثباته کولو هڅه کړې ده.

فضلي په اېکس ټولنیزه شبکه کې په یوه پیغام کې د اسلام‌اباد د اوسني چلند ملاتړ د «استعماري موخو» سره همغږی بللی او پر اکس پاڼه یې لیکلي: « د اسلام‌اباد د دریځ په هکله دغسې یو برداشت نه یوازې ناسم او خطرناک دی، بلکې په لوی لاس د استعمار د قراردادي هیواد، پاکستان، د شومو پروژو د ملاتړ په معنی هم دی. که تاسو د پاکستان د دریځ ملاتړ کوئ، دا د استعمار د دریځ ملاتړ دی، او د استعمار دریځ او هدف زموږ د هیواد بې‌ثباته ساتل دي؛ دا بې ثباتي که د طالب له لاسه وي او یا د طالب د سټراتیژیکو وروڼو، یعنې مجاهدینو/جنګسالارانو په واسطه».

د طالبانو د مخالفو ډلو ترمنځ دا سیاسي ناندرۍ په داسې حال کې روانې دي چې د کابل او اسلام‌اباد اړیکې تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلې دي. د دواړو لورو ترمنځ ترینګلتیاوې زیاتې شوې دي.

طالبانو د سې شنبې په ورځ د تلې په ۷مه پاکستان تورن کړ چې په نورستان ولایت کې د طالبانو له مخالفینو ملاتړ او هغوی ته وسلې ورکوي او په همدې دلیل یې د پاکستان سرپرست سفیر احضار کړ. اسلام‌اباد دغه تورونه په کلکه رد کړي دي.

د پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاء الله تارړ په اسلام‌اباد کې «د افغانستان ستونزه او د سولې په لور پرمختګ» تر عنوان لاندې یو سیمینار ته د وینا پر مهال وویل چې پاکستان او افغانستان دوه ګاونډي هېوادونه دي او تل به ګاونډیان پاتې شي.
هغه زیاته کړه چې د دواړو هېوادونو ترمنځ اوږدې تاریخي، کلتوري او ولسي اړیکې شته او پاکستان تل پر سوله‌ییز ګاونډیتوب او ګډ ارام ژوند باور درلودلی دی.
نوموړي وویل چې پاکستان له طالبانو سره د ستونزو د اوارولو لپاره د ډیپلوماسۍ له لارې خورا ډېرې هڅې کړې دي او کابل ته یې لوړپوړي پلاوي هم استولي دي ځکه ټولې سیاسي او امنیتي ستونزې د معقولو خبرو اترو له لارې حل کېدای شي.
هغه وویل چې افغان طالبان باید له «وسله‌وال فکر» ووځي او د یوه مسئول دولت په څېر مدبرانه طرز فکر او چلند غوره کړي.
د هغه په وینا، دا مهال د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ډېری شته ستونزو اصلي علت همدا «وسله‌وال فکر» دی.
د اطلاعاتو وزیر ادعا وکړه چې په افغانستان کې لا هم د ترهګرو او په نړیواله کچه د منع شویو سازمانونو د غړو لپاره خوندي پټنځایونه شته.
د هغه په وینا، پاکستان د خبرو اترو پر مهال له افغان طالبان سره دا مسأله څو ځلې راپورته کړې او ټینګار یې کړی چې د تلپاتې سولې لپاره د خبرو له لارې یوه عملي او دایمي حل‌لاره اړینه ده.
عطاء الله تارړ د اقتصادي اړیکو په اړه وویل چې افغانستان د سیمه‌ییزې سوداګرۍ لپاره خورا مهم جغرافیایي موقعیت لري. که امنیت او ثبات ټینګ شي په وچه کې ایسار د منځنۍ اسیا هېوادونه کولای شي د افغانستان له لارې د پاکستان ګوادر او کراچۍ بندرونو او تودو اوبو ته د خپلو سوداګریزو توکو لاره پرانیزي.
خو نوموړي زیاته کړه چې د دغې پرمختیا پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ تاوتریخوالی، افراطیت او وسله‌وال فکر ده.
عطاء الله تارړ د افغانستان ځوان نفوس ته په اشارې سره وویل چې هلته د ښځو لویه برخه د کاري ځواک برخه نه ده چې له امله یې د افغانستان په اقتصادي پرمختګ کې د نقش درلودلو له فرصتونو بې‌برخې شوې دي.
نوموړي زیاته کړه چې د افغان ټولنې ځینې طبقې له خپلو بنسټیزو حقونو محرومې ساتل کېږي چې علت یې یو مشخص ذهنیت دی او هڅه کېږي چې د اسلام په نوم پر خلکو پلي شي.
عطاء الله تارړ وویل چې د اسلام کوم تعبیر چې د پلي کولو او تحمیلولو هڅه یې کېږي د اسلام د حقیقي تعلیماتو استازیتوب نه کوي.
د هغه په وینا د سوله‌ییز ګډ ژوند لپاره د یو بل د شتون، حقونو او ازادۍ منل اړین دي او قانوني او اخلاقي اصل باید دا وي چې هر انسان په امن کې د ژوند کولو حق ولري.
هغه وویل: «د اسلام کومه بڼه چې تحمیلېږي د اسلام حقیقي تعلیمات او مانیز انځور نه دی سوله‌ییز ژوند ایجابوي چې پخپله هم ژوند وکړئ او نورو ته هم د ژوند کولو حق ورکړئ.»
تارړ زیاته کړه چې د افغان ولس او طالبانو د حکومت ترمنځ یو ښکاره واټن موجود دی ځکه هېڅ عام افغان ناامني او بې‌ثباتي نه غواړي بلکې ټول افغانان د زده‌کړې، کار، غونډو کولو، ټولنو جوړولو او اقتصادي خپلواکۍ غوښتونکي دي.
نوموړي په پای کې روښانه کړه چې په افغانستان کې له دوو روښانه حقیقتونو انکار کېږي لومړی د ترهګرۍ او پټنځایونو له شتون څخه انکار او دویم د خپلو خلکو له بنسټیزو حقونو انکار.
تارړ وویل چې افغان ولس د یوه ښه او خوشحاله راتلونکي مستحق دی او د دغه هدف د ترلاسه کولو لپاره په افغانستان کې دننه توافق او خپلو خلکو ته دا حق ورکول اړین دي چې د خپلې خوښې له مخې د خپل راتلونکي پرېکړه وکړي.

په دې کې تر ټولو ستر برید د سپتمبر په شلمه نېټه، د جمعې په ورځ، د کوهاټ د پولیسو په زاړه جومات ځانمرګی برید و، چې لږ تر لږه ۲۱ تنه پکې مړه او له سلو زیات کسان ټپیان شول. د دغه برید مسوولیت د حافظ ګل بهادر ډلې پر غاړه واخیست. په همدې ورځ له کوهاټ سره نږدې په هنګو کې د امنیتي ځواکونو په یوه کتار باندې د ټي ټي پي له خوا برید وشو، چې لږ تر لږه شپږ تنه پوځیان پکې ووژل شول. په وژل شویو کسانو کې دوه تنه پوځي صاحب منصبان هم شامل وو.

د پاکستان د پوځ د عامه اړیکو څانګې د افغانستان د طالبانو په امارت د دغو بریدونو د ملاتړ تور پورې کړ او زیاته یې کړه چې د پاکستان له مکررو غوښتنو سره سره د طالبانو امارت په پاکستان کې د ټي ټي پي د فعالیتونو له ملاتړه لاس نه دی اخیستی. بل خوا طالبانو تل د پاکستان تورونه رد کړي دي او ویلي یې دي چې د ټي ټي پي فعالیتونه د پاکستان داخلي امنیتي مساله ده.

د سپتمبر په ۲۲مه نېټه د پاکستان د پوځ لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر د پوځ د دوو استخباراتي موسسو له رییسانو او نورو لوړ رتبه پوځي مقاماتو سره یو ځای له اسلام‌اباد نه پېښور ته لاړ او هلته یې د یوولسمې قول اردو په مرکز کې د لوړ رتبه پوځي چارواکو په غونډه کې ګډون وکړ او په سبا یې د پاکستان الوتکو د افغانستان په کونړ او پکتیکا ولایتونو کې بمبارۍ وکړې.

په کونړ کې د پاکستاني هوايي بریدونو په پایله کې د دریو تنو ملکي کسانو د وژل کېدو خبر ور کړل شوی او په کابل کې د ملګرو ملتونو د سازمان دفتر هم تایید کړی دی. د دغو پېښو په سبا، د سپتمبر په درویشتمه نېټه، د خیبر په لواړګي او د کوهاټ په ښار کې څلور څلور بې‌پیلوټه الوتکې (ډرونونه) راغورځېدلې دي. که څه هم په دغو بریدونو کې کوم چا ته مرګ‌ژوبله نه ده پېښه شوې، خو د پاکستان حکومت ادعا کړې ده چې دغه بې‌پیلوټه الوتکې له افغانستان نه ور شغول شوې وې، او دا هم چې ګویا د پاکستان دفاعي نظام دغه بې‌پیلوټه الوتکې ویشتې او راغورځولې دي.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد دغه ادعا رد کړه او ویې ویل، چې پاکستان د برید لپاره د توجیه په خاطر دغه خبرونه خپاره کړي دي.

د سپتمبر په ۲۴مه نېټه سهار وختي پاکستاني الوتکو یو ځل بیا د کندهار او خوست په ګډون په افغانستان کې په لسو ځایونو باندې هوايي بریدونه وکړل او د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په دې اړه یو رسمي اعلان هم وکړ، چې دا د طالبانو د توغول شویو ډرونونو ځوابي برید و.

د پاکستان دغه تازه هوايي بریدونه په داسې وخت کې شوي دي چې د دې نه یوه اونۍ وړاندې د ترکیې د استخباراتو د ملي سازمان رییس ابراهیم کالن او د قطر د ملي امنیت شورا د عمومي منشي معاون حامد بن خمیس الکوبیسي کابل ته تللي وو او هلته یې د طالبانو د امارت د کورنیو چارو له وزیر سراج حقاني او د دفاع د وزیر مولوي محمد یعقوب په ګډون د امارت له لوړپوړو چارواکو سره په دې موخه لیدل کتل او خبرې اترې کړې وې چې د پاکستان او د طالبانو د امارت تر منځ د روغې جوړې لارې ولټوي.

د ترکیې د استخباراتو رییس ابراهیم کالن له کابل نه اسلام‌اباد ته هم تللی و او هلته یې د لومړي وزیر شهباز شریف، د هغه مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، مارشال عاصم منیر او د پاکستان د ای‌اېس‌ای له رییس سره هم خبرې کړې وې.

د ترکیې او د قطر د چارواکو دغه ابتکار په دې مهم و چې له یوې خوا ترکیه له پاکستان او سعودي عربستان سره یو ځای د دریواړو تر منځ لاسلیک شوي د مکې پوځي تړون غړیتوب لري او له بلې خوا قطر هم د طالبانو له امارت سره ژور مناسبات لري، نو ځکه د پاکستان او افغانستان په مناسباتو کې د ښه‌والي په لړ کې دغو سفرونو د مثبتو نتیجو هیلې زیږولې وې، خو د پاکستان وروستیو بریدونو دغه هیلې په اوبو لاهو کړې دي.

له دې سره دا خبره هم باید هیره نه کړو چې د اګست په میاشت کې د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي د جولای له دېرشمې نېټې نه د سپتمبر تر اتمې نېټې پورې ترکیې، افغانستان او پاکستان ته په دې موخه سفرونه کړي وو چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د خبرو اترو له لارې د شخړو د حل لپاره د اوسني کال په اوایلو کې د چین په نوښت پیل شوې د اورمچي پروسه احیا کړي، خو داسې معلومیږي چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین هڅې هم تر اوسه بې‌نتیجې پاتې شوې دي او د پاکستان د نویو هوايي بریدونو له امله د اورمچي د پروسې راژوندي کېدل په نږدې راتلونکې کې ممکن نه ښکاري.

د لوېدیزې اسیا، مرکزي اسیا او جنوبي اسیا له هېوادونو سره دا غم دی چې که له یوې خوا د امریکا او ایران تر منځ روانه جګړه د ټولې سیمې په ثبات او امنیت منفي اغیزه کوي، نو له بلې خوا که د پاکستان او افغانستان تر منځ دغه شته تاوتریخوالی زیات شي، نو له دې سره به د سیمې امنیت له جدي خطر سره مخ شي. تر اوسه تجربې ښودلې ده چې د هوايي بریدونو له لارې د افغانستان د ملکي او بې‌ګناه خلکو وژل د تروریزم په ختمولو کې هېڅ مرسته نه کوي. د دې هدف د لاس ته راوړلو لپاره د سیمې د هېوادونو تر منځ خبرو اترو او ګډو هڅو ته اړتیا ده.

شهباز شریف د جمعې ورځې په ناوخته (د تلې ۳مه) په ملګرو ملتونو کې د خپلې وینا په ترڅ کې ټینګار وکړ، چې دغه وسله‌والې ډلې په افغانستان کې دننه پټنځایونه لري او غوښتنه یې وکړه چې د افغانستان له خاورې پر پاکستان بریدونه او لاسوهنې باید سمدستي او په بشپړه توګه ودرول شي.

شهباز شریف په خپلو خبرو کې وویل: «د افغانستان خاوره د ټي‌ټي‌پي او بي‌اېل‌اې له خوا کارول کېږي. دغه ډلې چې د بهرنیو هېوادونو له خوا تمویلېږي، په افغانستان کې پټنځایونه لري او هدف یې د پاکستان بې‌ثباته کول دي».

نوموړي زیاته کړه، چې طالبان باید خپلې نړیوالې ژمنې پوره کړي او داسې پرېکنده او د تایید وړ ګامونه پورته کړي، چې دا ډاډ ترلاسه شي د افغانستان خاوره به بیا هېڅکله د پاکستان یا کوم بل هېواد پر ضد نه‌کارول کېږي.

د پاکستان لومړي وزیر همدارنګه د افغانانو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د بنسټیزو حقونو پر درناوي ټینګار وکړ او پرې د طالبانو لګېدلي بندیزونه یې وغندل.

شریف د ترهګرۍ پر وړاندې د پاکستان قربانیو ته په اشارې سره وویل، چې له ترهګرۍ سره په مبارزه کې کې یې ۱۰۰ زره وګړي وژل شوي او له ۱۵۰ میلیاردو ډالرو څخه ډېر اقتصادي زیان یې ګاللی دی.

هغه وویل: «نن ورځ نړۍ د پاکستان د زړورو وسله‌والو ځواکونو او ملکي وګړو د قربانیو له امله خوندي ده او د سولې غوښتونکې نړۍ باید دا حقیقت هېر نه کړي».

نوموړي د خپل حکومت د اصلي مسوولیت په توګه د پاکستان د اقتصادي بیارغونې پر اهمیت هم ټینګار وکړ.

دا په داسې حال کې ده، چې شهباز شریف د ملګرو ملتونو د ۸۱مې عمومي غونډې په څنډه کې د ملګرو ملتونو له سرمنشي انتونیو ګوتریش سره هم کتلي او د افغانستان له خاورې د ترهګرۍ د مخ پر زیاتېدونکي ګواښ په اړه یې خپله اندېښنه ورسره شریکه کړه.

افغان طالبانو په افغانستان کې د پاکستان ضد وسله‌والو موجودیت رد کړی او نا امنۍ یې د پاکستان کورنۍ مسئله بللې ده.

هم‌مهاله پاکستان د افغانستان پر یو شمېر ولایتونو هوایي بریدونو ته هم دوام ورکړی او طالبان ورسره د ډیورند کرښې په په بېلابېلو سیمو کې د غچ اخیستونکو عملیاتو په نوم مخامخ جګړې هم کړې دي.

د دغه کړکېچ له کبله له نږدې یوه کال راهیسې د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې بندې او هر ډول سوداګري هم درول شوې ده.