د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال
د پښتني ښځینه سینګار په اوږده تاریخ کې داسې ګاڼې شته چې یوازې د ښکلا لپاره نه دي، بلکې د یوې ټولنې د کلتوري حافظې، دودونو او ولسي ادب برخه هم ګرځېدلې دي. پېزوان له همدې ګاڼو څخه دی؛ هغه دودیزه د پوزې ګاڼه چې نوم یې له پښتني ناوې، پیغلې، ښکلا، مینې او ولسي شعر سره تړل شوی دی.
که څه هم د پېزوان د دقیق پیدایښت او تاریخي پیل لپاره یوه واحده او کره نېټه نه شي ټاکل کېدای، خو کلتوري او ادبي سرچینې ښيي چې دا ګاڼه له اوږدې مودې راهیسې د پښتنو ښځو د سینګار برخه ده او په پښتو ټپو، لنډیو او نورو ولسي شعرونو کې یې پراخ انعکاس موندلی دی.
پېزوان څه شی دی؟
پېزوان د پوزې یوه دودیزه ګاڼه ده چې د پوزې د منځنۍ برخې یا د پوزې له څنډې سره تړل کېږي او په بېلابېلو سیمو کې یې بڼه او د اغوستلو طریقه توپیر لري.
د پښتني ګاڼو په اړه د پښتو اکاډمۍ په یوه خپرونه کې پېزوان داسې تشریح شوی چې د پوزې له څنګ څخه ځوړندېږي او د سر له ویښتانو سره د یوې نازکې وسیلې په وسیله هم تړل کېدای شي. په همدې څېړنه کې د پېزوان د ځوړندو برخو او «ګونګریو» یادونه هم شوې ده.
د پښتنو د دودیزو ګاڼو په نوملړ کې پېزوان د پوزې له نورو ګاڼو لکه نتکۍ، چارګل، میخکي او پیتې څخه جلا یاد شوی دی. ځینې سرچینې وايي چې پېزوان د پوزې له څنډې څخه ښکته ځوړند وي، په داسې حال کې چې نورې د پوزېګاڼې په نورو برخو کې لګېږي.
له ناوې تر پیغلې؛ د پېزوان دود
په دودیزه پښتني ټولنه کې د ښځو ګاڼې یوازې د ښکلا وسیلې نه وې؛ د عمر، واده، ټولنیز حالت او د ځانګړو مراسمو له دودونو سره یې هم اړیکه لرله.
د پېزوان په اړه فېشن ډیزاینره عایشه ولي وايي، دا ګاڼه به پخوا په ځانګړي ډول ناویانو کاروله، خو پیغلو هم د ودونو او نورو خوښیو پر مهال پېزوان په پوزه کاوه. په ځینو پښتني سیمو کې دا دود تر اوسه هم پاتې دی.
هغه وايي چې د وخت په تېرېدو درنې دودیزې سپینېزرې ګاڼې په ځینو سیمو کې د سپکو او ظریفو معاصرو ګاڼو له خوا بدلې شوې دي؛ خو پېزوان او ورته دودیزې ګاڼې لا هم د پښتني ښځینه سینګار له پېژندل شوو توکو څخه ګڼل کېږي.
عایشه ولي وايي چې د پېزوان ارزښت یوازې د هغې په ظاهري ښکلا کې نه ده؛ دا ګاڼه د پښتني ښځینه فېشن له هغو عناصرو څخه ده چې د دودیز هویت او معاصرې طرحې ترمنځ اړیکه جوړولی شي.
د نوموړې په باور، د پېزوان د بیا طرحه کولو پر مهال باید د هغې اصلي بڼه او کلتوري هویت له منځه ولاړ نه شي. د بېلګې په توګه، د درنو زړو ډیزاینونو پر ځای سپک، ساده او معاصر پېزوان جوړېدای شي، څو ځوان نسل یې په ورځني ژوند کې هم وکاروي.
اغلې ولي زیاتوي، که دودیزې ګاڼې یوازې په موزیمونو او زړو صندوقونو کې پاتې شي، د هغوی د ژوند یوه برخه له منځه ځي؛ خو که د معاصر فېشن له اړتیاوو سره سمې بیا طرحه شي، کولی شي له نوي نسل سره هم خپله اړیکه وساتي.
سپین زر؛ د دودیز پېزوان تر ټولو مهم فلز
د پښتني ښځینه ګاڼو په دود کې سپین زر ځانګړی ځای لري. د پښتني ګاڼو په اړه سرچینې وايي چې ډېرې دودیزې ښځینه ګاڼې له سپینو زرو جوړېدې او د درنو، لویو او سینګار شویو ډیزاینونو دود په پښتني سیمو کې پراخ و.
پېزوان هم په دودیز ډول له سپینو زرو جوړ شوی، خو د کورنۍ اقتصادي وضعیت او د ځانګړو مراسمو له مخې د سرو زرو جوړ پېزوانونه هم کارول شوي دي. په ځینو کلتوري سرچینو کې د سپینو زرو تر څنګ د سرو زرو، رنګینو ښیښو، ډبرو او نورو سینګاري توکو یادونه هم شوې ده.
د دې ګاڼې په ځینو بڼو کې د فلز پر سطحه نقشونه، کوچنۍ ځوړندې برخې او ګونګري هم لیدل کېږي. د طرحې او جوړښت توپیرونه تر ډېره د سیمې، زرګر او د مشتری د غوښتنې له مخې رامنځته کېږي.
سلام ګلابزی چې کورنۍ یې له کلونو راهیسې زرګري کوي وايي چې د پېزوان جوړول یوازې د یوې حلقې جوړولو په معنا نه دي؛ د دې ګاڼې اندازه، وزن، توازن او د پوزې له جوړښت سره تناسب ټول مهم دي.
د هغه په وینا، سپین زر د دودیز پېزوان لپاره ځکه ډېر کارول شوي چې د پښتني ګاڼو په عمومي دود کې یې پراخ استعمال درلود؛ خو د سرو زرو پېزوان د ارزښت او بیې له پلوه د شتمنو کورنیو او ځانګړو مراسمو لپاره زیات مناسب بلل کېده.
ګلابزی زیاتوي چې پخواني پېزوانونه عموماً درانه او له ډېرو سینګاري برخو سره جوړېدل، خو اوس مشتریان تر ډېره سپک او ساده ډیزاینونه غواړي.
د پېزوان ډولونه؛ له ساده حلقې تر ځوړندو ډیزاینونو
د پېزوان لپاره یو واحد نړیوال یا معیاري ډول نه شته. د پښتنو د بېلابېلو سیمو، قومي دودونو او زرګرۍ د سبکونو له مخې یې بڼه بدلېږي.
ځینې پېزوانونه ساده کړۍ لري، ځینې یې د ګلونو او هندسي نقشونو په بڼه جوړ شوي وي او ځینې نور له ځوړندو عناصرو او ګونګریو سره سینګار شوي وي.
د پښتني ګاڼو په اړه د پښتو اکاډمۍ په یوه څېړنه کې هم د پېزوان له ځوړندو ګونګریو او ځانګړي جوړښت څخه یادونه شوې ده.
د دې تر څنګ باید پېزوان د پوزې له نورو دودیزو ګاڼو سره ګډ نه شي. چارګل، نتکۍ، میخکی او پیته هم د پوزې له دودیزو ګاڼو څخه دي، خو د اغوستلو ځای، اندازه او بڼه یې له پېزوان سره توپیر لري.
د پېزوان فرهنګي معنا
د پښتني ټولنې په دودیز تصور کې ګاڼه یوازې فلز او ډبره نه ده؛ د هغې له اغوستلو سره د ښکلا، واده، ښځینه هویت او ټولنیزو دودونو ګڼې معناوې تړلې دي.
پېزوان په ځانګړي ډول د ښځینه ښکلا په انځورونو کې کارول شوی او په ولسي شعرونو کې یې یادونه د دې ګاڼې له ورځني ژوند سره د پخوانۍ اړیکې څرګندونه کوي.
د پښتونخوا د سوات سیمې اوسېدونکې ایرم سواتۍ وايي چې پېزوان ورته یوازې د پخوانیو نسلونو ګاڼه نه ښکاري؛ بلکې د خپل کلتور یوه نښه یې ګڼي.
د نوموړې په باور، د نن ورځې ځوان نسل کولای شي دودیزې ګاڼې په نوي سبک وکاروي، خو باید د هغو تاریخي او فرهنګي ارزښت هم وساتي.
هغه وايي، د پېزوان اغوستل د هغې لپاره د پښتني کلتور له یوې برخې سره د اړیکې احساس پیدا کوي، په ځانګړي ډول هغه مهال چې دا ګاڼه د دودیزې جامې او نورو پښتني ګاڼو ترڅنګ وکارول شي.
پېزوان په پښتو ټپو او لنډیو کې
که د پېزوان د فرهنګي اهمیت د معلومولو لپاره یوه مهمه دروازه ولټول شي، هغه پښتو ټپه او لنډۍ ده.
ټپه د پښتو ولسي ادب له مهمو ژانرونو څخه ده او د پښتنو د ورځني ژوند، مینې، غم، خوښۍ، ټولنیزو اړیکو او دودونو ګڼ اړخونه په کې انعکاس مومي.
پېزوان په همدې ولسي ادبي حافظه کې په ګڼو ټپو کې راغلی دی.
یوه مشهوره ټپه وايي:
پېزوان په لوړه پوزه خوند کا
لکه په لوړ چینار چې واچوې شالونه
د دې ټپې په اړه مونږ ویلی شو چې د پېزوان انځور د پښتنې ناوې د دودیز سینګار له تصور سره تړاو لري.
په یوه بله ټپه کې د پېزوان او شونډو ترمنځ هنري تشبیه شوې ده:
پېزوان مې پاس په شونډو سور کړو
لکه ښامار د خزانې د پاسه وینه
د پښتني ټپو په اړه یوې څېړنې کې د دې ټپې د تشریح پر مهال پېزوان د محبوبې د ښکلا د یوې مهمې نښې په توګه را اخیستل شوی دی.
د پېزوان د جوړولو او زرګرۍ یادونه هم په ټپو کې شوې ده:
پېزوان په کرمه کې جوړېږي
د پېښور زرګره مات دې شه لاسونه
دغه ټپه د دې ګاڼې له جوړولو، زرګرۍ او سیمهییزو تولیدي دودونو سره د ولسي ادب اړیکه ښيي.
د پېزوان په اړه راټولې شوې ولسي ټپې ښيي چې دا ګاڼه یوازې د ښکلا د توکي په توګه نه ده یاده شوې؛ بلکې د مینې، شرم، انتظار، خوښۍ، جلاوالي او حتی طنز د بیان لپاره هم کارول شوې ده.
د کابل پوهنتون د پښتو څانګې پخوانی استاد دوکتور محبوب شاه محبوب وايي چې په ولسي ادب کې د یوه توکي تکراري حضور معمولاً د هغه توکي له ټولنیز او کلتوري ارزښت سره اړیکه لري.
د نوموړي په اند، د پېزوان په اړه ټپې یوازې د یوه سینګاري توکي ستاینه نه ده؛ بلکې د هغې زمانې د ښځینه ژوند، دودونو، ښکلايي معیارونو او ټولنیزو اړیکو یوه برخه هم رااخلي.
استاد محبوب زیاتوي چې ټپه د پښتني ټولنې د ورځني ژوند د انعکاس یوه مهمه سرچینه ده؛ ځکه هغه شیان چې په ټپو کې په تکرار ډول یادېږي، د ولس په کلتوري حافظه کې ځانګړی ځای لري.
د هغه په باور، د پېزوان په اړه ټپې د دې ګاڼې د تاریخي عمر دقیق کال نه شي ټاکلی، خو دا په ډاګه کوي چې پېزوان د پښتني ټولنې په یوه اوږده دوره کې د ښځینه سینګار له پېژندل شوو توکو څخه و.
د پېزوان په اړه تاریخي روایتونه؛ څه ویل شوي؟
د پېزوان د تاریخ په اړه بېلابېل روایتونه شته. ځینې کلتوري سرچینې د دې ګاڼې کارول له لرغونو زمانو سره تړي او حتی د لرغونو اریایي ټولنو د واده شوو ښځو د سینګار یادونه کوي. خو د دې ډول ادعاوو لپاره داسې واحده او پرېکنده تاریخي سرچینه نشته چې د پېزوان د دقیق پیل وخت پرې تثبیت شي.
له همدې امله، د پېزوان د تاریخ په اړه تر ټولو احتیاطي خبره دا ده چې ووایو: پېزوان د پښتني ښځینه سینګار یوه پخوانۍ او اوږدمهاله دودیزه ګاڼه ده چې په سیمه کې د نسلونو له لارې انتقال شوې او په ولسي ادب کې یې هم پراخ انعکاس موندلی دی. دا احتیاط ځکه مهم دی چې کلتوري روایت او مستند تاریخ یو شی نه دي.
له دودیزې ګاڼې تر معاصر فېشن
پېزوان اوس یوازې د کلیوالي او دودیز سینګار برخه نه دی. د دودیزو ګاڼو په اړه د معاصر فېشن په بحثونو کې د دې ډول ګاڼو د بیا طرحه کولو هڅې هم لیدل کېږي.
د دودیزو درنو ګاڼو پر ځای د سپکو ډیزاینونو کارول کولی شي ځوان نسل ته زمینه برابره کړي چې پېزوان د عصري جامو ترڅنګ هم وکاروي.
خو د فېشن په نړۍ کې د دودیزې ګاڼې د بیا کارونې پر مهال یوه مهمه پوښتنه دا ده چې څنګه یې عصري کړو، خو اصلي هویت یې له منځه ولاړ نه شي؟
د فېشن ډیزاینره عایشه ولي وایي، زما په اند، ځواب دا دی چې د پېزوان اصلي بڼه، د هغې د جوړښت عمومي ځانګړتیاوې او د پښتني نقشونو روح وساتل شي، خو اندازه، وزن او د اغوستلو اسانتیا د اوسني نسل له اړتیاوو سره برابره شي.
هغه زیاتوي چې د پېزوان کیسه یوازې د سرو زرو او سپینو زرو کیسه نه ده، بلکې دا د زرګر د لاس د هنر، د ناوې د سینګار، د پیغلې د ښکلا، د پښتني کورنیو د دود، د ولسي شاعرۍ او د نسلونو ترمنځ د کلتوري حافظې ګډه کیسه ده.
پېزوان په پښتو ټپو کې کله د محبوبې د شونډو تر څنګ راڅرګندېږي، کله د پوزې د ښکلا نښه وي، کله د ورکې شوې ګاڼې په توګه د مینې او طنز وسیله ګرځي او کله بیا د زرګرۍ له هنر سره تړل کېږي.
همدا ادبي حضور ښيي چې پېزوان د پښتني ټولنې په کلتوري حافظه کې تر یوه فلزي توکي ډېر پراخ ځای لري.
نن که د پېزوان بڼه بدلېږي، فلز یې له سپینو زرو څخه سرو زرو ته اوړي، وزن یې کمېږي او د فېشن له نوو غوښتنو سره سمېږي، خو هغه فرهنګي کیسه چې له دې ګاڼې سره تړلې ده، لا هم د پښتو په ټپو او ولسي حافظه کې ژوندۍ ده
