ډېپلوماټ مجلې په یوې خپره کړې مقاله کې ویلي چې د واخان دهلېز له لارې له چین سره د نښلېدو په موخه د نوي جوړ شوي سړک فعالېدل له جدي امنیتي خنډونو سره مخ دي او پرې د سیمهییزې سوداګرۍ پیل کېدل د اوس لپاره ممکن نه دي.
طالبانو د اکټوبر پر څلورمه نېټه په بدخشان ولایت کې د واخان ۱۲۱ کیلومتره ترانزیټي سړک تر درې کلنو هڅو وروسته پرانیست. که څه هم د طالبانو چارواکي دا پروژه د نړیوالو بازارونو او منځنۍ اسیا سره د هېواد د نښلېدو لپاره ستر ګام بولي، خو چین او طالبان د دغه دهلېز په اړه بېلابېل لیدلوري لري.
د مقالې له مخې، طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت له لوري پر دغه سړک شاوخوا ۳۶۵ میلیونه افغانۍ چې کابو ۵.۶ میلیونه امریکایي ډالر کېږي، لګولي دي. د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور د پرانیستې په مراسمو کې وویل چې دا سړک سیاسي، اقتصادي او ستراتیژیک اهمیت لري او د بهرنیو انجینرانو له شتون پرته د افغان متخصصانو له خوا جوړ شوی دی. دغه راز د بدخشان والي رحمتالله نجیب ټینګار وکړ چې له ۴۵ کلونو جګړې وروسته خلک د هېواد په تر ټولو لرې سیمه کې د داسې لویې پروژې د بشپړېدو شاهدان دي.
د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي معاونیت ادعا کړې چې دا دهلېز د چین لپاره د توکو د لېږد تر ټولو نږدې، خوندي او باوري لاره ده او کولی شي چین د عربي نړۍ، ترکیې، ایران او اروپا سره وتړي. ډېپلوماټ مجله لیکي چې دا ادعا له شکونو سره مخ ده، ځکه چین اوس هم له قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان سره مستقیمې پولې او پرمختللې پټلۍ لري او خورګوس بندر هم د چین او قزاقستان پر پوله فعال دی. خو د افغانستان لپاره دا پروژه ځکه حیاتي بلل کېږي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ روان تاوتریخوالی د سوداګرۍ د بندېدو لامل شوی او طالبان غواړي د پاکستان له اقتصادي فشارونو او د کراچۍ او ګوادر له لارو خپله ټرانزیټي تکیه کمه کړي.
سره له دې چې سړک بشپړ شوی، خو چین تر اوسه خپله پوله نه ده پرانیستې او د اکټوبر د څلورمې نېټې د پرانیستې په مراسمو کې یې هم استازي ګډون نه و کړی. چین څه باندې یوه لسیزه وړاندې د واخان پر پوله پوځي سړک یوازې د خپلو ګزمو او امنیتي څارنې لپاره جوړ کړی و او چینایي رسنۍ دا پوله د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې لومړۍ کرښه ګڼي. بیجینګ په افغانستان کې د ختیځ ترکستان د اسلامي غورځنګ (ETIM) له شتون او شاوخوا ۳ زره ایغور وسلهوالو له فعالیتونو سخته اندېښنه لري او له طالبانو یې غوښتي چې دا ډلې بېوسلې او چین ته وسپاري، څو دا دهلېز د سینکیانګ پر ضد ونه کارول شي.
هغه وايي، افغانان د ده د هټۍ تر ټولو مهم پېرېدونکي وو. ځینو به سپین زر په عمده توګه اخیستل او افغانستان ته به یې لېږدول؛ ځینو به نورو هېوادونو ته صادرول او ځینو نورو به په پېښور کې له ده څخه مال اخیست، څو پر نورو زرګرانو او هټیوالو یې وپلوري.
طالبانو د واخان له لارې له چین سره د افغانستان د نښلولو لپاره نوی سړک پرانیستی، خو چین لا هم خپله پوله د منظمې سوداګرۍ لپاره نه ده پرانیستې. د «ډیپلومات» مجلې د راپور له مخې، طالبان دا لاره د سوداګرۍ د پراختیا وسیله بولي، خو چین پرې تر ډېره د امنیت له نظره تمرکز کوي.
د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور د سړک د پرانیستلو په مراسمو کې ویلي، دغه پروژه د افغانستان لپاره «سیاسي، اقتصادي او ستراتیژیک اهمیت» لري. نوموړي ټینګار کړی چې په پروژه کې بهرنیو انجنیرانو او سلاکارانو برخه نه ده اخیستې او ټول کارونه افغان انجنیرانو ترسره کړي دي.
د بدخشان والي رحمتالله نجیب هم د دې پروژې پرانیستل مهم پرمختګ بللی او ویلي یې دي چې د هېواد له ۴۵ کلنې جګړې وروسته افغانان د هېواد په یوه لرې پرته سیمه کې د داسې یوې لویې پروژې د بشپړېدو شاهدان دي.
د طالبانو د اقتصادي چارو د مرستیال دفتر ویلي، دغه لاره به افغانستان ته له چین څخه د توکو د واردولو او چین ته د صادراتو مستقیم فرصت برابر کړي. د یاد دفتر په وینا، د دواړو هېوادونو کلنۍ سوداګري له یو میلیارد ډالرو زیاته ده.
خو د «ډیپلومات» د راپور لیکونکی د دې لارې د پراخې سوداګریزې کارونې په اړه شک څرګندوي. د راپور له مخې، چین نه یوازې د سړک د پرانیستلو په مراسمو کې خپل استازی نه و لېږلی، بلکې د پروژې د بشپړېدو په اړه یې په ډیپلوماتیکه کچه هم څرګند غبرګون نه دی ښودلی.
راپور زیاتوي، چین له یوې لسیزې وړاندې د افغانستان پر پوله شاوخوا ۷۶ کیلومتره سړک جوړ کړی و، خو موخه یې د سوداګرۍ پراختیا نه، بلکې د سرحدي ځواکونو د ګزمې او امنیتي څارنې اسانه کول وو. د چین رسنۍ دغه پوله د ترهګرۍ پر وړاندې مهمه امنیتي جبهه بولي.
د راپور له مخې، د چین یوه مهمه اندېښنه د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) فعالیتونه دي. بیجینګ له طالبانو غواړي چې د اویغوري بېلتون غوښتونکو ډلو غړو ته اجازه ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د چین په شینجیانګ سیمه کې د خپلو فعالیتونو لپاره وکاروي. د راپور لیکونکی وايي، تر هغه چې طالبان د چین امنیتي اندېښنې لرې نه کړي، د دې لارې سوداګریز فعالیتونه به له جدي خنډونو سره مخ وي.
بلخوا، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ ځنډېدو د واخان د لارې اهمیت زیات کړی دی. د راپور په وینا، طالبان غواړي د دې لارې په فعالولو سره د پاکستان پر سوداګریزو لارو تکیه کمه کړي او له چین سره مستقیمې اړیکې پراخې کړي.
د افغانستان د اقتصادي چارو د مرستیال دفتر ویلي: «د واخان دهلېز په پرانیستل کېدو سره به افغانستان د ګاونډیو هېوادونو له فشار څخه د تل لپاره خلاص شي؛ هغه هېوادونه چې د کراچۍ لار، د ګوادر بندر او چابهار د سیاسي موخو لپاره کاروي او هر کال زموږ سوداګرو او هېوادوالو ته درانه مالي زیانونه اړوي.»
خو د راپور لیکوال وايي، د چین او منځنۍ اسیا ترمنځ لا له وړاندې مستقیمې سوداګریزې لارې شته، نو دا روښانه نه ده چې چین به ولې د خپلو توکو د لېږد لپاره د افغانستان له لارې کار واخلي. د راپور په ارزونه، د واخان سړک ښايي د افغانستان د سوداګرۍ لپاره بدیل مسیر برابر کړي، خو د چین له لوري د پولې تر پرانیستل کېدو او د امنیتي اندېښنو تر حل کېدو پورې به د یوې پراخې سیمهییزې سوداګریزې لارې په توګه د کارېدو امکان محدود وي.
