په پاکستان کې د روسیې سفیر البرټ خوریف ویلي چې پښتو د پاکستان او افغانستان د خلکو د یوې برخې ګډه ژبه ده او کولای شي د دواړو هېوادونو ترمنځ د متقابل تفاهم او پخلاینې په برخه کې مرسته وکړي.
هغه زیاته کړې چې د روسیې نوی وړاندیز هم د اسلاماباد او د طالبانو ادارې ترمنځ د اختلافونو د حل لپاره د مرستې یوه هڅه ده.
خوریف د سېشنبې په ورځ د لړم ۵مه، په پاکستان کې د روسیې په سفارت کې د «پښتو پرمختللې عملي ګرامر» کتاب د مخکتنې په مراسمو کې خبرې کولې. هغه وویل، په سفارت کې د دې مراسمو د جوړولو موخه دا ده چې د دواړو هېوادونو د مشرانو او سیاسي کړیو پام د پاکستان او افغانستان د خلکو د یوې برخې ګډې ژبې ته واړول شي.
د روسیې سفیر زیاته کړه چې دا نوښت د روغې جوړې لپاره بله بلنه او د مسکو له لوري د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د اختلافونو د حل په برخه کې د مرستې یوه هڅه ده.
هغه د روسیې او اوکراین جګړې ته په اشارې وویل چې روسي ژبه کولای شي د دغو دوو هېوادونو ترمنځ د پخلاینې په برخه کې مرسته وکړي او پښتو هم د پاکستان او افغانستان په اړیکو کې ورته رول لوبولای شي.
د پښتو ګرامر کتاب مخکتنه
د دې مراسمو پر مهال د کتاب لیکوال او د پاکستان د نوې ژبو ملي پوهنتون استاد، حفیظالرحمان دوران، د دغه پوهنتون د پاکستاني ژبو څانګې مشر، محمد فاروق انجم، او په پاکستان کې د طالبانو د ادارې سفیر، سردار احمد شکیب، ګډون درلود. د پاکستان یو شمېر پوهنتوني استادانو او د رسنیو استازو هم په دې غونډه کې برخه اخیستې وه.
د روسیې سفارت ویلي چې دا نوښت د روسي او پاکستاني ژبپوهانو ترمنځ د همکارۍ د پراختیا په موخه پیل شوی دی. د دغه سفارت په وینا، دا کتاب د پښتو ګرامر په اړه د معاصرو ښوونیزو سرچینو د کمښت د جبران او د روسیې د پوهنتونونو د محصلانو د هڅونې لپاره چمتو شوی، څو پښتو ژبه زده کړي.
ټاکل شوې چې د دې کتاب نسخې د روسیې هغو پوهنتونونو ته ورکړل شي چې پښتو پکې تدریسېږي.
د روسیې له لوري د منځګړیتوب لپاره چمتووالی
دا غونډه په داسې حال کې جوړه شوې چې روسیې په وروستیو اوونیو کې د پاکستان او د طالبانو د ادارې ترمنځ د کړکېچ د کمولو لپاره د مرستې چمتووالی اعلان کړی دی.
د افغانستان په چارو کې د روسیې د ولسمشر ځانګړي استازي ضمیر کابلوف ویلي چې مسکو د دواړو لورو په غوښتنه چمتو دی منځګړیتوب وکړي او د خبرو اترو د بیا پیلولو لپاره مرسته وکړي.
شاوخوا دوه اوونۍ مخکې د روسیې د کورنیو چارو وزیر، ولادیمیر کولوکولتسف، په اسلاماباد او راولپنډۍ کې له پاکستاني ملکي او پوځي چارواکو سره ولیدل. په همدې وخت کې د روسیې د بهرني استخباراتو ادارې مشر، سرګي ناریشکین، په کابل کې د طالبانو د استخباراتو له رئیس، عبدالحق وثیق، سره وکتل.
په پاکستان کې د روسیې سفیر له دغو لیدنو وروسته وویل چې د دواړو لورو ترمنځ کړکېچ او د سرحدي لارو تړل کېدو د سیمې پر سوداګرۍ او اقتصادي اړیکو هم اغېز کړی دی. خو پاکستان او طالبانو د روسیې د منځګړیتوب وړاندیز ته تر اوسه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په سعودي عربستان کې د امنیتي ګواښونو او د دغه هېواد پر هوایي ډګرونو د حوثیانو د بریدونو له امله خپلو نادولتي کارکوونکو او د هغوی د کورنیو غړو ته امر کړی، چې له دغه هېواده ووځي.
دغه پرېکړه د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر له ۲۳مې نېټې څخه نافذه شوې او په سعودي عربستان کې د امریکا ماموریت د چارشنبې په ورځ، د اکتوبر په ۲۸مه په دې اړه یو امنیتي خبرداری خپور کړ. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې د ایران د اسلامي جمهوریت له خوا ملاتړ کېدونکو حوثي یاغیانو پر سعودي عربستان بریدونه کړي، چې ملکي هوايي ډګرونه او نور حیاتي بنسټونه یې په نښه کړي دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې راغلي چې د حوثیانو د دغو بریدونو له امله ملکي وګړو ته مرګژوبله اوښتې او د الوتنو په بهیر کې پراخ خنډونه رامنځته شوي دي. همدارنګه واشنګټن خبرداری ورکړی چې دغه نښتې او دښمنۍ ښايي په چټکۍ سره له اوسنۍ سیمې هاخوا پراخې شي. د دغه امنیتي خبرداري له مخې، په سعودي عربستان کې د امریکا دولتي کارکوونکي په دغه هېواد کې له هر ډول هوايي ډګر څخه د ګټې اخیستنې لپاره د ماموریت د مشر ځانګړې اجازې ته اړتیا لري.
د دغه خبرداري پر بنسټ، په ریاض کې د ملک خالد نړيوال هوايي ډګر د اکتوبر له ۲۳مې نېټې راهیسې د کورنیو او د ملي هوايي شرکتونو له لوري د ځینو نړیوالو الوتنو لپاره په جزوي ډول بېرته پرانیستل شوی دی. همدارنګه یو محدود شمېر الوتنې چې معمولاً له ریاضه کېدې، اوس په القصیم کې د شهزاده نایف بن عبدالعزیز له نړيوال هوايي ډګره ترسره کېږي. په جده کې د ملک عبدالعزیز نړيوال هوايي ډګر او په دمام کې د ملک فهد نړيوال هوايي ډګر که څه هم فعال دي، خو چارې یې له ځنډ او د الوتنو له لغوه کېدو سره مخ دي.
واشنګټن له امریکايي وګړو غوښتي چې پر هوايي ډګرونو د احتمالي بریدونو، د هوايي حریم د بندېدو، د الوتنو د لغوه کېدو او د سفرونو د ګډوډېدو په اړه خبر وي. امریکا خپلو اتباعو ته سپارښتنه کړې چې که په سعودي عربستان کې له هوايي ډګرونو ګټه اخلي، باید خورا ډېر احتیاط وکړي او د الوتنې مخکې د خپلو الوتنو وضعیت په مستقیم ډول له اړوندو هوايي شرکتونو او هوايي ډګرونو سره وګوري.
دا امنیتي خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې په سیمه کې د امریکا او د ایران د اسلامي جمهوریت ترمنځ پوځي تاوتریخوالی روان دی. د دواړو لورو ترمنځ مستقیمې پوځي نښتې د ۱۴۰۴ لمریز کال په حوت میاشت کې د امریکا او اسراییل په ګډو عملیاتو کې د اسلامي جمهوریت د پخواني مشر علي خامنهاي له وژل کېدو وروسته پیل شوې او وروسته تر یوې لنډې مودې دغه جګړه یو ځل بیا توده شوه. په داسې حال کې چې امریکا په سیمه کې بریدونو ته دوام ورکړی، د سپاه پاسداران ډلې ادعا کړې چې په کوېټ، اردن او بحرین کې یې د امریکا پر اډو بریدونه کړي او په سیمه کې جګړه لا هم پراخه ده.
ایران د سلګونو پخوانیو افغان پوځیانو د اقامت اسناد نه دي تمدید کړي. دغه پوځیان چې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته یې ایران ته پناه وړې، د خپل راتلونکي په اړه اندېښمن دي او وېره لري چې افغانستان ته په جبري ستنېدو سره به یې طالبان ونیسي او شکنجه او وبه وژل شي.
افغانستان انټرنشنل په تهران او اصفهان کې له یو شمېر پخوانیو افغان پوځیانو سره خبرې کړې دي. هغوی ویلي چې د اقامت موده یې پای ته رسېدلې یا ژر پای ته رسېږي، خو د تمدید غوښتنې یې د ایران د کفالت او پاسپورټ ادارو نه دي منلې.
دغو نظامیانو ویلي، پخوا یې د جنرال اکرامالدین سریع د دفتر له لارې په ایران کې اقامت ترلاسه کړی و، خو ایراني چارواکو ورته ویلي چې پخواني اقامتونه د یوه ځانګړي حکم له مخې صادر شوي وو او د تمدید لپاره یې نوی حکم نه دی صادر شوی.
جنرال اکرامالدین سریع د افغانستان د پخوانیو پولیسوقوماندان و، چې د ۱۴۰۴ کال د مرغومي په میاشت کې په تهران کې ووژل شو. د هغه دفتر په ایران کې د پخوانیو افغان نظامیانو د اقامت په ترلاسه کولو کې پراخه همکاري کوله.
سرچینې وایي، یوازې په اصفهان کې شاوخوا ۵۰۰ پخواني افغان نظامیان ژوند کوي چې د اقامت اسناد یې نه دي تمدید شوي. د دوی په وینا، دغه اسناد د یوه کال لپاره صادرېدل او هر کال به تمدیدېدل.
د جنرال سریع دفتر ته یوې نږدې سرچینې هم افغانستان انټرنشنل ته تایید کړې، چې د دغه دفتر له لارې د اقامت ترلاسه کوونکو او نورو پخوانیو نظامیانو اسناد نه دي تمدید شوي.
د سرچینې په وینا، د امریکا او اسراییل له بریدونو وروسته په ایران کې د پخوانیو افغان نظامیانو د اقامت د تمدید بهیر ستونزمن شوی او له هغه وخت راهیسې د نږدې هېڅ یوه پخواني نظامي اقامت نه دی تمدید شوی.
دغه سرچینه وایي، د جنرال سریع په دفتر کې شاوخوا ۱۷ زره پخواني افغان نظامیان ثبت شوي، خو په ایران کې د مېشتو پخوانیو افغان نظامیانو شمېر تر دې ډېر دی.
سرچینې خبرداری ورکړی، چې افغانستان ته د دغو کسانو جبري ستنول ښایي هغوی د طالبانو له خوا د نیولو، شکنجې او وژل کېدو له خطر سره مخ کړي. د سرچینې په وینا، داسې معتبر اسناد هم شته چې ښيي یو شمېر پخواني نظامیان له ایران څخه تر بېرته ستنېدو یا ایستل کېدو وروسته نیول شوي، شکنجه شوي یا وژل شوي دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې یو شمیر پخوانیو پوځیانو هڅه کړې چې پاکستان ته ولاړ شي خو ځینې افغانان له هوايي ډګرونو بېرته ګرځول شوي او په قاچاقي لارو پاکستان ته تللي دي.
دا په داسي حال کې ده چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي څه موده وړاندي ویلي وو، چې پاکستان ډیورند کرښې ته څیرمه پخواني افغان پوځیان ځای پر ځای کړي دی.
سرچینو زیاته کړې په دې وروستیو کې په بغلان ولایت کې یو پخوانی نظامي د خپلې کورنۍ د غړو په وړاندې طالبانو وژلی دی. د سرچینې په وینا، نوموړی د اقامت د نه تمدید له امله افغانستان ته ستون شوی و.
دغې سرچینې ویلي، چې د ایران چارواکي نور د پخوا په څېر د پخوانیو افغان نظامیانو د ملاتړ انګېزه نه لري. خو لا څرګنده نه ده چې د ایران په دریځ کې دا بدلون د وروستیو امنیتي تحولاتو له امله دی، که د طالبانو د فشارونو پایله ده.
پخواني افغان نظامیان د اقامت د اسنادو نه تمدیدېدو له امله له بېبرخلیکۍ سره مخ دي.
یو پخوانی نظامي چې له خپلې کورنۍ سره په اصفهان کې ژوند کوي او د کارګر په توګه کار کوي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د افغانستان په پخواني حکومت کې یې د یوه نظامي قوماندان په توګه دنده ترسره کوله. هغه د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په لومړیو ورځو کې ایران ته تښتېدلی و او اوس وېره لري چې افغانستان ته د شړلو په صورت کې به یې ژوند له خطر سره مخ شي.
دغه پخواني نظامي ویلي، چې نه پوهېږي د اقامت د نه تمدید په صورت کې به د ده او دده د کورنۍ برخلیک څه وي.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په کتاب «د اهل سنت والجماعت عقیده» کې ویل شوي، چې مسلمانان باید د خپلو واکمنانو پر وړاندې بغاوت ونه کړي، «که څه هم هغوی پرې ظلم وکړي» او یا ګناه وکړي.
د کتاب په ۱۳۱م مخ کې لیکل شوي: «موږ د خپلو امیرانو پر وړاندې بغاوت نه کوو، که څه هم هغوی ظلم وکړي او ګناه ترسره کړي.»
په همدې مخ کې د واکمنانو اطاعت تر هغه وخته فرض بلل شوی چې هغوی د الله تعالی د نافرمانۍ امر ونه کړي. په متن کې راغلي دي: «موږ د امیرانو اطاعت فرض ګڼو. تر هغه یې له اطاعته لاس نه اخلو، څو چې د الله تعالی د معصیت او نافرمانۍ امر ونه کړي او د هغوی د اصلاح، ښهوالي او ساتنې لپاره دعا کوو.»
د طالبانو د کابینې غړو او والیانو هم په تېرو پنځو کلونو کې په خپلو ویناوو کې د امیر پر اطاعت ټینګار کړی او د هغه پر وړاندې یې مخالفت او بغاوت ناروا بللی، مګر دا چې واکمن د الله تعالی د نافرمانۍ امر وکړي.
د شنونکو له نظره، د واکمن د اطاعت په اړه دا دریځ دا پوښتنه راپورته کوي چې د امیر د اطاعت دیني حدود څه دي او د واکمن د ظلم، ناسمې پرېکړې یا د عدالت د نقض په صورت کې د خلکو د غږ اوچتولو لپاره څومره ځای پاتې کېږي، ځکه شریعت وايي، چې تر ټولو غوره جهاد د ظالم پاچا پر وړاندې د حق خبره کول دي.
د قران لارښوونې څه وایي؟
د قران کریم د نساء سورت په ۵۹م ایت کې له مومنانو غوښتل شوي چې د الله، د هغه د رسول او د واک لرونکو اطاعت وکړي. خو ایت په دې ټینګار هم کوي چې که د خلکو ترمنځ په کومه مساله کې اختلاف رامنځته شي، نو هغه دې الله او د رسول هدایاتو ته راجع کړي.
د ایت دویمه برخه د اطاعت د موضوع په څېړنه کې مهمه ده، ځکه د واکمن اطاعت د اختلاف او د پرېکړو د ارزونې له مسالې جلا نه شي څېړل کېدای.
قران د نساء سورت په ۱۳۵م ایت کې هم د عدالت پر ټینګښت ټینګار کوي او له مؤمنانو غواړي چې د عدالت لپاره کلک ودرېږي، که څه هم د دوی، د مور او پلار یا د خپلوانو پر زیان تمامېږي.
د دیني چارو د شنونکو له نظره، د دې لارښوونې په رڼا کې پوښتنه دا ده چې که د واکمن پرېکړه له عدالت سره په ټکر کې وي، د اطاعت او عدالت غوښتنې ترمنځ اړیکه باید څنګه تعریف شي.
دا ایتونه پخپله د کتاب د عبارت ناسموالی نه ثابتوي، خو د واکمن د اطاعت په اړه د هر دیني استدلال د ارزونې لپاره مهم بنسټونه برابروي. خو په کتاب کې هڅه شوې ده، چې د اطاعت اصل په یو طرفه ډول تشریح شي.
د حدیثو له مخې د اطاعت حدود
په صحیح مسلم کې د واکمنانو د اطاعت په اړه روایتونه شته چې د اطاعت تر څنګ یې د ګناه په امر کې د اطاعت نه کولو اصل هم بیان کړی دی.
د صحیح مسلم په یوه روایت کې راغلي چې اطاعت تر هغه لازم دی چې انسان ته د ګناه امر ونه شي، که د ګناه امر وشي، اطاعت نشته.
د طالبانو په سیاسي دریځ کې د امیر اطاعت
د امیر د اطاعت موضوع د طالبانو د مشرانو او چارواکو په ویناوو کې هم د دیني مکلفیت په توګه مطرح شوې ده.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو په یوه پخواني راپور کې د هبتالله اخوندزاده د هغو څرګندونو یادونه شوې، چې پکې د امیر اطاعت ته دیني اهمیت ورکړل شوی و. د طالبانو د یوې جلا رسالې په اړه هم رسنیو راپور ورکړی چې د امیر اطاعت د دیني دندې په توګه وړاندې کوي.
شنونکي وايي، چې د واکمن د اطاعت موضوع د حکومتولۍ له یوې اساسي مسالې، یعنې حساب ورکونې، سره تړاو لري. که د اطاعت مفهوم داسې وړاندې شي چې د واکمن د پرېکړو په اړه پوښتنه او نیوکه ناممکنه کړي، نو دا پوښتنه راپورته کېږي چې د ناسمې پرېکړې، ظلم یا د خلکو د حقونو د نقض پر وړاندې د اعتراض لپاره کومه لاره پاتې کېږي.
د ملګرو ملتونو د مدني او سیاسي حقونو نړۍوال میثاق په ۱۹مه ماده کې د نظر او بیان ازادي او په ۲۵مه ماده کې په عامه چارو کې د ګډون حق بیانوي. د دې حقونو د محدودولو قانوني ارزونه د محدودیتونو په ماهیت، دلیل او عملي اغېز پورې تړلې ده.
د امیر اطاعت تر کومه حده؟
د هبتالله د کتاب په ۱۳۱م مخ کې راغلي عبارتونه د واکمن د اطاعت په اړه د طالبانو د دیني دریځ د څېړلو لپاره مشخص بنسټ برابروي.
په متن کې د امیر پر وړاندې د بغاوت نه کولو خبره شوې او ان که واکمن ظلم وکړي یا ګناه وکړي، خو په همدې متن کې د اطاعت لپاره دا شرط هم ذکر شوی چې واکمن باید د الله تعالی د نافرمانۍ امر ونه کړي.
د ترکیې د کارګرانو د خوندیتوب او روغتیا شورا وايي، په تېرو دوو کلونو کې په دغه هېواد کې لږ تر لږه ۲۵ افغان کارګرانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. په تازه پېښه کې، یو ۲۵ کلن افغان ځوان د سېشنبې په ورځ په یوه کرونده کې د کار پر مهال مړ شوی دی.
دې ادارې د روان کال په لومړیو نهو میاشتو کې په ټولیزه توګه د ۱۷۳۶ کارګرانو مړینه ثبت کړې ده.
شورا په یوه راپور کې ویلي چې اوس مهال هره میاشت په ترکیه کې له ۲۰۰ ډېر کارګران د کار پر مهال مري.
دې ادارې په خپل وروستي میاشتني راپور کې، چې د سپټمبر میاشتې په اړه دی، د ۲۲۶ کارګرانو مړینه ثبت کړې ده. د کارګرانو تر ټولو ډېرې مړینې په ودانیزو، کرنیزو او ترانسپورتي برخو کې ثبت شوې دي. شورا وايي، ښايي د مړو شویو کارګرانو اصلي شمېر تر دې هم لوړ وي.
د ترکیې د کارګرانو د خوندیتوب او روغتیا شورا شمېرې ښيي چې تېر کال په دغه هېواد کې لږ تر لږه ۱۲ افغان کارګران د کاري پېښو له امله مړه شوي دي. تر هغه په مخکیني کال کې هم د ۱۳ افغان کارګرانو مړینه ثبت شوې وه.
په ترکیه کې د کار پر مهال د مړینې د پېښو له پلوه، افغان کارګران تر سوریایي وګړو وروسته دویم ځای لري.
د ترکیې د کارګرانو د خوندیتوب او روغتیا شورا وايي، ډېری کډوال کارګران په سختو شرایطو کې او له کافي ملاتړ پرته کار کوي.
په تازه پېښه کې، ۲۵ کلن افغان کارګر اسماعیل ګیلاني د قونیه ولایت د جیحانبیلي ولسوالۍ په ینېجېوبا سیمه کې د چغندرو په یوه کرونده کې مړ شوی.
د اسماعیل خپلوانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې هغه د چغندرو د راټولولو د ماشین ترڅنګ کار کاوه، چې ماشین ناڅاپه چپه شو.د پېښې عیني شاهدانو د مرستې غوښتنه وکړه او ټپي کارګر روغتون ته ولېږدول شو، خو د سختو ټپونو له امله ومړ.
اسماعیل په اصل کې د فراه ولایت د خاکسفید ولسوالۍ اوسېدونکی و. هغه اووه کاله مخکې د کار لپاره له افغانستان نه بهر لاړ او دوه کاله یې په ایران کې تر کار کولو وروسته، وروستي پنځه کاله په ترکیه کې تېر کړي وو.
ګیلاني کوژدن شوی و او کوژدنه یې په افغانستان کې ژوند کوي.
د هغه د کورنۍ غړو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې اسماعیل په غیررسمي ډول کار کاوه او د بیمې له پوښښ څخه برخمن نه و.
د ترکیې د قوانینو له مخې، بهرني کارګران د قانوني کار کولو لپاره د کار جواز یا له دې جواز څخه معافیت ته اړتیا لري. کارګومارونکي هم مکلف دي چې خپل کارګران د اړوندو مقرراتو له مخې د ټولنیزې بیمې په سیستم کې ثبت کړي.
د ترکیې د ټولنیز امنیت اداره وايي، هغه کارګران چې بیمه نه لري، له ګڼو قانوني ملاتړونو بېبرخې کېږي.
د افغانستان د قوشتیپې کانال پروژه، چې د امو سیند اوبه د کرنې او خوړو خوندیتوب لپاره کاروي، د منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د اوبو پر سر د سیمهییزو سیالیو او کمښت په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
قوشتیپه کانال د بلخ له امو سیند څخه پیلېږي او د جوزجان او فاریاب له لارې تر اندخوی ولسوالۍ غځېږي. دا پروژه چې بنسټیزه طرحه یې د محمد داوود خان د واکمنۍ پر مهال وړاندې شوې وه، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته د طالبانو حکومت له لومړیتوبونو څخه وګرځېده.
د استانه ټایمز راپور له مخې، کانال ۲۸۵ کیلومتره اوږدوالی، ۱۰۰ متره سور او ۸،۵ متره ژوروالی لري. طالبان وايي، د پروژې لګښتونه د ګمرکونو او مالیاتو له عوایدو تمویلېږي او د کیندنې چارې نږدې بشپړېدو ته رسېدلې دي.
خو د منځنۍ اسیا یو شمېر هېوادونه اندېښنه لري چې د کانال بشپړېدل به د امو سیند د اوبو د وېش انډول بدل کړي او د دوی پر کرنه او اوبو رسولو به مستقیم اغېز وکړي.
ازبکستان، چې پراخه کرنیزې سیمې یې د امو سیند پر اوبو متکي دي، تر ټولو ډېر اغېزمن هېواد بلل کېږي. د ازبکستان د اوبو سرچینو وزیر د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې خبرداری ورکړی و چې افغانستان ښايي هر کال شاوخوا څلور میلیارده مکعب متره اوبه وکاروي، چې دا به د ازبکستان د کرنیزو حاصلاتو لپاره جدي ننګونه وي.
راپور وايي، د ارال سمندر د وچېدو له امله د سیمې د اوبو وضعیت لا دمخه له فشار سره مخ دی او د امو سیند اوبه د ازبکستان د ګڼو کرنیزو سیمو لپاره حیاتي اهمیت لري. د تویامویون زېرمې د اوبو کمښت هم د مالګینو اوبو د خطر د زیاتېدو لامل شوی دی.
ترکمنستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د امو سیند پر اوبو تکیه لري. شنونکي وايي، که د سیند د اوبو اندازه کمه شي، عشقاباد به د کرنې، چاپېریال او د استوګنې د اړتیاوو ترمنځ له لا سخت انتخاب سره مخ شي.
تاجکستان هم اندېښنه لري چې د اوبو په کچه کې کموالی به د دغه هېواد پر کرنه او د برېښنا پر تولید منفي اغېز وکړي. راپور زیاتوي چې د قوشتیپې کانال د اوبو پر سر د کابل او دوشنبې پخوانۍ لانجې لا پسې برجسته کوي.
راپور وايي، که څه هم طالبانو په سیاسي کچه د سیمهییزې همکارۍ ملاتړ کړی، خو د قوشتیپې پروژه تر اوسه په عملي ډول د افغانستان له لوري په یو اړخیز ډول پر مخ وړل شوې ده. د دوی په وینا، د اوبو د مدیریت لپاره د ګډو تخنیکي میکانیزمونو نشتوالی د سیمې د هېوادونو بېباوري نوره هم زیاته کړې ده.
راپور وړاندیز کوي چې افغانستان او د منځنۍ اسیا هېوادونه باید د «امو سیند د خبرو اترو» د یوه دایمي چوکاټ د جوړولو لپاره کار وکړي، څو د اوبو د مدیریت، معلوماتو شریکولو او د احتمالي شخړو د حل لپاره ګډ میکانیزم رامنځته شي.
د راپور په وینا، قوشتیپه د افغانستان لپاره ستره اقتصادي او کرنیزه پروژه ده، خو د هغې اغېزې د افغانستان له پولو اوړي او د منځنۍ اسیا د ټولو هېوادونو لپاره د اوبو د امنیت له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېږي.