د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت وایي، چې د دغه وزارت د کلتور او هنر مرستیال عبدالرحمن طیبي د کندهار د تختهپل ولسوالۍ په انزرګي سیمه کې د افغان انګلیس دویمې جګړې له هدیرې لیدنه کړې او د هغه د بیارغونې ژمنه یې کړې ده.
یاد وزارت جمعه (د لړم ۸مه) د یوې خبر پاڼې په خپرولو سره ویلي چې طیبي د تاریخي ابداتو د ساتنې له رییس محمد حسیب نسیمي سره یوځای د هدیرې وضعیت کتلی او د هغې پر ساتنې یې ټینګار کړی دی.
دغه وزارت ادعا کړې چې د طالبانو تر واکمنېدو مخکې ځینو کسانو د پټو خزانو د موندلو په پلمه په هدیره کې ناقانونه کېندنې کړې وې او په وینا یې دې کار د دغه تاریخي ځای ارزښت ته زیان رسولی.
د دغه وزارت د کلتور او هنر مرستیال ویلي، چې وزارت به په راتلونکي کې د دغې هدیرې د بیارغونې او د قبرونو د ترمیم لپاره اړین ګامونه واخلي.
طیبي تر دې وړاندې د کندهار په میوند ولسوالۍ کې له تاریخي ابدو او د ملالۍ میوند له قبر څخه هم لیدنه کړې وه او ویلي یې و، چې د ملالۍ میوندۍ او تاریخي ابدې به له ارزونې وروسته ورغوي.
سره له دې چې طالبان د افغانستان د تاریخي ابداتو د بیارغونې او ساتنې ژمنې کوي، خو ځینې منقتدین د دوی پر چلند نیوکې لري. یو شمېر څېړونکي او منتقدین د تاریخي ځایونو او شخصیتونو د یادګارونو په ساتنه کې د طالبانو پر چلند د سلیقوي او سیاسي برخورد نیوکه کوي او وايي، د تاریخي ارزښتونو ساتنه باید د واکمنو له سیاسي لیدلوري او له تاریخي شخصیتونو سره د هغوی له اختلافونو سره تړلې نه وي.
منتقدین وايي، د امانالله خان مقبره بیارغونې او ترمیم ته اړتیا لري، خو طالبان ورته پاملرنه نه کوي. د دوی په وینا، د افغانستان د پخواني ولسمشر ډاکټر نجیبالله مقبره هم له کلونو راهیسې ویجاړه پاتې ده او د بیارغونې لپاره یې کومه پاملرنه نه ده شوې.
دوی همداراز وايي، طالبان خپلې جګړې د افغانستان له نورو جهادي جګړو سره پرتله کوي او د دواړو په اړه تر ډېره یو ډول دریځ لري.
رویټرز راپور ورکړی، که څه هم د طالبانو له لوري د کوکنارو پر کښت او د تاریاکو پر تولید د بندیز له لګولو څلور کاله تېر شوي، خو د دغه بندیز عملي کول ستونزمن شوي او ګڼ افغان بزګران وايي، د خپلو ماشومانو د مړولو لپاره د عاید له نشتوالي سره لاس او ګرېوان دي.
رویټرز د څو هغو افغان کروندګرو سره خبرې کړي، چې مخکې یې د کوکنارو له کروندو عاید ترلاسه کول او پر دغه کښت له بندیز وروسته د اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
د رویټرز په راپور کې راغلي، چې د افغانستان په شمال کې د یوه کلي د محمد داوود د کور پر دېوالونو لا هم غالۍ ځوړندې دي او په کور کې سینګار شوي هندارې لا هم رڼا منعکسوي. دا د هغو کلونو یادګارونه دي، چې د کوکنارو د یو حاصل پیسو به د هغه د کورنۍ د ټول کال لګښتونه پوره کول.
خو دغه ۲۸ کلن افغان بزګر وايي، اوس خپلې ورځې د پنبې او غنمو په کروندو کې په کار کولو تېروي؛ داسې کروندې چې په سختۍ یې د ژوند لومړني لګښتونه پوره کوي.
هغه بلخ ولایت د بابایوسف کلي اوسېدونکی دی چې له رویټرز خبري اژانس سره په مرکه کې وویل: «موږ ښه ژوند درلود، خو اوس مې ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ دي.»
د رویټرز د راپور له مخي؛ په تېرو کلونو کې د افغانستان د کوکنارو کروندو د نړۍ شاوخوا ۸۰ سلنه تاریاک تولیدول. تاریاک د مورفین درملو او همدارنګه د هیروینو په څېر د ناقانونه نشهيي توکو په جوړولو کې کارول کېږي.
څلور کاله مخکې طالبانو د تاریاکو پر تولید دومره سخت بندیز ولګاوه، چې د افغانستان له کروندو څخه د کوکنارو کښت نږدې په بشپړه توګه ورک شو. خو اوس د طالبانو د مشر د بندیز فرمان د عملي ستونزو له امله په کمزوري کېدو دی. بزګرانو ته قانوني کرنیز محصولات کافي عاید نه ورکوي او ډېری افغان بزګران وايي، د خپلو ماشومانو د مړولو لپاره له سختو ستونزو سره مخ دي.
د رویټرز د راپور په خبره، ځینې بزګران بېرته د کوکنارو کښت ته مخه کوي. د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر د پنجشنبې په ورځ په یوه راپور کې وویل، چې سږ کال د کوکنارو کښت په څرګند ډول زیات شوی دی. دا بدلون ښايي د اروپا په څېر لرې سیمو کې هم د هیروینو بازارونه اغېزمن کړي.
د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر د افغانستان استازي پولیاک اوک سري له رویټرز سره په خبرو کې وویل: «ډېری بزګران بله چاره نه لري، پرته له دې چې بېرته د کوکنارو کښت ته مخه کړي.»
افغان کروندګر داوود وویل، چې دی لا هم د کوکنارو پر کښت د طالبانو بندیز مراعتوي. خو د هغه په وینا، په یوه بده ورځ کې د پنبې او غنمو له کرکېلې څخه د هغه عاید یوازې څلوېښتمه برخه جوړوي، چې پخوا یې د کوکنارو له کښت څخه ترلاسه کاوه.
د هغه ټول ګاونډیان د طالبانو له بندیز سره سم عمل نه کوي. د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر د راپور له مخې، بلخ ولایت تېر کال له کوکنارو پاک و، خو سږ کال په دغه ولایت کې بېرته د کوکنارو کښت پیل شوی دی. د ملګرو ملتونو له خوا د سپوږمکۍ د انځورونو د تحلیل له مخې، په افغانستان کې د کوکنارو د کښت ساحه سږ کال د ۲۰۲۵ کال په پرتله تر څلور برابرو ډېره شوې او شاوخوا ۴۳ زره او ۳۰۰ هکټارو ته رسېدلې ده.
بزګران اوس کوکنار د طالبانو له چارواکو څخه د پټ ساتلو لپاره د غنمو او نورو غلو دانو په کروندو کې کري او یا یې د خټو دېوالونو تر شا پټوي.
د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر (UNODC) ویلي، چې سږ کال په افغانستان کې د تاریاکو له پلور څخه شاوخوا ۵۲۵ میلیونه ډالره عاید ترلاسه شوی دی. دا له ۲۰۲۲ کال پرته له ۲۰۱۸ کال راهیسې تر ټولو لوړه کچه ده؛ ځکه په ۲۰۲۲ کال کې د طالبانو د بندیز له امله د تاریاکو بیې په بېساري ډول لوړې شوې وې.
طالبانو د دغه راپور موندنې رد کړې او ویلي یې دي، چې په حقیقت کې د کوکنارو د کښت ساحه د ملګرو ملتونو د اټکل شاوخوا نیمایي ده او د کوکنارو د له منځه وړلو هڅې لا هم روانې دي.
د بزګرانو د عاید کمېدل او د ماشومانو خوارځواکي
د مرستندویه ادارو په وینا، د افغانستان په کرنیزو سیمو کې اقتصادي فشارونه خورا سخت شوي دي.
د دغو ستونزو اغېزې په ماشومانو کې ورځ تر بلې څرګندېږي. د ملګرو ملتونو ادارو په روانه میاشت کې خبرداری ورکړی، چې سږ کال د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه په ۱۰ ولایتونو کې د ماشومانو خوارځواکي خطرناکې کچې ته رسېدلې او ښايي په ۲۰۲۷ کال کې د دغو ولایتونو شمېر ۱۴ ته لوړ شي.
د دغو ادارو په وینا، سره له دې چې حاصلات ښه شوي، د تولید لوړ لګښتونه او د کرنیزو محصولاتو ټیټې بیې پر بېوزلو بزګرانو فشار زیاتوي او د کورنیو خوراکي توکو ته لاسرسی محدودوي.
ډیپلوماټان وايي، د بهرنیو مرستو کمېدل او د ښځو د حقونو د ځپلو له امله د طالبانو نړیواله انزوا هم په دې وضعیت کې مهم رول لري. خو په بلخ کې د عالمخېل روغتیايي مرکز کې ډاکټران او ناروغان تر ډېره د کرنیزو عوایدو کمېدل د هغو شدیدو خوارځواکو ماشومانو د شمېر د زیاتېدو اصلي لامل بولي، چې دغه مرکز ته د درملنې لپاره راوړل کېږي.
د روغتیايي مرکز بهر طاهره، چې مېړه یې پنبه کري د خپلو څلورو ماشومانو له ډلې له اووه میاشتني ماشوم بنیامین سره د درملنې په تمه ناسته وه. بنیامین تبه او نسناستی درلود.
هغې وویل: «ډاکټران وايي، چې ماشوم مې په خوارځواکۍ اخته دی.» نوموړې زیاته کړه، چې کورنۍ یې په سختۍ د ژوند لومړني لګښتونه پوره کوي. هغې وویل: «پخوا مو ژوند ښه و.»
نړیوالې اغېزې
رویټرز ویلي، د افغانستان په کروندو کې د کوکنارو د کښت په اړه هر ډول بدلون به له دغه هېواده ډېر لرې سیمې هم اغېزمنې کړي. د نشهيي توکو د چارو شنونکي وايي، که افغانستان په بشپړه توګه بېرته د کوکنارو تولید ته مخه کړي، د نړۍ د نشهيي توکو پر بازارونو به د پام وړ اغېزې ولري.
تر بندیز مخکې د افغانستان د کوکنارو د کروندو محصولاتو په ټوله نړۍ کې د روغتیايي بحرانونو په رامنځته کېدو کې ونډه لرله. همدارنګه، اروپا ته د هیروینو د قاچاق په لارو کې یې فساد ته لمن وهله او د مخدره توکو د قاچاقبرو او د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې د ځواکونو ترمنځ یې د خونړیو نښتو لامل کېده.
طالبان د کوکنارو پر کښت بندیز خپله یوه مهمه لاسته راوړنه بولي او له نړیوالې ټولنې څخه د مشروعیت ترلاسه کولو په هڅو کې هم ورته اشاره کوي.
خو د طالبانو چارواکو په خپله هم په وروستیو کلونو کې د دغه بندیز د عملي کولو ستونزې منلې دي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي روانه میاشت په یوه غونډه کې ویلي وو، چې د بزګرانو د بدیل معیشت لپاره ملاتړ د دې مبارزې د دوام او پیاوړتیا لپاره خورا مهم دی.
خو د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر د افغانستان استازي اوک سري ویلي، چې نه د طالبانو حکومت او نه هم نړیوالې ټولنې د بزګرانو د بدیل معیشت لپاره کافي ملاتړ کړی دی.
د افغانستان د جمهوري نظام دوو پخوانیو چارواکو، د کانونو او پټرولیم پخوانۍ وزیرې نرګس نهان او د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي، د افغان نجونو د زدهکړو په اړه د اسلامي مبلغ ذاکر نایک څرګندونې ناسمې بللي او د طالبانو د محدودیتونو د توجیه کولو له امله یې پرې نیوکه کړې ده.
نرګس نهان د پنجشنبې په ورځ، د اکتوبر پر ۲۹مه، په خپله ایکسپاڼه لیکلي چې یوازې ذاکر نایک پوهېږي ولې د طالبانو ملاتړ کوي، خو د داسې نظام دفاع چې ښځې او نجونې له زدهکړو، کار، د انتخاب له حق او بنسټیزو ازادیو محروموي، د اصولو دفاع نه، بلکې د نه توجیه کېدونکي دریځ ملاتړ دی.
هغې د ذاکر نایک څرګندونو ته په اشارې زیاته کړې: «دا وینا ښيي چې هغه د څه شي استازیتوب کوي؛ اوس د هغه پلویان باید پرېکړه وکړي چې د نوموړي په ملاتړ سره د کومو اصولو ملاتړ کوي.»
بلخوا، فوزیه کوفي هم د ذاکر نایک څرګندونې ناسمې بللې او ویلي یې دي چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې نجونو ته یوازې تر شپږم ټولګي پورې د زدهکړو اجازه شته او تر هغه پورته یې په منځنیو ښوونځیو او پوهنتونونو کې پر زدهکړو بندیز لګېدلی دی.
کوفي په خپل ایکسپاڼه لیکلي: «د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې، له شپږم ټولګي پورته د نجونو رسمي زدهکړې منع شوې دي.»
هغې زیاته کړې چې طالبان نجونو ته په دیني مدرسو کې د زدهکړو اجازه ورکوي، خو د دغو مدرسو نصاب د طالبانو لهخوا ټاکل شوی او له عادي دیني مدرسو سره توپیر لري. کوفي د اسلامي همکاریو سازمان (OIC) په ګډون د اسلامي بنسټونو څرګندونو ته هم د دې موضوع په اړه د نورو معلوماتو لپاره اشاره کړې ده.
د ولسي جرګې پخوانۍ غړې ویلي چې تمه یې لرله ذاکر نایک به د «اقرأ» یا لوستلو د اسلامي اصل له مخې د تبعیض پرته د زدهکړو ملاتړ وکړي، خو د هغې په وینا، په افغانستان کې د میلیونونو ښځو او نجونو د بنسټیزو بشري او اسلامي حقونو د محرومولو توجیه کول د اسلام له هغو اصولو سره خیانت دی چې نوموړی یې د پوهېدو ادعا کوي.
کوفي د ذاکر نایک پر دریځ نیوکې ته په دوام ویلي چې نوموړي د اسلامي لارښوونو په کارولو سره د قدرت او شتمنۍ یو جوړښت رامنځته کړی، خو اوس له خپل نفوذ څخه په استفادې خپل مخاطبان د افغانستان د وضعیت په اړه ناسم معلوماتو ته هڅوي.
هغې په پای کې ذاکر نایک ته ویلي چې د افغانستان په چارو کې دې لاسوهنه نه کوي او زیاته کړې یې ده: «که مرسته نه شئ کولای، لږ تر لږه زیان مه رسوئ.»
د یادونې ده چې د ذاکر نایک د یادې ویډیو د ثبت یا خپرېدو کره وخت نه دی معلوم، خو نرګس نهان او فوزیه کوفي د پنجشنبې په ورځ په جلا جلا پوسټونو کې د هغه څرګندونو ته غبرګون ښودلی دی.
د بریتانیا نوموتی فلمي لوبغاړی پاتریک سټوارټ، چې د «سټار ټرېک» علميتخیلي لړۍ او د «ایکس مېن» فلمونو له لارې یې نړیوال شهرت موندلی و، د ۸۶ کلونو په عمر په امریکا کې ومړ.
نوموړي تر شپږو لسیزو ډېر په تیاتر، سینما او تلویزیون کې فعالیت کړی و او د شکسپیر د ډرامو له صحنې څخه یې د نړۍ د مشهورو فلمونو تر پردې پورې اوږده هنري لاره وهلې وه.
د سټوارټ په رسمي اېکس حساب کې د پنجشنبې په ورځ، د تلې په اوومه، په خپره شوې اعلامیه کې ویل شوي چې هغه د چهارشنبې په ورځ د امریکا د لاس انجلس ښار په خپل کور کې مړ شوی دی.
په اعلامیه کې راغلي چې سټوارټ د الزایمر ناروغۍ له یوې لنډې دورې وروسته ژوند له لاسه ورکړی دی.
له ستونزمن ماشومتوبه تر نړیوال شهرت پورې
پاتریک سټوارټ د ۱۹۴۰ کال د جولای په ۱۳مه د انګلستان د یارکشایر سیمې په میرفیلډ ښار کې زېږېدلی و. هغه په یوه بېوزله کورنۍ کې لوی شو او ماشومتوب یې له ستونزو ډک و.
د هغه پلار له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د الکولو پر روږدتیا او د جګړې له صدمې وروسته رواني فشار یا پياېسډي سره مخ شوی و. د راپور له مخې، پلار یې د کورنۍ له غړو، په ځانګړي ډول د سټوارټ له مور سره، تاوتریخوالی کاوه.
سټوارټ وروسته ویلي وو چې په ماشومتوب کې یې څو ځله هڅه کړې وه، د خپل پلار او مور ترمنځ ودرېږي او د مور ساتنه یې وکړي.
نوموړي په ۱۲ کلنۍ کې د یوه ښوونکي په هڅونه د ویلیام شکسپیر له اثارو سره بلدتیا پیدا کړه. هغه وروسته ویلي وو چې هنري کار ورته د کورني ژوند له ستونزو څخه د خوندي پناه ځای په څېر وه.
له شکسپیر څخه تر «سټار ټرېک» پورې
سټوارټ په ۱۸ کلنۍ کې هنري فعلیت پیل کړه او د ۱۹۶۰مې لسیزې له پیل سره یې د بریتانیا د شکسپیر له سلطنتي ډلې سره یوځای کېدو له لارې د تیاتر په نړۍ کې نوم پیدا کړ.
که څه هم هغه د اوږدې مودې لپاره د تیاتر پر صحنه فعال و، نړیوال شهرت یې په ۴۷ کلنۍ کې هغه مهال پراخ شو چې د «سټار ټرېک: د راتلونکي نسل» په تلویزیوني لړۍ کې یې د کپتان ژانلوک پیکارډ رول ولوباوه.
دغه لړۍ له ۱۹۸۷ څخه تر ۱۹۹۴ کال پورې په اوو فصلونو کې خپره شوه او سټوارټ په ۱۷۶ برخو کې د پیکارډ په رول کې راڅرګند شو. د هغه جدي او اغېزناک تمثیل د دغه کرکټر په محبوبیت کې مهم رول ولوباوه.
سټوارټ وروسته په څو سینمایي فلمونو کې هم د پیکارډ رول تکرار کړ. هغه همدارنګه د «سټار ټرېک: پیکارډ» په نوم لړۍ کې هم ګډون وکړ، چې خپرېدل یې په ۲۰۲۰ کال کې پیل شول.
په «ایکس مېن» کې د پروفیسور اېکس رول
سټوارټ په ۲۰۰۰ کال کې د «ایکس مېن» په فلم کې د پروفیسور چارلز زېویر، چې د پروفیسور اېکس په نوم هم پېژندل کېږي، رول ولوباوه.
دغه رول نوموړی د علميتخیلي او اتلمحوره فلمونو د نړۍ له مشهورو څېرو څخه کړ. هغه په دې فلمي لړۍ کې د یوه ځواکمن، خو د سولې او د انسانانو ترمنځ د همغږۍ پلوي کرکټر په توګه وپېژندل شو.
د «سټار ټرېک» او «ایکس مېن» تر څنګ، سټوارټ د خپل اوږده هنري ژوند په ترڅ کې په ګڼو تیاتري نندارو، تلویزیوني پروګرامونو او سینمایي فلمونو کې هم رولونه لوبولي وو.
د هنر په برخه کې د خدمتونو لپاره شوالیه لقب
د سټوارټ د هنري خدمتونو د درناوي په موخه، هغه په ۲۰۱۰ کال کې د بریتانیا د ملکې دویمې الیزابت له لوري د شوالیه لقب ترلاسه کړ. له هغه وروسته نوموړی د «سر پاتریک سټوارټ» په نوم هم پېژندل کېده.
هغه درې ځله واده کړی و او دوه اولادونه یې لرل. وروستی واده یې په ۲۰۱۳ کال کې له امریکایۍ موسیقۍوالې ساني اوزل سره کړی و.
د پاتریک سټوارټ مړینه د تیاتر، سینما او تلویزیون د یوې اوږدې هنري دورې د پای په توګه یادېږي. نوموړي د شکسپیر د کلاسیکو ډرامو له صحنې څخه د نړیوالو مشهورو فلمونو تر پردې پورې د خپل استعداد په مټ د بېلابېلو نسلونو د لیدونکو پام ځان ته اړولی و.
د اسټرالیا د دفاع وزارت په یوه تازه راپور کې څرګنده شوې چې د دغه هېواد ځینو ځانګړو ځواکونو په افغانستان کې د ملکي وګړو تر وژلو وروسته د هغوی د جسدونو ترڅنګ وسلې ایښودلې، څو یې د دښمن جنګیالي معرفي کړي.
د راپور له مخې، ځینې قوماندانان هم له دې صحنهسازۍ خبر وو، خو د مخنیوي لپاره یې هېڅ اقدام ونه کړ.
د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو د عمومي مفتش دفتر دغه راپور په ۲۰۲۱ کال کې چمتو کړی و، خو لنډیز یې پنځه کاله وروسته، د روانې اوونۍ په ترڅ کې خپور شو.
دغه راپور د اسټرالیا د ځانګړو ځواکونو د قوماندې په بېلابېلو کچو کې د څارنې او حساب ورکونې کمزورتیاوې رابرسېره کړې او په افغانستان کې یې د دغو ځواکونو کړنې ارزولې دي.
پلټونکو ویلي چې که څه هم داسې شواهد نشته چې قوماندانانو په مستقیم ډول په دغو سرغړونو کې برخه اخیستې وي، خو د دومره جدي سرغړونو د مخنیوي لپاره د هغوی اقدام نه کول «ډېر غیرعادي» وو.
اندرو هستي، د اسټرالیا د لیبرال ګوند له مخکښو څېرو او د دغه هېواد د ځانګړو ځواکونو پخواني افسر، چې د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ یې په افغانستان کې دنده ترسره کړې، ویلي چې د راپور ځینې موندنې د هغه له شخصي تجربو سره سمون لري.
هغه د راپور لوستل «ستونزمن» وبلل او د پنجشنبې په ورځ یې خبریالانو ته وویل چې د پوځ افسران د خپلو تر لاس لاندې ځواکونو د چلند له پلوه اخلاقي مسوولیت لري. هستي ټینګار وکړ چې له تېرو پېښو څخه د زده کړې لپاره د هغه وخت د پېښو کره څېړنه اړینه ده.
د راپور له مخې، ځینې قوماندانان په دې خبر وو چې په پوځي راپورونو کې د هغو افغانانو شمېر مخ په زیاتېدو و چې د «دښمن جنګیالي» بلل کېدل. دا په داسې حال کې وه چې د اسټرالیایي ځواکونو د تلفاتو او د ټپي شویو یاغیانو شمېر په ورته کچه نه و زیات شوی.
راپور دا هم ښيي چې ځینو سرتېرو د ناقانونه وژنو د پټولو لپاره جعلي راپورونه جوړول او د پوځي اصطلاحاتو په کارولو سره یې ملکي قربانیان داسې کسان معرفي کول چې په مستقیم ډول یې په جګړه کې برخه اخیستې وه.
د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو قوماندان مارک هامونډ د پنجشنبې په ورځ د دغه هېواد په پارلماني غونډه کې د قوماندانانو چلند «ډېر غیرمسلکي» وباله او ویې ویل چې دا چلند د پوځ له ارزښتونو او معیارونو سره په ټکر کې و.
خو هغه د استازو د پوښتنو په ځواب کې دا روښانه نه کړه چې د دغو سرغړونو د مخنیوي په برخه کې د پاتې راتلو له امله څومره قوماندانان مجازات شوي یا له پوځ څخه ایستل شوي دي.
د اسټرالیا د شنو ګوندونو سناتور ډېوېډ شوبریج د لوړپوړو قوماندانانو ترمنځ د حساب ورکونې پر نشتوالي نیوکه وکړه. هغه وویل چې ټیټپوړي سرتېري له قانوني تعقیب سره مخ شوي، خو لوړپوړو قوماندانانو له حساب ورکولو پرته، د تقاعدي امتیازاتو په ترلاسه کولو سره خپلې دندې پای ته رسولې یا ترفیع کړې ده.
د «برېرتون» په نوم څېړنې په ۲۰۲۰ کال کې باوري شواهد وموندل چې ښودله یې د اسټرالیا ځانګړو ځواکونو د ۲۰۰۹ او ۲۰۱۳ کلونو ترمنځ لږ تر لږه ۳۹ افغان ملکي وګړي او بندیان په ناقانونه توګه وژلي وو.
د برېرتون راپور د دغو کړنو اخلاقي مسوولیت د لوړپوړو قوماندانانو پر غاړه بللی و، خو د جزایي مسوولیت ډېره برخه یې د ټیټپوړو ځواکونو اړونده ګڼلې وه.
د دغه راپور له خپرېدو وروسته د اسټرالیا د ځانګړو څېړنو دفتر جوړ شو. دې ادارې تر اوسه د ځانګړو ځواکونو دوه پخواني سرتېري د جنګي جنایتونو په چوکاټ کې د قتل په تور تورن کړي دي. دواړو کسانو دغه تورونه رد کړي دي.
اسټرالیایي ځواکونه له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې په افغانستان کې د امریکا په مشرۍ د نړیوال پوځي ماموریت په چوکاټ کې حضور درلود. د دغو ځواکونو ډېره برخه، په ځانګړې توګه د اسټرالیا د پوځ ځانګړي قطعات، د افغانستان په سوېل کې په ارزګان ولایت کې ځای پر ځای وو او د طالبانو او نورو یاغي ډلو پر ضد یې له امریکایي او افغان ځواکونو سره په ګډو عملیاتو کې برخه اخیسته.
د افغان امنیتي ځواکونو روزنه او د امنیت په ټینګښت کې مرسته هم د هغوی له نورو دندو څخه وه.
په هرات، بلخ او کابل کې یو شمېر درملپلورونکي وايي چې د طالبانو له لوري د پاکستاني درملو راټولولو په بازار کې د ځینو اړینو درملو کمښت زیات کړی او ناروغانو ته یې زیان اړولی دی. د دوی په وینا، د دغو درملو د ځینو ډولونو مناسب بدیل نه پیدا کېږي او بیې یې هم په څرګند ډول لوړې شوې دي.
په همدې وخت کې، درملپلورونکي وايي چې د پاکستان ځینې درمل لا هم په غیررسمي ډول د افغانستان بازار ته واردېږي، خو د طالبانو مامورین دغه درمل له بازاره راټولوي.
خلیل (مستعار نوم)، چې په هرات کې درملپلورونکی دی، افغانستان انټرنشنل ته وايي چې د طالبانو د عامې روغتیا ریاست روغتیايي کارکوونکي درملتونونو، شخصي کلینیکونو او د درملنې مرکزونو ته ورځي او پاکستاني درمل راټولوي. د هغه په وینا، په ځینو مواردو کې د ضبط شویو درملو ارزښت سلګونو زرو افغانیو ته رسېږي.
هغه وايي، د دغو درملو یوه برخه د زړه د ناروغانو، د شکرې، د پښتورګو او نورو مزمنو ناروغیو د درملنې لپاره کارول کېږي. د دغه درملپلورونکي په وینا، د دغو درملو ناڅاپي راټولولو ناروغان او د هغوی کورنۍ له جدي ستونزو سره مخ کړې دي.
خلیل زیاتوي چې طالبانو تر دې مخکې د پاکستاني درملو پېر، پلور او واردات منع کړي وو، خو د درملتونونو د درملو د زېرمو راټولولو بهیر له مخکېنۍ خبرتیا پرته پیل شوی او پلورونکو ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي.
د هغه په وینا، د دغو درملو روسي، هندي یا ترکي بدیلونه په بازار کې په اسانۍ نه موندل کېږي. هغه همدارنګه ټینګار کوي چې له هند څخه د درملو واردول ډېر لګښت لري او د لېږد رالېږد له ستونزو سره هم مل دي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د عقرب په درېیمه اعلان وکړ چې اوس مهال په افغانستان کې د درملو ۱۱۷ تولیدي فابریکې فعالیت کوي او د هېواد ۳۰ سلنه اړین درمل په کور دننه تولیدېږي.
له دې اعلان یوه ورځ وروسته، دغه وزارت وویل چې په کابل کې یې تر ۲۲ ټنو ډېر درمل، روغتیايي محصولات او د کارونې وړ نه توکي له منځه وړي دي. د وزارت په وینا، دغه توکي د میزان په میاشت کې له درملتونونو، د دودیزې درملنې له مرکزونو، فابریکو او ګمرکونو راټول شوي وو.
افغانستان انټرنشنل هم د تېر کال د دلوې په ۲۰مه، په کابل کې د یو شمېر درملتونونو له مسوولانو سره تر خبرو وروسته، د درملو د بیو د ۴۰ سلنه لوړېدو خبر ورکړی و.
د اړینو درملو د کمښت په اړه د درملپلورونکو اندېښنې
په بلخ کې هم یو شمېر درملپلورونکي پر دې وضعیت نیوکه کوي. منصور، چې په دغه ولایت کې درملپلورونکی دی، وايي هغه کورنۍ چې د زړه ناروغان لري، د اړینو درملو د موندلو لپاره د ښار بېلابېلو درملتونونو ته ورځي، خو ډېری وخت دغه درمل نه شي موندلای.
په کابل کې هم یو شمېر درملپلورونکي د پاکستاني درملو د راټولولو پر بهیر نیوکه کوي. د پلازمېنې یو درملپلورونکی، بریالی، افغانستان انټرنشنل ته ویلي: «طالبان د دې پر ځای چې د درملو د قاچاق مخه ونیسي، درملتونونو ته ورغلي دي. موږ دغه درمل له کورني بازاره اخیستي دي او هېواد ته د هغوی د راوړلو مسوول نه یو.»
هغه زیاته کړه: «د راټولو شویو درملو په منځ کې داسې توکي شته چې ناروغانو کلونه کلونه کارولي دي او لا هم ورته مناسب او د لاسرسي وړ بدیل نه دی پیدا شوی. کله چې درمل له بازاره لرې شي، لومړی زیان ناروغان ویني، نه قاچاقبران.»
سرحدي کړکېچونه او د پاکستاني درملو د وارداتو بندېدل
د پاکستاني درملو د وارداتو بندیز وروسته له هغه پلی شو چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ سرحدي او سوداګریز کړکېچونه زیات شول. طالبانو د ۱۴۰۴ کال په عقرب میاشت کې واردوونکو ته درې میاشتې وخت ورکړ چې له پاکستاني شرکتونو سره خپلې معاملې پای ته ورسوي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د دې بندیز تر بشپړ پلي کېدو مخکې، د ۱۴۰۴ کال د دلوې په لومړۍ نېټه اعلان کړی و چې د پاکستاني درملو د تدریجي بندولو لپاره یې یوه کمېټه جوړه کړې ده. دغه وزارت ویلي وو چې دا بهیر باید د بازار اړتیاوو او د هېواد د روغتیايي نظام د شرایطو په پام کې نیولو سره عملي شي.
طالبانو د پاکستاني درملو د بدیل موندلو لپاره هند، ایران او روسیې په ګډون نورو هېوادونو ته مخه کړه. په همدې لړ کې، د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د خوړو او درملو ادارې مسوولانو په تهران کې له ایراني چارواکو سره تفاهملیکونه لاسلیک کړل.
همدارنګه، د روسیې د «فارماسینتز» درمل جوړونې شرکت د روان کال د جوزا په شپږمه اعلان وکړ چې افغانستان ته د درملو د صادرولو په اړه یې د طالبانو د عامې روغتیا له وزارت سره هوکړې ته رسېدلی او ټاکل شوې چې لومړۍ جوپه درمل په راتلونکو دوو میاشتو کې ولېږي.
له دغو هڅو سره سره، درملپلورونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د ځینو پاکستاني درملو بدیلونو ته د لاسرسي ستونزه لا هم نه ده حل شوې.
ځايي سرچینې وايي چې د دې بندیز پلي کېدل په ټولو ولایتونو کې یو شان نه دي. په کندهار کې ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې په دغه ولایت کې د پاکستاني درملو د راټولولو بهیر د شمالي او لوېدیځو ولایتونو په څېر په شدت نه تعقیبېږي او دغه درمل لا هم په بازار کې شته.
په هرات او بلخ کې درملپلورونکي د قانون د پلي کېدو دغه توپیر «دوهګونی سیاست» بولي. دوی همدارنګه ادعا کوي چې له طالبانو سره نږدې ځینې شبکې د درملو په قاچاق کې ونډه لري. افغانستان انټرنشنل نه شي کولای دغه ادعاوې په خپلواکه توګه تایید کړي.
طالبانو تر دې مخکې ویلي وو چې د قاچاقي لارو هېواد ته وارد شوي درمل د کیفیت د کنټرول رسمي پړاوونه نه تېروي او ښايي اړین روغتیايي معیارونه ونه لري.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند، شرافت زمان، هم له فرانس پرېس خبري اژانس سره په خبرو کې د تقلبي درملو واردات د دې ډلې د درملو د پالیسۍ د بدلون له لاملونو څخه بللي وو. هغه ویلي وو چې د درملو د وارداتو د سرچینو بدلول وخت ته اړتیا لري.
د نړیوال بانک د شمېرو له مخې، پاکستان په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان ته د شاوخوا ۱۸۷ میلیونه ډالرو او په ۲۰۲۵ کال کې د څه باندې ۱۵۴ میلیونه ډالرو په ارزښت درمل صادر کړي دي. څېړنیز راپورونه ښيي چې افغانستان په تېرو کلونو کې د خپلو اړتیا وړ درملو شاوخوا ۶۰ تر ۷۰ سلنه له پاکستان څخه برابرول.