هغې د دې پلان په اړه له خپل پلار سره خبرې کړې دي. سید سرور چې د څو لسیزو په اوږدو کې یې د افغانستان سیاسي او ټولنیز بدلونونه تجربه کړي، خپلې لور ته ورپه یادوي چې د دغه هېواد تاریخ څو ځله د خلکو پر وړاندې ناڅاپي لارې او بدلونونه راوړي دي.
مریم هم هیله لري چې یوه ورځ د بېرته ستنېدو لپاره شرایط برابر شي.
هغه لا له وړاندې پوهېږي چې د نیکه د زاړه کور په زیرخانه کې کومه کوټه د هغې د کار دفتر کېدای شي.
خو د دې هیلې پوره کېدل په هغو شرایطو پورې تړلي دي چې د هغې له واک او اختیار څخه بهر دي.
نیکه یې نور ژوندی نه دی او طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې واک ته له بېرته رسېدو راهیسې د نجونو او ښځو پر زدهکړو پراخ محدودیتونه لګولي دي؛ په دغو محدودیتونو کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو او پوهنتونونو ته د ښځو پر تګ بندیز هم شامل دی.
خو د دغو ټولو بدلونونو په منځ کې یو څه لا هم پر خپل ځای پاتې دي: د پوهې لېوالتیا او د پوښتنو کولو شوق.
مریم لا هم د امالبلاد د خپل نیکه کور ته د بېرته ستنېدو په اړه فکر کوي؛ د نیکه کتابتون، له ګلونو ډک انګړ او هغه بام یې په یاد دی چې په صافو شپو کې به یې پر سر له ستورو ډک اسمان ځلېده.
هغه نجلۍ چې یوه ورځ به یې کتاب راواخیست او د کور بام ته به ختلې وه، اوس یې په هاروارډ پوهنتون کې د دوکتورا له رسالې څخه دفاع کړې ده.
خو د هغې خوب لا هم هماغه پخواني ځای ته ورګرځي: یوه ورځ بېرته بلخ ته ستنه شي او د علم، ستورپوهنې او پوښتنو کولو لپاره یو مرکز جوړ کړي.
ښايي په مزارشریف کې د «شپې پوښتنې» لوبه یو ځل بیا پیل شي. دا ځل نه یوازې د یوه پلار او لور ترمنځ، بلکې د نجونو او هلکانو د یوه داسې نسل ترمنځ چې وکولای شي په ازاده توګه د نړۍ په اړه پوښتنې وکړي، څېړنې وکړي، زدهکړې وکړي او د نړۍ د پېژندلو لپاره هڅې وکړي؛ داسې نړۍ چې زدهکړه او پوښتنې کول پکې منع نه وي.
افغانه خبریاله او د ښځو د حقونو فعاله نسرین شیرزاد وايي، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو بیا واک ته رسېدو نه یوازې افغان ښځې له کار او زدهکړو محرومې کړې، بلکې د ټولنې د نیمایي برخې غږ یې هم کمزوری کړ.
نسرین شیرزاد له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، که څه هم په افغانستان کې د ښځو لپاره له کوره د وتلو، کار کولو او د خپلو حقونو غوښتنه اسانه نه ده، خو له دې ټولو محدودیتونو سره سره د طالبانو د لومړۍ دورې وروسته وتوانېدې خپل ږغ پورته کړي او نړیوالو ته یې ورسوي.
د نوموړې په وینا، په تېرو شلو کلونو کې زرګونو افغان ښځو د زده کړو، کار، ټولنیز فعالیت او مبارزې لپاره هیلې او موخې لرلې، مبارزه یې کړې وه، د ښځو ګډون په تولنیزو برخو کې برڅېره شوی وو، خو د طالبانو واک ته له رسېدو سره د هغوی ډېری هیلې له منځه ولاړې او د پرمختګ لارې یې محدودې شوې، ډیرې کډوالي شوې او د افغانستان سیاسي او ټولنیزه برخه د ښځو له حضوره تشه شوه.
شیرزاد وايي، افغان ښځو په بېلابېلو برخو کې د پام وړ لاسته راوړنې لرلې او هڅه یې کوله د خپل راتلونکي لپاره کار وکړي، زده کړې وکړي او په ټولنه کې اغېزناک رول ولوبوي، خو اوس له داسې وضعیت سره مخ دي چې د هغوی د فردي او ټولنیز حضور د محدودولو هڅې روانې دي.
نسرین شیرزاد په خبرو کې د خپلې خبریالۍ د دورې یوه خاطره هم بیان کړې، چې د افغانستان له ملي ټلوېزیون سره د کار پر مهال یې له یوه طالب چارواکي سره د دوحې د سولې خبرو په اړه مرکه کړې وه.
نوموړې وايي، له طالب چارواکي یې پوښتنه کړې وه چې که د سولې خبرې بریالۍ شي، ایا په راتلونکي کې به هم د همدې مېز تر شا سره کښېنو او مرکه به وکړو؟
د شیرزاد په وینا، د طالب چارواکي ځواب یې تر نن ورځې په غوږونو کې انګازې کوي. هغه ورته ویلي وو: «نه، هېڅکله نه ځکه تر څو چې ستاسو پر سر کوچنی ټیکری وي او سینګار کوئ، هېڅکله به اجازه درنه کړو. دلته باید ستاسو پر ځای یو نارینه ناست وي.»
شیرزاد وايي، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د ښځو پر وړاندې اوسني محدودیتونه د هماغه طالب چارواکي د خبرو عملي بڼه ده او هغه څه دي چې نوموړي د سولې له خبرو وړاندې هم د ښځو په اړه څرګند کړي وو.
نسرین شیرزاد له افغان ښځو غوښتي چې د خپلو حقونو لپاره مبارزې ته دوام ورکړي، له ستونزو سره سره خپلې هیلې ژوندۍ وساتي او هېڅکله ماتې ونه مني.
د نوموړې څرګندونې په داسې حال کې دي چې په افغانستان کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د نجونو پر منځنیو او لوړو زده کړو، د ښځو پر کار او په بېلابېلو ټولنیزو برخو کې د هغوی پر حضور پراخ محدودیتونه لګول شوي دي.
د ښځو د حقونو فعالانو او د بشري حقونو نړیوال بنسټونه په وار وار د دغو محدودیتونو د پای ته رسېدو غوښتنه کړې، خو افغان ښځې لا هم د زده کړو، کار او ټولنیز مشارکت په برخه کې له جدي خنډونو سره مخ دي.
نوري وايي، هڅه کوي چې خپله کار خونه کې هغو نجونو ته کار زمینه مساعده کړي چې له زدکړو محرومې شوې او د کور د سرپرستانې دي خو د نوري په وینا سره له دې چې د دوی د کارخونې د فعالیت یو کال او پنځه میاشتې کېږي خو د افغانستان د کمزوري بازار او محدودو اقتصادي امکاناتو له امله د کار پراختیا له ستونزو سره مخ ده.
فېروزه داوود چې د لېسانس تر کچې زدهکړې لري او پخوا یې په څارنوالۍ کې دنده ترسره کړې، وايي، په ۲۰۲۱ کال کې د سخت اقتثصادي ستونزو او ډیپریشن د خلاصون په موخه په کابل یې د خیاطۍ او لاسي صنایعو کار پیل کړ.
فیروزه افغانستان انترنیشنل - پښتو ته په خبرو کې وایي، هیله مي دا وه چې یوه ورځ به زه د افغانستان لوی څارنوالۍ مشره کېږم، خو ما خپل همت له لاسه ندی ورکړی او هغه هیله مي پر ځای ده او زه به دا په عمل کې ثابت وم یوه ورځ خو هغې ورځې ته د رسیدو په تمه اوس خوشحاله یم چې نه یوازی خپل د کورنۍ لګښت په خپل مټ پیدا کولای سم بلکه شاوخوا ۳۵ نجونې په مرکز کې راسره روزم او تر دې دمه نږدې ۷۰ نجونې مي له مرکز فارغې شوې دي او په خپلو کورنو کې یې ځانته خپل واړه کار بار پیل کړی دی.
فیرزوه داوود سره په کار خونه کې ۳۵ محصلاني په کار بوختي دي
فیروزه وايي، په دغه مرکز کې د خیاطۍ ترڅنګ د مرۍدوزۍ، ګلدوزۍ او چرمهدوزۍ زدهکړې هم ورکول کېږي.
فریال ریسي چې شاوخوا ۱۵ کاله کېږي د خیاطۍ په برخه کې کار کوي، وايي، اوس شپږ نجونې چي د افغانستان په خصوصي رسنیو کې کار کاوه او پینځه د ادبیاتو او انجینرۍ پوهنځي له لومړي سمستر تر دریم پوري محصلې وې ورسره خیاطي زده کوي.
د هغې په وینا، ټولې زدهکوونکې هغه نجونې دي چې له رسمي زدهکړو پاتې شوې او غواړي د یوه مسلک په زدهکړه خپل راتلونکي ته لاره هواره کړي.
ریسي وايي، زه نالوستي وم او مور مي په ماشومتوب کې واده کړم نو دا چی د کلیو ژوند یوازي پر مالدارۍ مخته نه ځی نو ځکه خپل د مور په مرسته دا کار خونه جوړه کړې خو د لوستو نجونو اوسني حالت او د خپلو لوڼو په ګ
سودابه چې د ادبیاتو پوهنځي د دوهم کال محصله وه وایي، هیله یې دا وه چی یوه ورځ به ښونکې کیږي او د وطن بچیان به روزي خو هغه وايي اوس هم خوښه ده او هیله لري چی دا تورې شپې به سبا شي او خپلو هیلو ته د رسیدو لپاره هره ورځ زحمت کاږي.
سلما حیدري چي د یوه خصوصي رسنۍ کارکونکې وه، وايي د خبریالۍ سره مي مینه ډیره وه خو چی کله د رسنیو دروازه پر مخ وتړل شوه نو د خپل مور او دوو خویندو سرپرستي ځوروله هغه وايي یو ځل مي نیت وکړ چې پر سړک کښینم او خیرات ټولول پیل کړم او کله به می زړه شو چې ځان وژنه وکړن خو بیرته به می د مور هغه خبره رایادیدل چي همت مه بایله د ژوند دوهم نوم مبارزه ده ته باید قوي اوسې.
نوموړې وايي، د خیاطۍ فرمایشونه لري او غواړي خپل تولیدات د انلاین پلور له لارې هم بازار ته وړاندې کړي، خو مالي امکانات یې محدود دي.
له بلې خوا، په خیاطۍ او لاسي صنایعو بوختې نجونې وايي، دوی د پښتو، دري او انګلیسي ژبو د لوستلو او لیکلو وړتیا لري او کولای شي خپلې ورځنۍ ستونزې حل کړي، خو د زدهکړو له دوام څخه محرومیت یې د راتلونکي په اړه اندېښمنې کړې دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) او یونیسکو په وینا، افغانستان یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له منځنیو او لوړو زدهکړو محرومې دي. د دې محدودیتونو له امله میلیونونه نجونې د زدهکړو له فرصتونو بېبرخې شوې دي.
د کار نړیوال سازمان هم په خپلو راپورونو کې د افغان ښځو د کار پر وړاندې د محدودیتونو او د هغوی د اقتصادي فرصتونو د کمېدو په اړه اندېښنه ښودلې ده.
د ښځو د زدهکړو او کار محدودیتونه داسې مهال دوام لري چې د خیاطۍ او لاسي صنایعو په څېر کوچني فعالیتونه د یو شمېر ښځو او نجونو لپاره د عاید یوازینۍ سرچینه ګرځېدلې ده.
دوی وايي، غواړي د کار او زدهکړو دواړو حق ولري، څو نه یوازې د خپلو کورنیو ملاتړ وکړي، بلکې د ټولنې په پرمختګ کې هم ونډه واخلي.
طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته د نجونو او ښځو پر زدهکړو او کار پراخ محدودیتونه ولګول. د هماغه کال په سپټمبر کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي وتړل شول او د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې د ښځو پر پوهنتوني زدهکړو هم بندیز ولګېد. ورپسې ښځې له ګڼو دولتي او نادولتي ادارو او د کار له ځینو برخو هم منع شوې.
د دغو محدودیتونو له امله میلیونونه نجونې له زدهکړو پاتې شوې او ګڼې ښځې یې د اقتصادي خپلواکۍ او کار له فرصتونو محرومې کړې دي. په همدې حال کې، یو شمېر ښځې او نجونې د خپلو کورنیو د اقتصادي اړتیاوو پوره کولو لپاره خیاطۍ، لاسي صنایعو او نورو کوچنیو کاروبارونو ته مخه کړې ده.
دملګرو ملتونو او نړیوالو بنسټونو په وار وار د افغان ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار د محدودیتونو د لرې کېدو غوښتنه کړې او خبرداری یې ورکړی چې د دغو بندیزونو دوام به د افغانستان پر اقتصادي او ټولنیز راتلونکي اوږدمهاله اغېزې ولري.