روزنامهنگار، افغانستان اینترنشنال
افغانستان بارها دستخوش تغییر سیاسی بوده؛ اما همواره یک چیز ثابت مانده است: خشونت. شاید هنوز هم بسیاری تصور کنند راهی جز این وجود ندارد. اما محمد امین احمدی، استاد دانشگاه و پژوهشگر افغانستان، در کتابی با نام «درآمدی بر مقاومت عاری از خشونت» مسیر دیگری را برای تغییر ارائه میکند.
در کتابی که به تازگی زیر عنوان «درآمدی بر مقاومت عاری از خشونت» منتشر شده، نویسنده مسیری غیر از خشونت را برای تغییر ارائه میکند؛ مسیری که به باور او بر «حقیقت»، حفظ کرامت انسانی و نیروی همبستگی تکیه دارد.
آقای احمدی استدلال میکند که قدرت هیچ حکومتی ذاتی نیست، بلکه بر پایه اطاعت و همکاری مردم شکل میگیرد. اگر این همکاری متوقف شود، ستونهای اقتدار فرو میریزد. احمدی در این کتاب توضیح میدهد چگونه نافرمانی مدنی، عدم همکاری و مشارکت گسترده میتواند بدون خشونت نظامهای سرکوبگر را از درون تضعیف کند.
نه گفتن؛ پایان اطاعت و آغاز تغییر
کتاب، با زبانی روشن و استوار بر پژوهشهای دانشگاهی، سه محور اصلی را به هم پیوند میدهد: فلسفه عدم خشونت، نظریه سیاسی قدرت مردم، و تجربههای میدانی قرن بیستم و بیست و یکم.
در نگاه احمدی، «پیروی فعال از حقیقت» که با مفهوم «ساتیاگراها» در فلسفه مقاومت مدنی گاندی گره خورده، هسته معنوی و اخلاقی مقاومت است. به نوشته او، حقیقت باید در اندیشه، گفتار و کردار جاری باشد و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود. این معنا را با نقل قولی از گاندی برجسته میکند: «وفاداری عمیق به حقیقت، یگانه توجیه وجود ماست؛ همه فعالیتهای ما باید بر حقیقت متمرکز باشد.»
کتاب از همان آغاز یادآور میشود که اگر حقیقت در ذهن، زبان و عمل یکپارچه حضور نداشته باشد، مقاومت بیخشونت تهی میشود و در برابر فشار دوام نمیآورد. به همین دلیل، نویسنده بر اصولی بنیادین پافشاری میکند: پایبندی کامل به حقیقت، نافرمانی از قوانین ناعادلانه، خودداری از همکاری با نظامهای سرکوبگر، پذیرش رنج و فداکاری، و پرهیز از خشونت و نفرت؛ حتی نسبت به دشمنان. به باور او، عدم خشونت فقط یک تاکتیک یا استراتژی نیست، بلکه شیوهای از بودن است که نیرو میآفریند و مانع قدرتپرستی میشود.
در بخش دوم، کتاب از عرصه اخلاق به سیاست میپردازد. احمدی با الهام از جین شارپ، متفکر امریکایی قرن بیستم و از برجستهترین نظریهپردازان «مقاومت عاری از خشونت»، نشان میدهد که قدرت سیاسی امری ذاتی در دست حکومت نیست، بلکه بر پایه اطاعت و همکاری مردم ساخته میشود. گاندی هم در همین چارچوب تاکید میکرد: «صد هزار سرباز بریتانیایی نمیتوانند سیصد و چهل میلیون هندی را کنترل کنند، اگر آن مردم همکاری نکنند.» احمدی توضیح میدهد که اطاعت و همکاری سوخت ماشین قدرتاند و اگر این سوخت قطع شود، دستگاه سرکوب از کار میافتد.
اما چگونه میتوان این اصل را به عمل موثر تبدیل کرد؟ کتاب با صراحت پاسخ میدهد: حقیقت در اندیشه، گفتار و عمل یعنی نپذیرفتن بیعدالتی، به قیمت جان و ترجمه این نپذیرفتن به نافرمانی مدنی و عدم همکاری. احمدی مینویسد: «هیچگاهی و لو به قیمت جان مان، در برابر بیعدالتی سکوت نکنیم و از قوانین و نظام غیر عادلانه اطاعت نکرده و با آن همکاری نکنیم. این همان اصل نافرمانی مدنی است که گاندی آن را با انضباط و دقت به کار گرفت.»
از نظریه تا عمل؛ چگونه مقاومت بیخشونت جان میگیرد؟
کتاب، مانند هر اثر جدی، به پژوهشهای میدانی هم میپردازد؛ بهویژه به تحقیقات اریکا چنووث، نویسنده کتاب «جنبشهای مدنی»، و همکارانش که صدها کمپین قرن اخیر را بررسی کردهاند. بر بنیاد آمارها، از سال ۱۹۰۰ تا ۲۰۱۹، بیش از ششصد قیام انقلابی در جهان رخ داده که حدود نیمی از آنها عاری از خشونت بوده است. کارنامهها نشان میدهند جنبشهای بیخشونت نزدیک به ۴۶ درصد موفق بودهاند، در حالی که جنبشهای مسلحانه تنها حدود ۲۰ درصد به موفقیت رسیدهاند. این تفاوت در هزینهها نیز چشمگیر است: راهبرد بیخشونت بیش از ۲۰ برابر تلفات کمتر داده و در سه سال به نتیجه رسیده، در حالی که مسیر مسلحانه میانگین نه سال طول کشیده است.
احمدی با اشاره به تجربههای جدید هشدار میدهد که حکومتهای اقتدارگرا روشهای کنترل اعتراضات مردمی را از یکدیگر میآموزند و به اشتراک میگذارند. همین واقعیت، ضرورت سازماندهی شبکهای گسترده، ایجاد ائتلافهای بزرگ، آموزش و برنامهریزی منسجم و در نهایت بسیج هرچه بیشتر گروههای متنوع مردم را دوچندان میکند. او یادآور میشود که مشارکت وسیع و متنوع، همراه با پایبندی به اصول عدم خشونت و تداوم مبارزه در برابر سرکوب، میتواند در تغییر وفاداری ستونهای قدرت نقشی تعیینکننده داشته باشد. این نکته بارها در متن برجسته میشود تا نشان دهد انضباط، آموزش و تنوع تاکتیکی فقط شعار نیستند، بلکه ابزارهایی حیاتی برای زنده نگه داشتن جنبشاند.
وقتی بحث به کشورهایی با تبعیض ساختاری میرسد، کتاب از اخلاق به حوزه عدالت نزدیکتر میشود. احمدی با صراحت به «آپارتاید مذهبی و جنسیتی» در افغانستان اشاره میکند و توضیح میدهد که چگونه زنان از جایگاه «غایت بالذات» بودن خارج شدهاند. او تبعیض سیستماتیک علیه زنان را نه صرفاً نقض عدالت، بلکه شکستن کرامت انسانی میداند. در این چارچوب، دختری که در زیر سلطه طالبان میخواهد درس بخواند یا فعالیت اجتماعی کند، در مدار حقوق بنیادین قرار دارد، نه در دایره امتیازات بخشیدهشده قدرت. این فصلها علاوه بر بار عاطفی، تحلیلی روشن هم دارند: نشان میدهند مقاومت در چنین شرایطی فقط سیاستورزی نیست، بلکه دفاع از کرامت انسانی است.
کتاب وعده نسخه آماده نمیدهد. احمدی با ارجاع به شارپ تأکید میکند که هیچ الگوی جهانی مشترکی برای تغییر وجود ندارد و هر کشور باید راهبرد ویژه خود را طراحی کند؛ مشخص کند چه ابزارهایی در دسترس است، اختلافها چگونه مدیریت میشوند و برنامه استراتژیک چگونه شکل میگیرد.
منازعه دوامدار افغانستان و گذار به دموکراسی
کتاب در ادامه بر «شرطهای لازم» تأکید میکند، نه فقط بر «امید» یا «اعتراض». احمدی توضیح میدهد که در بافتهایی مانند افغانستان، بدون اجماع بر سر یک چارچوب حقوقی و سیاسی مشترک و همهشمول، سازوکار مقاومت فعال نمیشود. تنها با چنین اجماعی میتوان رهبری شبکهای ریشهدار در سراسر جامعه ایجاد کرد. در عمل، این به معنای آن است که نهادهای مدنی، صنفی، فرهنگی و دینی—با تفاوتهایشان—اگر در حداقل اهداف به توافق برسند و همگی بر عدم همکاری با نظم تبعیضآمیز پایبند بمانند، بستر اجتماعی لازم برای گسترش نافرمانی عمومی شکل میگیرد. در غیر این صورت، هر اعتراض پراکندهای بهسرعت فرسوده میشود.
احمدی توضیح میدهد که افغانستان گرفتار نوعی «منازعه دوامدار اجتماعی» است؛ منازعهای ریشهدار در نیازهای اساسی که ساختارهای موجود نه تنها آنها را برآورده نمیکنند، بلکه سرکوب مینمایند. چون این نیازها قابل معامله نیستند، بدون اصلاح ساختارهای مانع، منازعه حل نمیشود. او میگوید نخست باید بپذیریم منازعه افغانستان از همین نوع است. سپس اهداف و نیازهای همه طرفها روشن شود، حتی اهداف مشروع طالبان و گروههای مشابه، تا بتوان با آنها وارد گفتوگو شد و به راهحل رسید.
به باور نویسنده، گام بعدی، تکیه بر «خرد جمعی دموکراتیک» است. دموکراسی و صلح پایدار زمانی شکل میگیرد که جامعه عقلانیتر شود و اختلافات قومی، زبانی و ملی را از راه گفتوگو و نهادهای قانونی حل کند. به همین دلیل، رشد این خرد جمعی باید از اهداف اصلی مبارزه بیخشونت باشد. از نظر نهادی، کتاب بر تدوین «برنامه انتقال به دموکراسی پایدار» و قانون اساسی دموکراتیک تأکید دارد؛ قانونی که قدرت را هم در سطح مرکز و هم میان مرکز و مناطق توزیع کند، حتی تا حد خودمختاری محلی. به عقیده نویسنده، این تقسیم قدرت تضمینی برای جلوگیری از بازتولید دیکتاتوری است.
خشم پراکنده؛ کنشی سنجیده
احمدی بارها تأکید میکند که قدرت جمعی، تا زمانی که در قالب مقاومت مدنی سازمان نیابد، بالقوه باقی میماند و به قدرت بالفعل بدل نمیشود. اما وقتی سازمان پیدا کند، حتی راه صلح پایدار را هموار میسازد، زیرا زبان خشونت را از سیاست کنار میزند و امکان گفتوگو و درک متقابل را افزایش میدهد. احمدی تاکید میکند در کشوری مانند افغانستان، با مقاومت عاری از خشونت، خشمهای پراکنده میتوانند به کنشی سنجیده و منضبط برای تغییر تبدیل شوند.
از نظر سبک نگارش، متن احمدی دو امتیاز مهم دارد: نخست آنکه گرفتار قدیسسازی گاندی نمیشود و نقدها را هم بازتاب میدهد؛ دوم آنکه اخلاق مقاومت را به روششناسی مقاومت پیوند میزند. این رویکرد هم مخاطب فلسفی را جدی میگیرد و هم خواننده عملگرا را بیپاسخ نمیگذارد. وقتی میگوید «عدم خشونت بعدی از وجود است نه صرفاً تاکتیک»، معنایش خاموشکردن عمل نیست، بلکه دعوت به انضباط و مداومت است. اگر حقیقت در اندیشه و عمل جاری نشود، هدف به ابتذال میافتد و وسیله را آلوده میکند؛ و اگر این انضباط در نهادها و شبکههای اجتماعی ریشه نگیرد، مشارکت گسترده نیز هرگز شکل نمیگیرد.
به همان اندازه مهم است که احمدی خواننده را از دام نفرت دور میکند. او بر تفکیک میان شخص ستمگر و عمل ستم تأکید دارد؛ نکتهای که فقط یک لطافت اخلاقی نیست، بلکه ابزاری راهبردی است تا زبان جنبش روشن بماند و دستاویزی برای سرکوب فراهم نشود.
در بخشهایی که به جوامع اقتدارگرای مذهبی اشاره میکند، میتوان پیوند عدالت و کرامت را بهتر درک کرد. وقتی قانون فرد را از جایگاه انسانیاش پایین میآورد، مقاومت نه انتخابی اخلاقی، که تکلیفی ضروری میشود. و زمانی که قانون آزادیهای بنیادین زنان را نشانه میگیرد، مقاومت به سلاح اخلاقی جامعه برای دفاع از خود بدل میشود. احمدی با نام بردن از «آپارتاید علیه زنان در افغانستان»، همین ضرورت را برجسته میسازد و نشان میدهد که منطق کرامت انسانی میتواند در برابر هر شکل از انسانیتزدایی ایستادگی کند. این فصلها ارزش دیگری هم دارند: با مخاطب دینی نیز سخن میگویند و با ساختن زبان اخلاقی مشترک، راه گفتوگو را جایگزین ستیز هویتی میکنند.
فراتر از تغییر حاکم
کتاب در پایان افق را فراتر از «سرنگونی حاکم» میبرد. نشان میدهد که مقاومت مدنی تنها ابزار تغییر حاکم نیست، بلکه راهی برای بازسازی قرارداد اجتماعی و ساختن آیندهای پایدار است. برای افغانستان، این نکته بسیار کلیدی است؛ زیرا تجربهی چند دهه گذشته ثابت کرده که صرف کنار زدن یک گروه یا رژیم، اگر به نهادهای پاسخگو و قواعد روشن رقابت سیاسی منجر نشود، در نهایت به بازگشت اقتدارگرایی و خشونت میانجامد.
نویسنده با بهرهگیری از پژوهشهای جهانی، از جمله کار جاناتان پینکنی، استاد دانشگاه در امریکا، بر این نکته تأکید دارد که موفقیت مقاومت بیخشونت تنها زمانی پایدار است که شبکههایی که پیشتر نافرمانی را ممکن ساختهاند، پس از تغییر نیز به نهادهایی برای پاسخگو کردن قدرت تبدیل شوند. احمدی همچنین هشدار میدهد که سرکوب لزوماً شکست جنبش را رقم نمیزند. مثلا اگر جنبشهای مردمی در افغانستان بتوانند پرهیز از خشونت را حفظ کنند و روایت اخلاقی خود را تقویت نمایند، خشونت حاکمان میتواند نتیجهای معکوس بدهد و هزینهی سیاسی و اجتماعی سرکوب را بالا ببرد. تجربههای معاصر نشان داده که جنبشها حتی در برابر «سرکوب هوشمند» نیز میتوانند تاکتیکهای تازهای بیابند. نویسنده رسیدن مردم افغانستان به یک «راهبرد جامع» را در گرو سه شرط میداند: نخست، پیوند اعتراضهای قانونی و انضباطِ بیخشونتی با یک برنامهی سیاسی روشن؛ دوم، انتقال قدرت بر پایهی قانون اساسی دموکراتیک که توزیع قدرت را هم در مرکز و هم در مناطق تضمین کند و از بازتولید انحصار جلوگیری نماید؛ و سوم، بازتعریف فراگیر هویت ملی همراه با بیطرفی دولت در حوزههای زبانی و فرهنگی و شکلگیری ائتلافهای گستردهی اجتماعی.
جمعبندی کتاب برای مخاطب درگیر مسایل افغانستان روشن است: مقاومت مدنی تنها لحظهای گذرا برای تغییر حاکم نیست، بلکه روندی است برای ساختن جامعهای که در آن اختلافها از مسیر قانون و نهادها حل میشوند. این مسیر زمانی به نتیجه میرسد که از همان آغاز، اخلاق با سیاست پیوند بخورد، بسیج اجتماعی به نهادهای پایدار تبدیل شود، قدرت بهطور واقعی توزیع گردد و هویت ملی بهشکل فراگیر بازسازی شود.
این تصویر به طور گسترده در شبکههای اجتماعی منتشر شد. نشر این تصویر در مقطعی که افغانستان درگیر فروپاشی بود، خشم بسیاری از افغانها را برانگیخت.
فیض حمید سه روز پس از خروج آخرین سربازان امریکایی از افغانستان به کابل سفر کرد تا آنچه را «پیروزی در افغانستان» میخواند، جشن بگیرد. او همراه با منصور احمدخان، سفیر وقت پاکستان، در هتل سرینا در جمع خبرنگاران حاضر شد و اظهار داشت: «ما برای صلح و ثبات در افغانستان تلاش میکنیم.» او در پاسخ به نگرانیها درباره بازگشت طالبان و آشوب در افغانستان تاکید کرد: «همه چیز خوب خواهد شد.»
این سفر در حالی انجام شد که طالبان مشغول رایزنی برای تعیین رهبری و تقسیم کرسیهای دولتی بودند و اختلافاتی میان شبکه حقانی و طالبان قندهار بر سر تقسیم قدرت گزارش شده بود. برخی منابع از درگیریهای داخلی در ارگ خبر میدادند. در این مقطع، حضور حمید در کابل باعث شد بسیاری او را «طراح کابینه طالبان» بنامند.
گزارشها حاکی از آن بود که فیض حمید میان سران طالبان میانجیگری کرده و به حل اختلافات کمک کرده است. در آن زمان، شبکه حقانی به دلیل ورود زودهنگام به کابل و تسلط بر نهادهای دولتی، از نفوذ بیشتری نسبت به طالبان قندهاری برخوردار بود. همچنین، مقامات سابق دولت افغانستان بیشتر تمایل به همکاری با شبکه حقانی داشتند.
در حالی که بسیاری انتظار داشتند عبدالغنی برادر به عنوان رئیسالوزرای طالبان انتخاب شود، رسانههای پاکستانی از انتخاب حسن آخند به این سمت و انتصاب شماری دیگر از مقامات طالبان خبر دادند.
سفر هیئت پاکستانی به کابل همزمان با اعتراضات گسترده زنان در خیابانهای کابل و درگیری طالبان با جبهه مقاومت ملی در پنجشیر بود. طالبان از این سفر برای اعمال فشار روانی و تبلیغاتی بر پنجشیر استفاده کردند.
حضور فیض حمید این پیام را القا کرد که پاکستان به «عمق استراتژیک» در افغانستان دست یافته است. برداشتها از عمق استراتژیک پاکستان در افغانستان، ایجاد یک دولت اسلامگرا، طرفدار اسلامآباد و مخالف دهلینو بوده است.
اکنون، چهار سال پس از بازگشت طالبان و سفر تاریخی فیض حمید به کابل، آیا واقعاً همانطور که او ادعا میکرد، «همه چیز خوب شد»؟ آیا پاکستان به عمق استراتژیک خود در افغانستان دست یافت؟
در نگاهی کلان، نه تنها پاکستان به اهداف استراتژیک خود در افغانستان نرسید، بلکه حضور طالبان در کابل به چالشی بزرگ برای این کشور تبدیل شد. برخلاف انتظار پاکستان، طالبان به جای همسویی کامل با اسلامآباد، روابط خود با دهلینو را گسترش داد. گفتوگوهای مکرر میان وزرای خارجه هند و طالبان، واگذاری سفارت و قنسولگریهای افغانستان به طالبان، و ارسال کمکهای بشردوستانه هند به افغانستان، نشاندهنده تقویت روزافزون این روابط است.
پیروزی طالبان همچنین به گروههای شبهنظامی مخالف پاکستان، مانند تحریک طالبان پاکستان، جان تازهای بخشید. این گروه در سه سال گذشته حملات بیوقفهای علیه نیروهای امنیتی پاکستان انجام داده است. جداییطلبان بلوچ نیز در در این مدت حملات گستردهای را در این کشور اجرا کردهاند.
داعش شاخه خراسان نیز فعالیتهای خود را در پاکستان افزایش داده و در یکی از آخرین موارد، حملهای به یک تجمع سیاسی در بلوچستان ۱۵ کشته و دهها زخمی بر جای گذاشت. مقامات پاکستانی معتقدند این وضعیت نتیجه مستقیم پیروزی طالبان در افغانستان است. اسلامآباد طالبان را به فراهم کردن پناهگاه برای گروههای مخالف پاکستان متهم میکند. اسلامآباد حتی طالبان را به همکاری با هند در انجام حملات انتحاری و انفجاری در خاک پاکستان متهم کرده است.
این به معنای آن است که حتا با بازگشت طالبان به قدرت به عنوان نیروی نیابتی پاکستان، مرزهای این کشور امن نشده و پاکستان همچنان دغدغه امنیتی از ناحیه افغانستان دارد. طالبان نه تنها به موضع ملیگرایانه ضدپاکستانی-دستکم در بیانیههای رسمی- لغزیده است بلکه تیتیپی را بر روابطش با ارتش و استخبارات پاکستان ترجیح داده است.
افزایش حملات شبهنظامیان باعث شد پاکستان برای اولین بار در ۴۰ سال گذشته تصمیم به اخراج دستهجمعی مهاجران افغان بگیرد. همچنان، در سه سال گذشته، ارتش پاکستان بارها پایگاههای تحریک طالبان پاکستان در ولایتهای خوست، ننگرهار، پکتیا و پکتیکا را بمباران کرده است که در تاریخ افغانستان بیسابقه است. فقدان مشروعیت و محبوبیت طالبان در داخل و خارج از افغانستان باعث شده که پاکستانیها با خیال راحت به خاک افغانستان حمله کنند.
این حملات، بیاعتمادی و تنش میان دو طرف را به شدت افزایش داده و روابط را به پایینترین سطح خود رسانده است. افزایش فشارهای پاکستان سبب نشده است که طالبان از حمایت تحریک طالبان پاکستانی دست بردارد.
اکنون، اسلامآباد در تلاش است با جریانهای مخالف طالبان ارتباط برقرار کند و قرار است نشستی با حضور مخالفان طالبان در پاکستان برگزار شود.
سرنوشت فیض حمید
فیض حمید، رئیس وقت آیاسآی در دوره نخستوزیری عمران خان، اندکی پس از پیروزی طالبان از قدرت برکنار شد. او ابتدا به لوای پیشاور منتقل شد و سپس به اتهام خیانت و فساد از ارتش اخراج و زندانی شد. او هماکنون در بازداشت به سر میبرد.
عمران خان، نخستوزیر سابق پاکستان و حامی اصلی طالبان، نیز سرنوشتی مشابه پیدا کرد و در زندانی در راولپندی محبوس است.
حکومت کنونی پاکستان معتقد است که این کشور بهای «گیلاس قهوه» جنرال سهستاره در کابل را میپردازد. وزیر خارجه پاکستان «اشتباهات» دولت عمران خان را عامل افزایش تروریسم و چالشهای اقتصادی این کشور میداند. بسیاری معتقدند ناامنیهای اخیر و افزایش تروریسم در پاکستان نتیجه تصمیمهای عمران خان و رئیس وقت آیاسآی است.
در واقع، برخلاف آنچه حکومت عمران خان میپنداشت، هیچ چیز به سود پاکستان در افغانستان پیش نرفت. طالبان برخلاف دوره اول حاکمیت خود، دیگر گوش به فرمان اسلامآباد نیستند. این گروه روابط محکمی با چین، روسیه و ایران برقرار کرده و فصل جدیدی از روابط را با دهلینو آغاز کرده است. طالبان مستقیماً با سازمانهای بینالمللی تعامل میکند و کمکها دیگر از طریق اسلامآباد به کابل سرازیر نمیشود. همزمان، سیاست خارجی طالبان از اسلامآباد تعیین نمیشود.
پاکستان نه تنها به اهداف خود در افغانستان دست نیافت، بلکه افغانستان به یک دردسر بزرگ برای اسلامآباد تبدیل شده است. در حالی که دولت پیشین افغانستان، پاکستان را به انجام حملات انتحاری و انفجاری متهم میکرد، اکنون پاکستان طالبان را به چنین اقداماتی متهم میکند.
پاکستان با یک معما رو بهروست و استخوان طالبان افغان در گلویش گیر کرده است. فشارها بر طالبان میتواند این گروه را در موضع ضدپاکستانی قرار دهد و روابط آن را با هند و کشورهای دیگر بهبود بخشد. طالبان افغان به رغم وابستگی به پاکستان، سیاست خارجی سنتی چندجانبه گرایی را در پیش گرفته است. این گروه حتا از امریکا خواسته است که سفارت خود را در کابل بازگشایی کند.
از سوی دیگر، حکومت نوبنیاد طالبان میتواند زیر فشارهای سیاسی و نظامی پاکستان دچار اختلاف و هرج و مرج شود. پاکستانیها در گذشته نشان داده اند که به راحتی میتوانند در میان یک گروه سیاسی اختلاف ایجاد کنند. اما، این بار نتیجه این اختلاف قدرت گرفتن داعش و جبهات مسلح مخالف طالبان در شمال و مرکز خواهد بود. چنین سناریویی همیشه برای پاکستان ترسناک و تلخ بوده است. به ویژه که هرج و مرج، طالبان پاکستانی را از قید هر نوع کنترول خارج کرده و به آن آزادی عمل میبخشد.
گسترش حملات طالبان پاکستانی میتواند دامنه درگیری و عملیات پاکستان در افغانستان را گسترش بخشد که این وضعیت پیامدهای سیاسی و نظامی پیشبینی ناشده و منفی دارد.
پاکستان به منظور اعمال فشار، روابط خود را با جبهات ضدطالبان بهبود بخشیده است و حتا قرار بود میزبان شماری از چهرههای سیاسی و مدنی جدید و مخالف طالبان در اسلام آباد باشد. این تحرکات بخشی از فورمول قدیمی پاکستان برای مهار رژیمها در کابل در ۴ دهه گذشته بوده است.
برخورد صمیمانه رهبران چین، روسیه و هند نظر تحلیلگران امریکایی و البته رئیس جمهور نامتعارف امریکا را به خود جلب کرد. دونالد ترامپ روز سه شنبه در مصاحبهای در واکنش به نشست «شانگهای» در شهر تیانجین چین گفت «اصلا نگران نیست» که ائتلافی علیه ایالات متحده میان چین و روسیه شکل بگیرد. او ارتش امریکا را قویتر از این کشورها توصیف کرد.
روزنامه فرانسوی لوموند در شماره روز سهشنبه خود درباره این نشست نوشت که شی جینپینگ روز یکشنبه از رهبران ۲۰ کشوری میزبانی کرد که ۴۰ درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهند. او در سخنرانی خود از «ذهنیت جنگ سرد» در امریکا و کشورهای متحد آن انتقاد کرد.
سیاست ترامپ برخی از کشورها به خصوص هند را به چین نزدیک کرده است. این در حالیست که حکومت های قبلی امریکا به هند به عنوان قدرت متوزان کننده چین در آسیا می نگریستند و هوای حکومت ناسیونالیست نارندرا مودی را داشتند. با این که ملی گراهای تندرو هندوی حامی حکومت مودی از کمپ ترامپ حمایت کرده اند اما ترامپ اهمیتی به این رابطه نداد و ۵۰ درصد تعرفه بر کالاهای هند وضع کرد. این اقدام باعث ناخرسندی شدید هند شده است.
ترامپ میخواست که با تعرفه سنگین، هند را از خرید نفت روسیه، روغن اصلی ماشین جنگ پوتین در اوکراین، منصرف کند اما در عوض هند به چین و روسیه نزدیک شده است و نارندرا مودی بدون توجه به فشارهای امریکایی برخورد خیلی صمیمانه با پوتین در جریان نشست شانگهای داشت.
لوموند نوشت که هیچگاه پیش از این، مانند این دور، شمار زیادی از کشورهای عضو و ناظر، از مصر تا مالیزیا در نشستهای سازمان شانگهای حضور نیافته بودند. شی از این فرصت برای ارسال پیامی گستردهتر استفاده کرد: فاصله گرفتن از هنجارها و ارزشهای غربی و معرفی چین به عنوان ستون ثبات در جهانی نامطمئن. این جهانی است که ترامپ قصد دارد تمام مناسبات و هنجارهای جاافتاده بین المللی بعد از جنگ جهانی دوم را به شیوه خود برهم بزند و تابع آجندای سیاسی و مالی خود گرداند.
رهبر چین در ضیافت شام افتتاحیه گفت: «دگرگونیهای سرنوشتساز قرن در سراسر جهان شتاب گرفتهاند و عوامل بیثباتی، عدم اطمینان و پیشبینیناپذیری رو به افزایش است.» او افزود: «چنانکه یک ضربالمثل چینی میگوید، در مسابقه صد قایق، آنانی پیشتازند که محکمتر پارو میزنند.»
شی تاکید کرد که هدفش «ترویج توسعه، بهبود مدیریت جهانی و همافزایی توانمندیهای کشورهای جنوب جهانی» است. او صبح دوشنبه نیز آشکارا «ذهنیت جنگ سرد» و «رفتار زورگویانه» غرب را محکوم کرد.
جهانی بدیل
به نوشته این روزنامه، نشست تیانجین تنها آغاز رویدادهای سیاسی بزرگ در چین بود که مهمترین آن رژه نظامی ۳ سپتامبر به مناسبت هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم خواهد بود؛ نمایشی از قدرت ارتش و بازتعریف تاریخی که به باور بیجینگ تاکنون در انحصار غرب بوده است.
برخی رهبران، مانند مودی و رجب طیب اردوغان، پیش از رژه، بیجینگ را ترک میکنند. اما کیم جونگاون، رهبر کوریای شمالی، در کنار حامیانش – چین و روسیه – حضور خواهد یافت تا نمایش وحدت آنها تکمیل شود.
هرچند هر کشور روابط خاص خود را با واشنگتن و بیجینگ دارد، اما حضور همه آنها پیامی واحد داشت: چین در مرکز نظم نوین جهانی مورد نظر کشورهای مخالف تفوق طلبی امریکا است. شی در دیدارهای دوجانبه با رهبران کشورهای عضو نیز کوشید خود را بازیگر قابل اعتماد در چارچوب مناسبات حاکم بین المللی و حافظ نظم و مقررات موجود معرفی کند. او از الکساندر لوکاشنکو، رهبر بلاروس، و مین آونگ هلاینگ، رهبر نظامی میانمار، استقبال گرمی کرد.
یون سون، رئیس برنامه چین در مرکز استیمسون در واشنگتن، گفت: «این لحظه مهمی است برای نشان دادن اینکه چین، روسیه، ایران و کوریای شمالی در شرایط کنونی بیشتر از غرب منسجمتر اند. پیام آنها روشن است: جنوب جهانی در حال متحد شدن است و صدای جمعیاش میتواند از غرب قویتر باشد.»
روابط نزدیک و انعطافپذیر پوتین که چهار روز در چین خواهد ماند، بار دیگر نزدیکی روابط او با شی را به نمایش گذاشت. دو رهبر در یک دهه گذشته بیش از ۴۰ بار دیدار کردهاند. پوتین با حضور در رژه نظامی بیجینگ، دین سفر شی جینپینگ به مسکو در ۹ می را ادا میکند.
لوموند در ادامه نوشت که شی و پوتین میخواهند نشان دهند که دیدار ترامپ با پوتین در آلاسکا تاثیری بر روابط چین–روسیه نداشته است. برعکس، بیجینگ حمایت دیپلوماتیک و صنعتی از مسکو را مشروع میداند، بهویژه حالا که خود ترامپ به پوتین خوشآمد گفته است.
سازمان همکاری شانگهای که در ۲۰۰۱ با شش عضو تاسیس شد، بعدها هند، پاکستان و ایران را نیز پذیرفت. امروز، چین از «حلقه وسیع دوستان» در چارچوب آن سخن میگوید. این سازمان، در کنار بریکس و ابتکار «یک کمربند – یک راه» تنها یکی از ابزارهای گسترش نفوذ جهانی بیجینگ است.
روابط چین با کشورها انعطافپذیر است. در روابط با چین برای هند وزنه تعادل، برای آفریقا و جزایر اقیانوس آرام کمک مالی و بهرسمیتشناسی، و برای ایران، کوریای شمالی و میانمار پوشش دیپلوماتیک و بقای اقتصادی هم است. برخلاف دیپلوماسی امریکا که به کاهش هزینهها و خروج از سازمانهای بینالمللی متمرکز است، چین دیدارهای منظمی با رهبران قارههای مختلف برگزار میکند.
آلفرد وو، استاد دانشگاه ملی سنگاپور، گفت: «چین میخواهد رهبری جهان را برعهده بگیرد و عقبنشینی امریکا این فرصت را برایش فراهم کرده است. این نشستها نشان میدهد که چین شبکهای از شرکا دارد که بخش بزرگی از جمعیت جهان را نمایندگی میکنند. این یک ائتلاف نیست، بلکه یک پلتفرم است. هر کشور منافع خودش را دنبال میکند و چین پختهتر از گذشته با این واقعیت کنار آمده است.»