پنجصد سالگی جنگ پانیپت؛ نبردی که تاریخ هند را دگرگون کرد
دقیقاً پنجصد سال پیش، یکی از سرنوشتسازترین نبردهای تاریخ جنوب آسیا رقم خورد؛ نبردی که مسیر تاریخ شبهقاره هند و توازن قدرت در منطقه و در جهان اسلام را دگرگون ساخت.
دقیقاً پنجصد سال پیش، یکی از سرنوشتسازترین نبردهای تاریخ جنوب آسیا رقم خورد؛ نبردی که مسیر تاریخ شبهقاره هند و توازن قدرت در منطقه و در جهان اسلام را دگرگون ساخت.
در سپیدهدم ۲۱ اپریل ۱۵۲۶، دشتهای وسیع پانیپت آرامآرام به صحنه یک رویاررویی تاریخی بدل شد که سرنوشت هند را در میان گرد و غبار و آتش رقم زد. در این میدان، سپاه کوچک اما منسجم به فرماندهی ظهیرالدین محمد بابر، فرمانروای تیموری کابل، در برابر ارتش بزرگ ابراهیم لودی صفآرایی کرد.
این تقابل در ظاهر نابرابر مینمود: حدود ۱۲ هزار نیروی بابر در برابر سپاه صدهزار نفری که همراه با فیلهای جنگی به میدان آمده بود. اما آنچه در پس این رویارویی نهفته بود، صرفاً یک جنگ نبود، بلکه فروپاشی یک نظم فرسوده و زایش نظمی نوین بود.
ظهیرالدین محمد بابر ،از شاهزادگان تیموری، فرزند عمر شیخ میرزا، حاکم فرغانه در سال ۱۴۸۳ در اندیجان در اوزبیکستان کنونی به دنیا آمد. پیشتر در کشمکشهای قدرت در ماوراءالنهر و نبرد با محمد شیبانی خان، سمرقند و فرغانه را از دست داده و ناچار به ترک دیار شده بود. او در سال ۱۵۰۴ میلادی زمانیکه تازه ۲۱ سال داشت کابل را از محمد مقیم ارغون، دامادکاکایش، الغبیک میرزا، بدون خونریزی تصرف کرد و آنجا را به پایگاه قدرت خود بدل ساخت. کابل برای بابر نهفقط پناهگاه، بلکه نقطه آغاز بازسازی قدرت سیاسی و نظامیاش شد.
در آن زمان، سلطنت لودیان در دهلی با بحرانهای عمیق داخلی دستوپنجه نرم میکرد. سیاستهای سختگیرانه و بیاعتمادی ابراهیم لودی، بسیاری از امیران را به مخالفان خاموش او بدل کرده بود. همین نارضایتیها سرانجام به دعوت از بابر انجامید تا به هند لشکر کشد.
دعوت برخی ناراضیان از جمله دولتخان لودی ،حاکم پنجاب و علاءالدین عالمخان، عمو یا کاکای ابراهیم لودی فرصتی فراهم کرد تا بابر به هند لشکر بکشد. هرچند این متحدان در ادامه پایداری چندانی نشان ندادند و بابر عملاً بدون اتکای جدی به آنان با ارتش دهلی روبهرو شد.
برتری بابر نه در شمار سپاهیان، بلکه در مهارت و استعداد رهبری، نوآوری نظامی و سازماندهی او بود. او با الهام از شیوههای جنگی امپراتوری عثمانی، از توپخانه و سلاحهای آتشین بهره گرفت، ابزاری که در میدانهای نبرد هند هنوز نقشی تعیینکننده نیافته بود.
همچنین بابر از تاکتیک «تولغمه» بهره برد؛ روشی برگرفته از سنتهای نظامی ترک-مغولی که بر تحرک سریع سوارهنظام و احاطه دشمن از دوطرف استوار بود. بابر در میدان پانیپت نیروهایش را به مرکز و جناحین تقسیم کرد و با ایجاد استحکامات موقت از ارابهها (که با طنابهای چرمی به هم متصل شده بودند) خط دفاعی مستحکمی پدید آورد. توپخانه در پشت این مانع قرار گرفت و پیشروی فیلهای جنگی لودی را مختل کرد. صدای مهیب توپها موجب رمکردن فیلها شد و صفوف ارتش لودی را برهم زد.
در میانهٔ روز، نتیجه روشن شد: ارتش لودی در برابر ترکیب آتشبار، تحرک و تاکتیکهای بابر تاب نیاورد. خود ابراهیم لودی در میدان کشته شد و با مرگ او، سلطنت لودیان فروپاشید.
بابر بعدها در کتاب خاطرات خود، بابرنامه، درباره این پیروزی نوشت:
«به لطف خدای متعال، این کار دشوار بر من آسان شد و آن سپاه بزرگ در نیمروزی درهم شکسته شد.»
این پیروزی تنها یک فتح نظامی نبود؛ بلکه نشانهای از ورود «انقلاب باروت» به شبهقاره بود. از این پس، فناوری نظامی و تاکتیکهای نوین بیش از شمار سپاهیان در تعیین سرنوشت نبردها نقش یافتند.
با این پیروزی، بابر بنیان امپراتوری گورکانیان را گذاشت؛ دولتی که بهتدریج به یکی از مهمترین قدرتهای جهان بدل شد و مرکز ثقل سیاسی و فرهنگی جهان اسلام را تا حدی به سوی هند منتقل کرد.
پانیپت بعدها نیز دو بار دیگر صحنه نبردهای سرنوشتساز شد. در سال ۱۵۵۶، سی سال بعد از جنگ اول پانیپت در نبرد دوم پانیپت، جلالالدین محمد اکبر، نوه ظهیرالدین محمد بابر با شکست دادن هیمو، فرمانده ارتش هندو، دهلی را دوباره تصرف کرد و سلطنت گورکانیان را بار دیگر تثبیت کرد. در سال ۱۷۶۱، در نبرد سوم پانیپت، احمد شاه ابدالی نیروهای مراته را شکست داد، هرچند برخلاف بابر و جلالالدین اکبر، حکومت پایدار در هند ایجاد نکرد.
پانیپت امروز دشتی آرام است، اما در حافظه تاریخ، همچنان یکی از گرهگاههای تعیینکننده سرنوشت شبهقاره بهشمار میرود؛ محلی که مسیر تولد امپراتوریی را رقم زد که نهتنها سرنوشت یک منطقه را متحول ساخت بلکه بخشی از جهان را برای همیشه تغییر داد.
فتح دهلی و آگرا آغاز فصلی تازه بود؛ فصلی که در آن امپراتوریی شکل گرفت که بیش از سه قرن دوام آورد و در دوران فرمانروایانی چون جلالالدین اکبر، شاه جهان و اورنگزیب به اوج قدرت رسید.
دستاوردهای گورکانیان تنها به فتوحات نظامی محدود نشد. در عرصه فرهنگ، هنر و معماری این دوره شاهد شکوفایی چشمگیری بود. بناهایی چون تاج محل و لعل قلعه دهلی نمادهای ماندگار این میراثاند. همچنین زبان فارسی در این دوره به یکی از زبانهای اصلی دیوانی و فرهنگی در هند بدل شد.
نکته مهم اینکه برخلاف برخی تصورات رایج، گورکانیان اسلام را به هند نیاوردند؛ پیش از آنان نیز دولتهای مسلمان در این سرزمین حکومت میکردند. اما آنچه آنان به میراث گذاشتند، نظامی پیشرفتهتر در حکومتداری، مالیاتگیری و سازماندهی اقتصادی، اداری و نظامی بود.
امروز، در پنجصدمین سالگرد نبرد پانیپت، بسیاری از تاریخنگاران این رویداد را نقطه عطفی میدانند که نهتنها سرنوشت هند، بلکه مسیر بخشی از تاریخ جهان را برای همیشه تغییر داد. به باور آنها بابر و امپراتوری گورکانیان با ایجاد ساختار اداری منسجم، توسعه شهرها و حمایت از هنر و دانش، تمدنی را در هند بهوجود آورد که آثار آن تا امروز در فرهنگ، زبان، معماری و ساختارهای اجتماعی جنوب آسیا قابل مشاهده است.
در کتابی که پرسی سایکس در سال ۱۹۲۶ درباره مورتیمر دیورند نوشت نشان میدهد افغانستان در مرکز ثقل زندگی سیاسی و اداری او قرار داشته است.
سایکس میگوید پیشروی روسیه به سمت افغانستان مهمترین رویداد آسیای مرکزی در قرن نوزدهم بود و دیورند مهمترین دیپلوماتی بود که مانع تکمیل این پیشروی شد.
زندگینامه دیورند
دیورند در سال ۱۸۵۰ در سیهور هند در ایالت مادیا پرادش کنونی به دنیا آمد، در جوانی وارد خدمات ملکی بنگال شد، در سالهای جنگ دوم افغانستان - انگلیس بهعنوان منشی سیاسی در کنار فردریک رابرتس یکی از مهمترین فرماندهان نظامی هند قرار گرفت.
در دورهای وزیر مختار سفارت بریتانیا در تهران بود و سپس به مقام معاون وزیر و بعد وزیر امور خارجی هند رسید و در ۱۸۹۳ ماموریت کابل و مذاکره بر سر «خط دیورند» را به عهده گرفت.
افغانستان و مورتیمر دیورند
پدر او، سر هنری ماریون دیورند، دههها در هند و افغانستان نقش داشت.
افزون بر این، برادرش ادوارد دیورند نیز در کمیسیون مرز افغانستان خدمت کرد و به افغانستان و آسیای مرکزی سفر داشت. در واقع، مورتیمر دیورند در خانوادهای رشد کرده بود که تجربه، حافظه و حتی اعتبار آن با افغانستان آمیخته بود.
در زمان جوانی دیورند، افغانستان به صحنه رقابت بریتانیا، روسیه و ایران بدل شده بود.
نویسنده کتاب میگوید که افغانستان در آن زمان از درون دچار رقابتهای شدید خاندانها و سرداران از بیرون زیر فشار ایران، روسیه، پنجاب و بریتانیا بود. به باور او، دیورند در ذهن خود با کشوری روبهرو بود که هم مهمترین همسایه هند بود و هم مهمترین میدان کشاکش قدرتهای منطقهای و امپراتوریها.
سایکس، با تکیه بر نوشتههای پدر دیورند میکوشد نشان دهد که از اوایل قرن نوزدهم، بریتانیا افغانستان را بهعنوان «دالان» یا راهی میان ایران و هند میدید. از این نگاه، خطر اصلی این بود که روسیه یا فرانسه از مسیر افغانستان و ایران به سوی هند نزدیک شوند.
به باور نویسنده، افغانستان «کلید امنیت هند» بود و همین نگاه راهبردی بود که بعدتر در ذهن و کار دیورند به اوج رسید.
پدر دیورند در جنگ اول افغان - انگلیس، نظامی بود و از افغانها شکست خورده بود. نویسنده میگوید از همین رو، مورتیمر دیورند، وارث یک تجربه تلخ بود. یعنی در ذهن او و در روایت خانوادگیاش، افغانستان کشوری نبود که بتوان به آسانی آن را در مشت گرفت.
ورود مستقیم به افغانستان
نخستین حضور مستقیم مورتیمر دیورند در افغانستان در جنگ دوم افغان - انگلیس بود. سایکس مینویسد که در سپتامبر ۱۸۷۹، فردریک رابرتس فرمانده جنگ، خواست که دیورند او را در لشکرکشی به کابل همراهی کند و دیورند برای نخستین بار به افغانستان رفت.
پس از پیشروی رابرتس تا چهارآسیاب و نزدیکشدن بریتانیا به کابل، دیورند مداخله کرد. سایکس مینویسد که پس از این پیشروی، قرار بود اعلامیهای صادر شود، اما دیورند به آن اعتراض کرد. به گفته نویسنده، دیورند آن متن را از نظر لحن و مضمون نادرست میدانست و معتقد بود زبان آن، هم امیر را کنار میزند و هم از موضعی متکبرانه برای افغانها درس تاریخ میدهد، در حالیکه به گفته او خود بریتانیا نیز در گذشته نسبت به آنان بیعدالتی کرده بود.
دیورند با رابرتس بحث کرد و سرانجام مامور شد متن دیگری بنویسد.
پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، نقش دیورند در اداره امور خارجی هند گسترش یافت و افغانستان هرچه بیشتر به کانون کار او بدل شد.
سایکس، دیورند را مردی میداند که پیچیدهترین مسائل را به آسانی میفهمید، به چند زبان از جمله فارسی کار میکرد و از همان آغاز شیفته مسائل بزرگ مرزی بود. او برای آنکه در اداره امور خارجی بهتر کار کند، فارسی را با شتابی کمنظیر آموخت و از این رهگذر، خود را برای ورود به پروندههای ایران و افغانستان آماده ساخت.
در دهه ۱۸۸۰، با نزدیکشدن روسیه به مرو و پنجده، خطر درگیری بر سر مرزهای شمالی افغانستان شدت گرفت.
سایکس این دوره را نقطه اصلی بحران و نیز اوج نشان دادن توانایی دیورند میداند.
نگاه دیورند به همه مرزهای افغانستان
یکی از فصلهای مهم این کتاب، «دروازه شمالی هند» نام دارد.
در این فصل، سایکس میکوشد نشان دهد که دیورند افغانستان را تنها از منظر کابل و قندهار نمیدید. او به گلگت، چترال، واخان، بدخشان و گذرگاههای شمالی نیز به چشم حلقههای دفاعی هند مینگریست.
از خود دیورند در این فصل نقلوقول شده که مرز کشمیر، اگر درست شناخته و نگهداری شود، یکی از نیرومندترین خطوط دفاعی جهان است.
در نگاه او، افغانستان مجموعهای از راهها، تنگهها، قبایل و فضاهای کوهستانی بود که باید در برابر روسیه مهار میشد.
عبدالرحمن خان و دیورند
پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، هند بریتانیوی میکوشید افغانستان را به خود نزدیک کند. در همین فضا، دیورند در ۳۵ سالگی به مقام وزیر امور خارجی هند رسید.
سایکس، با تکیه بر یادداشتهای شخصی دیورند، از عبدالرحمن خان چهرهای ارایه میکند که بر کشوری پر از قبایل یاغی، بیاعتماد و جنگجو حکومت میکند و ناچار است با خشونت نظم را نگه دارد. در این روایت، شورش غلزاییها، ناآرامیهای هرات، دشواری فرمانبرداری قبایل و بیماری خود امیر، همگی بخشی از فضایی است که دیورند باید آن را میفهمید.
سایکس مینویسد که در مقطعی، عبدالرحمن خان چنان بدگمان شده بود که دیورند را دشمن شخصی خود میپنداشت. این سوءظن از راه شخصی به نام پاین به کلکته منتقل شد. پاین به اداره امور خارجی گفت که امیر باور دارد دیورند نسبت به او خصومت دارد و سیاست هند بریتانوی نیز از همین خصومت رنگ میگیرد. اما او میانجیگری کرد و سوءتفاهم را کاهش داد. سپس امیر به این نتیجه رسید که دیورند در اصل خیرخواه او است.
اوج کار دیورند در افغانستان، بیتردید ماموریت کابل در ۱۸۹۳ است. یک پژوهش دانشگاهی که در سال ۲۰۱۳ منتشر شده، این ماموریت را نقطه عطف او میداند.
پیش از آن، در هند بریتانوی بحث بر سر این بود که مرز جنوب شرقی افغانستان کجا باید باشد، تا چه حد باید به کوهها و گذرگاهها نزدیک شد و چگونه میتوان هم پیشروی روسیه را مهار کرد و هم از قبایل مرزی و یورشهای آنان جلوگیری کرد.
سایکس میگوید که دیورند سالها درباره این موضوع مطالعه و حتی بررسی میدانی کرده بود.
مذاکرات کابل در ۲ اکتبر ۱۸۹۳ آغاز شد و در ۱۲ نوامبر همان سال به امضای توافق انجامید.
در نتیجه این توافق، بخش بزرگی از نواحی قبایلی مانند سوات، باجور، چترال، کرم، بخشی از وزیرستان و گذرگاه خیبر در سمت هند بریتانوی قرار گرفت و افغانستان کریدور واخان را نگه داشت.
در این کتاب به نقل از خود دیورند آمده است که بریتانیا وعده داد با خرید و واردات جنگافزار برای امیر مخالفت نکند و کمکهایی نیز فراهم شود.
سایکس این توافق را یکی از دو دستاورد اصلی مورتیمر دیورند میخواند.
نویسنده میگوید که دیورند قصد نداشت مرز اداری هند را جلو ببرد و بیشتر به «کنترول سیاسی» فکر میکرد.
خط پر تنش مرزی در افغانستان به این ترتیب به نام دیورند معمار این خط مسما شد.
اسناد نقلوقول شده از مورتیمر دیورند نشان میدهد که او گفته بود: «توازن تا حد زیادی به سود ما است و عملا در برخورد با قبایل مرزی دست ما را باز میگذارد.»
مورتیمر دیورند در سال ۱۹۲۴ درگذشت و در انگلستان دفن شد. اما پدرش، سر هنری ماریون دیورند، در محوطه کلیسای سنت توماس در دیره اسماعیل خان در پاکستان امروزی دفن است.
