روزنامهنگار
پس از نزدیک به پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، شمال و شمالشرق افغانستان به یکی از کانونهای اصلی چالش برای این گروه تبدیل شده است. برگزاری نشستهای امنیتی در سطح والیها و متعاقب آن سفر وزیر دفاع و شمار دیگر از مقامات طالبان به این منطقه، حاکی از نگرانیهای فزاینده امنیتی است.
این تحرکات نظامی و سیاسی را میتوان حاصل همزمان سه عامل دانست: افزایش نارضایتیهای محلی و شکافهای درونگروهی طالبان، تغییر رویکرد جریانهای مخالف مسلح، و موقعیت پیچیده ژئوپلیتیکی شمالشرق افغانستان.
بدخشان؛ مرکز تنشهای جدید
در دو هفته اخیر، ولایت بدخشان شاهد چندین مورد تنش و درگیری بوده است.
تنش نخست؛ مسلح شدن گروهی در ولسوالی جرم است. براساس گزارشها، دستکم ۳۰ تن از باشندگان درهخستک ولسوالی جرم، به رهبری فردی به نام ضابط کریم که از نظامیان پیشین معرفی شده، علیه طالبان دست به اقدام مسلحانه زدهاند. طالبان برای مهار این وضعیت نیروهای کمکی به منطقه اعزام کرده و عملیات تحت نظارت مقامهای محلی این گروه انجام شده است.
در جریان این درگیریها، سه تن از افراد مخالف بازداشت شدهاند؛ اما تلاش برای مهار کامل این گروه تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده است.
ضابط کریم و همراهانش اعلام کردهاند که به جبهه آزادی افغانستان پیوستهاند و مدعیاند در بخشهای مختلف بدخشان نیرو دارند.
طالبان در ادامه، واحدهای نظامی بیشتری را به منطقه خستک جرم اعزام کردند. این منطقه از نظر جغرافیایی موقعیتی راهبردی دارد. همچنین برخی چهرههای ناراضی درون طالبان، از جمله صلاحالدین سالار که در سالهای اخیر چندین بار موضع انتقادی اتخاذ کرده، از همین حوزه برخاستهاند.
تنش دوم؛ درگیری بر سر تخریب مزارع کوکنار در ارگو
در ولسوالی ارگو، تنش بر سر تخریب مزارع کوکنار در منطقه آتنجلو به درگیری انجامید. در این رویداد دو نفر، از جمله یک کودک، جان باختند و شماری نیز زخمی شدند.
در پی این رویداد، باشندگان محل شاهراه تخار ـ بدخشان را برای دو روز مسدود کردند. با حضور مقامهای طالبان و گفتوگو با مردم، مسیر بازگشایی شد؛ اما گزارشها حاکی است که تنش همچنان ادامه دارد و در روزهای اخیر شماری از باشندگان به اتهام مشارکت در اعتراضها بازداشت شدهاند.
تنش سوم؛ درگیری در ولسوالی شکی
در ولسوالی شکی نیز میان باشندگان محل و نیروهای طالبان درگیری رخ داده که در نتیجه آن دو نفر کشته و حدود ۱۵ نفر زخمی شدهاند.
درگیری در شکی بر سر معدن قطقطی بوده است. این درگیری میان مردم و افراد جمعه فاتح، معاون والی طالبان در زابل، بر سر توزیع زمینهای معدن طلا صورت گرفت.
درگیری در ولسوالی خاش
در خاش، اختلاف بر سر علفچرها به تنش انجامید و دستکم ۱۵ نفر زخمی شدند. گزارش شده این درگیری میان افراد وابسته به قاری واصل، معاون فرقه بدخشان، و باشندگان محل رخ داده است.
در پی این رویدادها، والی طالبان به همراه نیروهای قطعه ویژه وابسته به هبتالله به حوزه دروازها سفر کرد. گزارشها حاکی است که فعالیت استخراج معادن در برخی ولسوالیهای درواز متوقف شده و شماری از افراد نزدیک به برخی فرماندهان طالبان بازداشت شدهاند.
والی طالبان حدود یک هفته در منطقه حضور داشت و طی این مدت، بازداشتهایی نیز صورت گرفته است.
منابع محلی از فضای متشنج در بدخشان خبر میدهند و میگویند نیروهای کمکی بیشتری از مرکز به این ولایت اعزام شدهاند.
همچنین نگرانیها درباره نارضایتیهای محلی و احتمال گسترش اختلافات، موجب سفر قاری فصیحالدین، رئیس ستاد ارتش طالبان، به ولسوالی نسی شده است.
اعزام نیرو به بدخشان
در دو ماه گذشته، دو قطعه ویژه از مرکز به دستور هبتالله، رهبر طالبان به بدخشان اعزام شدهاند؛ موضوعی که مقامهای طالبان نیز آن را تأیید کردهاند. یک قطعه برای کنترول و حفاظت از معادن و قطعهای دیگر برای اجرای برنامه تخریب مزارع کوکنار مستقر شده است.
اما در پی افزایش نارضایتیها و تنشهای اخیر، واحدهای بیشتری از جنوب و قندوز به این ولایت اعزام شدهاند. این نیروها که به سلاحهای سبک و سنگین مجهز هستند، عمدتاً در ولسوالیهای جرم، زیباک، شکی و نسی مستقر شدهاند.
بدخشان همان ولایتی است که طالبان در سال ۲۰۲۱ از آن مسیر نفوذ خود در شمال را آغاز کردند، اما اکنون این ولایت به یکی از حساسترین نقاط برای آنان تبدیل شده است.
موقعیت مرزی بدخشان با تاجیکستان، چین و پاکستان، این ولایت را به منطقهای راهبردی بدل کرده است. افزون بر آن، گزارشهایی درباره حضور گروههای مختلف مسلح فراملی، از جمله جنگجویان آسیای مرکزی، عناصر اویغور، اعضای القاعده و هستههای وابسته به داعش، بر پیچیدگی وضعیت امنیتی این منطقه افزوده است.
در کنار این مسائل، نارضایتیهای محلی بر سر تخریب مزارع کوکنار، نحوه مدیریت معادن و انتصاب نیروهای غیربومی در ساختار اداری طالبان، طی دو سال گذشته بارها به تنش منجر شده است.
انحصار قدرت، معادن و شکافهای داخلی
بخش مهمی از بحران کنونی در شمال، به اختلافات داخلی و رقابت بر سر منابع و نفوذ بازمیگردد. این اختلافات عمدتاً در سه محور قابل مشاهده است:
۱. رقابت بر سر معادن
در بدخشان، بر سر کنترول معادن طلا و سنگهای قیمتی رقابت شدیدی میان فرماندهان محلی و ساختار مرکزی طالبان گزارش شده است. تغییرات مدیریتی در بخش معادن نیز از سوی برخی ناظران در همین چارچوب ارزیابی میشود.
۲. حذف نیروهای بومی
برخی منتقدان میگویند بخش عمده نهادهای محلی در شمال در اختیار نیروهای اعزامی از جنوب قرار گرفته و این وضعیت به افزایش نارضایتی میان طالبان بومی و جوامع محلی انجامیده است.
۳. جابهجایی گسترده نظامی
افزایش جابهجایی نیروها در ولایات شمالی نیز نشانهای از تلاش رهبری طالبان برای مدیریت اختلافات داخلی تلقی میشود؛ اقدامی که به گفته برخی منابع، خطر تنشهای درونگروهی را افزایش داده است.
تحرک مخالفان و تمرکز بر شمال
همزمان با افزایش این تنشها، جریانهای مخالف مسلح طالبان نیز تمرکز بیشتری بر شمال و شمالشرق گذاشتهاند.
در تازهترین مورد، جبهه آزادی افغانستان از آغاز فعالیت در بدخشان خبر داد و عملیاتی را در ولسوالی جرم انجام داد که به گفته این جبهه، تلفات و خساراتی به نیروهای طالبان وارد کرده است.
این تحولات نشان میدهد که مخالفان تلاش دارند از شکافهای داخلی، نارضایتیهای محلی و وضعیت پیچیده امنیتی برای گسترش فعالیتهای خود استفاده کنند.با وجود تأکید طالبان بر تأمین امنیت سراسری، برخی ناظران معتقدند وضعیت میدانی در شماری از مناطق همچنان شکننده است.در شمال و شمالشرق، ولایتهایی مانند بغلان، سمنگان، بدخشان، پنجشیر و بخشهایی از فاریاب از جمله مناطق حساس به شمار میروند؛ جایی که اختلافات داخلی، رقابت بر سر منابع و نارضایتیهای محلی بر وضعیت تأثیر گذاشته است.در شرق نیز کنر، نورستان، ننگرهار و لغمان به دلیل هممرزی با پاکستان و مسائل امنیتی و اجتماعی با چالشهایی روبهرو هستند. برخی باشندگان این مناطق نیز از سهم اندک در ساختار قدرت و مدیریت محلی انتقاد دارند.برخی تحلیلگران همچنین از احتمال همپوشانی منافع میان مخالفان طالبان و فشارهای منطقهای، بهویژه از سوی پاکستان، سخن میگویند؛ هرچند این موضوع همچنان محل بحث است.
جمعبندی
سفرهای فشرده مقامهای ارشد طالبان به شمال نشان میدهد که این منطقه بار دیگر به یکی از محورهای اصلی نگرانی امنیتی تبدیل شده است.
ترکیبی از نارضایتیهای اجتماعی، رقابت بر سر منابع، اختلافات درونی و تحرک جریانهای مخالف، شمال و بهویژه بدخشان را در موقعیتی حساس قرار داده است.
اگر این شکافها و تنشها ادامه یابد، شمال و شمالشرق میتوانند بار دیگر به یکی از مهمترین میدانهای چالش برای حاکمیت طالبان تبدیل شوند.
