روزنامهنگار
پس از نزدیک به پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، شمال و شمالشرق افغانستان به یکی از کانونهای اصلی چالش برای این گروه تبدیل شده است. برگزاری نشستهای امنیتی در سطح والیها و متعاقب آن سفر وزیر دفاع و شمار دیگر از مقامات طالبان به این منطقه، حاکی از نگرانیهای فزاینده امنیتی است.
این تحرکات نظامی و سیاسی را میتوان حاصل همزمان سه عامل دانست: افزایش نارضایتیهای محلی و شکافهای درونگروهی طالبان، تغییر رویکرد جریانهای مخالف مسلح، و موقعیت پیچیده ژئوپلیتیکی شمالشرق افغانستان.
بدخشان؛ مرکز تنشهای جدید
در دو هفته اخیر، ولایت بدخشان شاهد چندین مورد تنش و درگیری بوده است.
تنش نخست؛ مسلح شدن گروهی در ولسوالی جرم است. براساس گزارشها، دستکم ۳۰ تن از باشندگان درهخستک ولسوالی جرم، به رهبری فردی به نام ضابط کریم که از نظامیان پیشین معرفی شده، علیه طالبان دست به اقدام مسلحانه زدهاند. طالبان برای مهار این وضعیت نیروهای کمکی به منطقه اعزام کرده و عملیات تحت نظارت مقامهای محلی این گروه انجام شده است.
در جریان این درگیریها، سه تن از افراد مخالف بازداشت شدهاند؛ اما تلاش برای مهار کامل این گروه تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده است.
ضابط کریم و همراهانش اعلام کردهاند که به جبهه آزادی افغانستان پیوستهاند و مدعیاند در بخشهای مختلف بدخشان نیرو دارند.
طالبان در ادامه، واحدهای نظامی بیشتری را به منطقه خستک جرم اعزام کردند. این منطقه از نظر جغرافیایی موقعیتی راهبردی دارد. همچنین برخی چهرههای ناراضی درون طالبان، از جمله صلاحالدین سالار که در سالهای اخیر چندین بار موضع انتقادی اتخاذ کرده، از همین حوزه برخاستهاند.
تنش دوم؛ درگیری بر سر تخریب مزارع کوکنار در ارگو
در ولسوالی ارگو، تنش بر سر تخریب مزارع کوکنار در منطقه آتنجلو به درگیری انجامید. در این رویداد دو نفر، از جمله یک کودک، جان باختند و شماری نیز زخمی شدند.
در پی این رویداد، باشندگان محل شاهراه تخار ـ بدخشان را برای دو روز مسدود کردند. با حضور مقامهای طالبان و گفتوگو با مردم، مسیر بازگشایی شد؛ اما گزارشها حاکی است که تنش همچنان ادامه دارد و در روزهای اخیر شماری از باشندگان به اتهام مشارکت در اعتراضها بازداشت شدهاند.
تنش سوم؛ درگیری در ولسوالی شکی
در ولسوالی شکی نیز میان باشندگان محل و نیروهای طالبان درگیری رخ داده که در نتیجه آن دو نفر کشته و حدود ۱۵ نفر زخمی شدهاند.
درگیری در شکی بر سر معدن قطقطی بوده است. این درگیری میان مردم و افراد جمعه فاتح، معاون والی طالبان در زابل، بر سر توزیع زمینهای معدن طلا صورت گرفت.
درگیری در ولسوالی خاش
در خاش، اختلاف بر سر علفچرها به تنش انجامید و دستکم ۱۵ نفر زخمی شدند. گزارش شده این درگیری میان افراد وابسته به قاری واصل، معاون فرقه بدخشان، و باشندگان محل رخ داده است.
در پی این رویدادها، والی طالبان به همراه نیروهای قطعه ویژه وابسته به هبتالله به حوزه دروازها سفر کرد. گزارشها حاکی است که فعالیت استخراج معادن در برخی ولسوالیهای درواز متوقف شده و شماری از افراد نزدیک به برخی فرماندهان طالبان بازداشت شدهاند.
والی طالبان حدود یک هفته در منطقه حضور داشت و طی این مدت، بازداشتهایی نیز صورت گرفته است.
منابع محلی از فضای متشنج در بدخشان خبر میدهند و میگویند نیروهای کمکی بیشتری از مرکز به این ولایت اعزام شدهاند.
همچنین نگرانیها درباره نارضایتیهای محلی و احتمال گسترش اختلافات، موجب سفر قاری فصیحالدین، رئیس ستاد ارتش طالبان، به ولسوالی نسی شده است.
اعزام نیرو به بدخشان
در دو ماه گذشته، دو قطعه ویژه از مرکز به دستور هبتالله، رهبر طالبان به بدخشان اعزام شدهاند؛ موضوعی که مقامهای طالبان نیز آن را تأیید کردهاند. یک قطعه برای کنترول و حفاظت از معادن و قطعهای دیگر برای اجرای برنامه تخریب مزارع کوکنار مستقر شده است.
اما در پی افزایش نارضایتیها و تنشهای اخیر، واحدهای بیشتری از جنوب و قندوز به این ولایت اعزام شدهاند. این نیروها که به سلاحهای سبک و سنگین مجهز هستند، عمدتاً در ولسوالیهای جرم، زیباک، شکی و نسی مستقر شدهاند.
بدخشان همان ولایتی است که طالبان در سال ۲۰۲۱ از آن مسیر نفوذ خود در شمال را آغاز کردند، اما اکنون این ولایت به یکی از حساسترین نقاط برای آنان تبدیل شده است.
موقعیت مرزی بدخشان با تاجیکستان، چین و پاکستان، این ولایت را به منطقهای راهبردی بدل کرده است. افزون بر آن، گزارشهایی درباره حضور گروههای مختلف مسلح فراملی، از جمله جنگجویان آسیای مرکزی، عناصر اویغور، اعضای القاعده و هستههای وابسته به داعش، بر پیچیدگی وضعیت امنیتی این منطقه افزوده است.
در کنار این مسائل، نارضایتیهای محلی بر سر تخریب مزارع کوکنار، نحوه مدیریت معادن و انتصاب نیروهای غیربومی در ساختار اداری طالبان، طی دو سال گذشته بارها به تنش منجر شده است.
انحصار قدرت، معادن و شکافهای داخلی
بخش مهمی از بحران کنونی در شمال، به اختلافات داخلی و رقابت بر سر منابع و نفوذ بازمیگردد. این اختلافات عمدتاً در سه محور قابل مشاهده است:
۱. رقابت بر سر معادن
در بدخشان، بر سر کنترول معادن طلا و سنگهای قیمتی رقابت شدیدی میان فرماندهان محلی و ساختار مرکزی طالبان گزارش شده است. تغییرات مدیریتی در بخش معادن نیز از سوی برخی ناظران در همین چارچوب ارزیابی میشود.
۲. حذف نیروهای بومی
برخی منتقدان میگویند بخش عمده نهادهای محلی در شمال در اختیار نیروهای اعزامی از جنوب قرار گرفته و این وضعیت به افزایش نارضایتی میان طالبان بومی و جوامع محلی انجامیده است.
۳. جابهجایی گسترده نظامی
افزایش جابهجایی نیروها در ولایات شمالی نیز نشانهای از تلاش رهبری طالبان برای مدیریت اختلافات داخلی تلقی میشود؛ اقدامی که به گفته برخی منابع، خطر تنشهای درونگروهی را افزایش داده است.
تحرک مخالفان و تمرکز بر شمال
همزمان با افزایش این تنشها، جریانهای مخالف مسلح طالبان نیز تمرکز بیشتری بر شمال و شمالشرق گذاشتهاند.
در تازهترین مورد، جبهه آزادی افغانستان از آغاز فعالیت در بدخشان خبر داد و عملیاتی را در ولسوالی جرم انجام داد که به گفته این جبهه، تلفات و خساراتی به نیروهای طالبان وارد کرده است.
این تحولات نشان میدهد که مخالفان تلاش دارند از شکافهای داخلی، نارضایتیهای محلی و وضعیت پیچیده امنیتی برای گسترش فعالیتهای خود استفاده کنند.با وجود تأکید طالبان بر تأمین امنیت سراسری، برخی ناظران معتقدند وضعیت میدانی در شماری از مناطق همچنان شکننده است.در شمال و شمالشرق، ولایتهایی مانند بغلان، سمنگان، بدخشان، پنجشیر و بخشهایی از فاریاب از جمله مناطق حساس به شمار میروند؛ جایی که اختلافات داخلی، رقابت بر سر منابع و نارضایتیهای محلی بر وضعیت تأثیر گذاشته است.در شرق نیز کنر، نورستان، ننگرهار و لغمان به دلیل هممرزی با پاکستان و مسائل امنیتی و اجتماعی با چالشهایی روبهرو هستند. برخی باشندگان این مناطق نیز از سهم اندک در ساختار قدرت و مدیریت محلی انتقاد دارند.برخی تحلیلگران همچنین از احتمال همپوشانی منافع میان مخالفان طالبان و فشارهای منطقهای، بهویژه از سوی پاکستان، سخن میگویند؛ هرچند این موضوع همچنان محل بحث است.
جمعبندی
سفرهای فشرده مقامهای ارشد طالبان به شمال نشان میدهد که این منطقه بار دیگر به یکی از محورهای اصلی نگرانی امنیتی تبدیل شده است.
ترکیبی از نارضایتیهای اجتماعی، رقابت بر سر منابع، اختلافات درونی و تحرک جریانهای مخالف، شمال و بهویژه بدخشان را در موقعیتی حساس قرار داده است.
اگر این شکافها و تنشها ادامه یابد، شمال و شمالشرق میتوانند بار دیگر به یکی از مهمترین میدانهای چالش برای حاکمیت طالبان تبدیل شوند.
هرچند آمار دقیق و جامعی از بازداشت یا گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان در دست نیست، اما بررسی افغانستان اینترنشنال بر پایه گزارشهای منتشرشده در منابع معتبر بینالمللی نشان میدهد که از دهه ۱۹۹۰ تاکنون، دستکم ۶۰ شهروند خارجی از کشورهای مختلف در افغانستان ربوده یا بازداشت شدهاند.
هرچند همه این موارد بهطور رسمی از سوی طالبان تایید نشده و در بخشی از گزارشها، نقش باندهای جنایی یا گروههای مسلح نیز مطرح شده است، اما در نهایت این رویدادها به طالبان و یا شبکههای مرتبط با این گروه نسبت داده شدهاند.
طالبان در سه دهه اخیر شهروندان امریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ترکیه، چین، هند، جاپان، کوریای جنوبی، کانادا، استرالیا، هالند، ناروی، دانمارک، بنگلادش، نپال، ایران، پاکستان و شماری دیگر از کشورها را گروگان گرفتهاند.
برخی از این افراد در جریان مذاکرات، تبادل زندانی یا عملیاتهای نجات آزاد شدهاند، برخی دیگر پس از ماهها یا سالها اسارت کشته شدهاند و شماری نیز همچنان در وضعیت نامعلوم باقی ماندهاند.
آغاز گروگانگیری خارجیها در سایه قدرتگیری طالبان
رویداد سال ۱۹۹۵ مربوط به توقیف یک هواپیمای باری روسی در قندهار، بهعنوان نخستین مورد شناختهشده از گروگانگیری شهروندان خارجی توسط طالبان مطرح میشود.
در این رویداد، یک هواپیما با هفت خدمه روسی در قندهار تحت کنترول نیروهای طالبان مجبور به فرود شد و خدمه آن برای بیش از یک سال در اسارت نگه داشته شدند. این پرونده در نهایت با فرار این افراد و خروج آنها با همان هواپیما از افغانستان پایان یافت.
در سالهای پس از ۲۰۰۱ و همزمان با تشدید ناآرامیها و حملات طالبان و گروههای همپیمان آن، موارد گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان افزایش یافت.
در این دوره، خبرنگاران، امدادگران، مهندسان و شهروندان کشورهای مختلف هدف ربایش قرار گرفتند و این روند بهتدریج به یکی از ابزارهای فشار و امتیازگیری طالبان در برابر کشورها و نهادهای خارجی تبدیل شد.
پرونده «شلتر ناو اینترنشنال» در سال ۲۰۰۱ یکی از نخستین موارد شناختهشده گروگانگیری شهروندان خارجی در این دوره طالبان است. در این رویداد چندین کارمند سازمان امدادرسان مسیحی «شلتر ناو اینترنشنال» توسط طالبان به گروگان گرفته شدند.این افراد تا اواخر سال ۲۰۰۱ در اسارت باقی ماندند و در نهایت در جریان فروپاشی اداره طالبان آزاد شدند.
اوجگیری گروگانگیری در فضای ناامن افغانستان (۲۰۰۳ –۲۰۲۱)
سال ۲۰۰۳: حسن اونال، مهندس ترکیهای همراه با راننده افغان خود در جریان یک پروژه ساختمانی توسط افراد مسلح منسوب به طالبان در جنوب افغانستان ربوده شدند و پس از چند روز آزاد شدند. بازداشت شهروندان دیگر این کشور توسط طالبان در سالهای پس از آن نیز منتشر شده است.
سال ۲۰۰۴: چند کارمند سازمان ملل بهنامهای آنتا فلانیگان، شهروند بریتانیا، و شقیه حبیبی، شهروند کوزوو، همراه با دیگر کارکنان بینالمللی در جریان گروگانگیری گروهی در کابل توسط طالبان ربوده شدند و چند هفته بعد آزاد شدند.
سال ۲۰۰۵: دیوید جان ادیسون، پیمانکار امنیتی بریتانیایی در افغانستان، توسط طالبان ربوده شد و جسد او چند روز بعد پیدا شد. در همین سال مانیاپان رامان کاتی، مهندس هندی، همراه با محافظان افغان توسط طالبان ربوده شد و چند روز بعد جسد او نیز پیدا شد.
سال ۲۰۰۶: طالبان در رویدادهای جداگانه کاسولا سوریانارایانا شهروند هندی و چهار شهروند مقدونیهای را ربوده و هر دو مورد به قتل گروگانها انجامید. در گزارشها آمده است که طالبان در هر دو مورد مسئولیت را پذیرفتهاند.
سال ۲۰۰۷: در این بازه زمانی چندین مورد گروگانگیری توسط طالبان از جمله ربوده شدن امدادگران فرانسوی، یک خبرنگار ایتالیایی، گروهی از شهروندان کوریای جنوبی و چند شهروند آلمانی گزارش شده است.
در این سال دانیله ماستروجاکومو، خبرنگار ایتالیایی، در تبادل با زندانیان طالبان آزاد شد و از ۲۳ شهروند ربودهشده کوریای جنوبی، دو نفر کشته و باقی پس از مذاکرات آزاد شدند.
سال ۲۰۰۸: ملیسا فانگ، خبرنگار کانادایی، در کابل توسط طالبان ربوده شد و پس از مدتی آزاد شد. پیتر اوسترهاوس، شهروند هالندی، همراه با راننده افغان خود در ولایت قندوز توسط طالبان اختطاف شد و بعدا هر دو آزاد شدند.
در این سال جوانیدیریکه، خبرنگار هالندی، نیز توسط طالبان ربوده و چند روز بعد آزاد شد. گابریله تورسلو، خبرنگار ایتالیایی در هلمند نیز توسط افراد مسلح منسوب به طالبان ربوده و پس از چند هفته آزاد شد.
در همین سال یک شهروند امریکایی نیز در قندهار توسط گروه حزب اسلامی حکمتیار گروگان گرفته شد و پس از عملیات نیروهای ویژه امریکا نجات یافت.
سال ۲۰۰۹: استیفن فارل، خبرنگار نیویارکتایمز، همراه با مترجم افغان خود توسط طالبان ربوده شد و در نتیجه عملیاتی آزاد شد. دیوید استفنسن روهد، خبرنگار دیگر این روزنامه پس از حدود هفت ماه اسارت از محل نگهداری خود فرار کرد.
سال ۲۰۱۰: لیندا نرگر، امدادگر بریتانیایی، در ولایت کنر توسط طالبان گروگان گرفته شد و در جریان عملیات نجات جان باخت.
سال ۲۰۱۲: نیز کایتلان کولمن، شهروند امریکایی، همراه با همسر کاناداییاش توسط طالبان در ولایت میدان وردک ربوده شد و پس از حدود پنج سال اسارت در عملیات نجات آزاد شدند.
سال ۲۰۱۵: استفان ای، کارمند امدادی آلمانی، که توسط طالبان ربوده و بعدا توسط نیروهای سابق امنیتی افغانستان آزاد شد.
سال ۲۰۱۶: کوین کینگ، استاد دانشگاه امریکایی افغانستان و تیموتی ویکس، استاد استرالیایی که در کابل ربوده شدند، در نوامبر ۲۰۱۹ در چارچوب تبادل زندانی میان طالبان و دولت امریکا آزاد شدند.
سال ۲۰۲۰: مارک رندال فرریچز، پیمانکار امریکایی که در کابل ربوده شد و در سپتمبر ۲۰۲۲ در نتیجه تبادل زندانیان آزاد شد.
بازداشتهای هدفمند در دور دوم حاکمیت طالبان (۲۰۲۱–تاکنون)
در دوره حاکمیت دوباره طالبان از سال ۲۰۲۱ به بعد نیز چند مورد بازداشت شهروندان خارجی و افراد دو تابعیتی گزارش شده است.
اگست ۲۰۲۲: رایان کوربت، شهروند امریکایی در کابل بازداشت و در جنوری ۲۰۲۵ آزاد شد.
دسامبر ۲۰۲۲: جرج گلیزمن، گردشگر امریکایی بازداشت و در مارچ ۲۰۲۵ آزاد شد.
جنوری و مارچ ۲۰۲۳: سه شهروند بریتانیایی شامل کوین کورنول، مایلز روتلج و یک فرد دیگر که نامش فاش نشده است، توسط طالبان بازداشت شدند.
جنوری ۲۰۲۵: دنیس کویل، پژوهشگر امریکایی بازداشت و پس از بیش از ۴۰۰ روز، در مارچ ۲۰۲۶ آزاد شد.
برخی از شهروندان خارجی دیگر با اصلیت افغانستان نیز در این مدت بازداشت شدند. محمود شاه حبیبی، شهروند امریکایی افغانتبار همچنان در بازداشت باقی مانده و مرتضی بهبودی، شهروند فرانسوی افغانتبار آزاد شده است.
در بسیاری از این پروندهها، آزادی گروگانها در برابر امتیازهای مشخص برای طالبان انجام شده است. این امتیازها شامل تبادل زندانیان با مقامها و فرماندهان بازداشتی و محکومشده طالبان، پرداخت فدیههای مالی و در برخی موارد کسب امتیازهای سیاسی در روند مذاکرات با کشورهای خارجی بوده است.
در کنار این روند، در اوایل سال ۲۰۲۶ ایالات متحده امریکا طالبان را به دلیل «بازداشتهای خودسرانه و استفاده از شهروندان امریکایی بهعنوان ابزار فشار سیاسی» در فهرست سیاه قرار داد.
پیش از این آدم بولر، نماینده امریکا در امور زندانیان، هشدار داده بود که واشنگتن با کسانی که شهروندان این کشور را گروگان میگیرند، رابطه برقرار نخواهد کرد. او و دیگر چهرههای امریکایی بارها بر توقف گروگانگیریها توسط طالبان تاکید کردهاند.
با وجود این هشدارها، بازداشت و نگهداری شهروندان خارجی همچنان به یکی از ابزارهای فشار طالبان در تعامل با کشورهای غربی تبدیل شده است. سفر اخیر زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه پیشین امریکا در افغانستان، به کابل و ادامه تماسها میان مقامهای امریکایی و طالبان نشان میدهد که پرونده زندانیان و گروگانها همچنان یکی از محورهای اصلی گفتوگوها میان دو طرف است.
باید اذعان کرد که موارد فوق درباره گروگانگیری و بازداشت شهروندان خارجی از سوی طالبان، تنها بخشی از شاخصترین و رسانهایترین پروندههای سه دهه گذشته را شامل میشود.
به دلیل ماهیت پنهانکاری در «دیپلماسی گروگانگیری»، بسیاری از پروندههای ربایش شهروندان، کارمندان و مهندسان خارجی (بهویژه پروندههای بزرگ مانند اسارت ۵ ساله بو برگدال، سرباز امریکایی، یا بحران گروگانگیری ۲۳ امدادگر کوریایی در سال ۲۰۰۷) به توصیه نهادهای امنیتی یا برای تسهیل مذاکرات پشتپرده، کمتر در آمارهای رسمی بازتاب یافتهاند.
از همین رو، فهرست واقعی قربانیان این ابزار فشارهای سیاسی و مالی، به مراتب گستردهتر از موارد مستندشده در این گزارش است.
