روزنامهنگار
جماعتالاحرار بهطور رسمی انشعاب خود را از تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) اعلام کرد. این اولین انشعاب اعلامشده در تحریک طالبان پاکستان پس از سال ۲۰۲۰ است. در سال ۲۰۲۰ نور ولی محسود، رهبر کنونی تحریک طالبان پاکستان سکان مدیریت این سازمان شورشی پیکارجو را به دست گرفت.
او از زمان روی کار آمدنش تلاش کرد شاخههای انشعابی تحریک طالبان پاکستان را دوباره جذب کند و وحدت رهبری و سازمانی به وجود بیاورد.
تلاشهای او پس از امضای توافقنامه دوحه میان تحریک طالبان افغانستان و ایالات متحده در ۲۹ فبروری ۲۰۲۰ شدت گرفت و تا سال ۲۰۲۱ شاخههای گوناگون تحریک طالبان پاکستان به موجودیت مستقل پایان دادند و باری دیگر به سازمان مادر پیوستند.
از نظر بسیاری از ناظران اوضاع، علاوه بر رویکار آمدن مجدد طالبان در افغانستان، تامین وحدت سازمانی تحریک طالبان پاکستان از سوی نور ولی محسود سبب شد که شورشگری این گروه علیه دولت پاکستان قوت گیرد.
جماعتالاحرار هم یکی از شاخههای انشعابی تحریک طالبان پاکستان بود. این انشعاب در سال ۲۰۱۴ رخ داد. یک سال قبل از آن حکیمالله محسود، رهبر وقت تحریک طالبان پاکستان، از اثر یک عملیات ضد تروریستی سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده که با استفاده از یک پهپاد انجام شد، جان باخت.
در آن زمان عبدالولی مهمند، رهبر دسته تحریک طالبان پاکستان در مهمند ایجنسی، انتظار داشت که جانشین حکیمالله محسود شود.
او سابقه جنگ در کشمیر داشت و گفته میشد که تخصصش سوق و اداره کارزارهای چریکی در برابر ارتشهای مدرن و متعارف است.
عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی در کشمیر زیر پرچم گروه جیش محمد جنگیده بود. رهبری جیش محمد را مولانا مسعود اظهر به دوش داشت. مولانا اظهر یکی از سه نفری بود که دولت هند آنان را با مسافران ربودهشده یک هواپیمای مسافربری این کشور در دسامبر سال ۱۹۹۹ تبادله کرد.
این هواپیمای ربودهشده در آن زمان در میدان طیاره قندهار نشست و تبادله هم در همین میدان طیاره و زیر نظر مقامهای حکومت اول طالبان انجام شد.
روشن است که عبدالولی مهمند زمانی که در کشمیر علیه ارتش هند میجنگید با ادارههای استخباراتی پاکستان همکار بود. تجربه جنگی در کشمیر و کار با دستگاههای امنیتی پاکستان سبب شده بود که او شناخت نسبی از این دستگاهها حاصل کند.
تصور میشد که او بهدلیل تجربه جنگی و شناختی که از دستگاه نظامی و امنیتی پاکستان دارد، در راس تحریک طالبان پاکستان قرار گیرد اما چنین نشد. فضلالله مشهور به ملا افام سردسته طالبان سوات رهبر تحریک طالبان پاکستان شد.
به همین دلیل عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی از تحریک طالبان پاکستان انشعاب کرد و جماعتالاحرار را در سال ۲۰۱۴ به وجود آورد.
عبدالولی مهمند که خود از پدران بنیانگذار تحریک طالبان پاکستان شناخته میشود، ملا فضلالله را شایستهی رهبری نمیدانست.
در آن زمان برخی از دستههای دیگر نیز از تحریک طالبان پاکستان انشعاب کردند.
حافظ سعید خان سردسته تحریک طالبان پاکستان در اورکزیاجنسی نیز از این گروه انشعاب کرد و بعدا به داعش پیوست و از سوی این گروه در آن زمان «والی خراسان» اعلام شد.
زمانی که ملا فضلالله، رهبر تحریک طالبان پاکستان بود، بیشترین انشعاب در این گروه به وقوع پیوست.
عبدالولی مهمند کمیت زیادی از جنگجویان تحریک طالبان پاکستان را به شاخه انشعابی خودش جذب کرد و مشکلات بزرگ امنیتی برای دولت پاکستان آفرید.
گفته میشود که بیشتر حملههای بزرگ «تروریستی» بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ در پاکستان کار جماعتالاحرار بوده است.
این گروه حمله به اماکن عمومی مثل پارکها، ورزشگاهها و درگاههای صوفیان را در کارنامه دارد.
گزارشهای هم به نشر رسید که برخی از جنگجویان جماعتالاحرار در سال ۲۰۱۵ و پس از آن به گروه داعش نیز پیوستند.
با کشتهشدن ملا فضلالله در سال ۲۰۱۸ توسط جنگندههای امریکایی، مفتی نور ولی محسود رهبر تحریک طالبان پاکستان شد.
او در تلاشهایش برای ایجاد وحدت سازمانی و رهبری تحریک طالبان پاکستان موفق شد.
گروه جماعتالاحرار هم در اگست ۲۰۲۰ دوباره به تحریک طالبان پیوست و عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی نیز به شورای رهبری این گروه راه یافت.
برخلاف دوران ملا فضلالله در دوره مفتی نور ولی محسود، تقریبا تمام دستههای مسلحی که در سال ۲۰۰۷ تحریک طالبان پاکستان را تاسیس کرده بودند، دوباره به این گروه پیوستند.
مفتی نور ولی وحدت سازمانی و رهبری تحریک طالبان افغانستان را عامل موثر در برگشت این گروه به قدرت و تابآوری آنان در برابر ایالات متحده میداند.
او با همین پیام سراغ سردستههای مختلف انشعابی رفت و این طور وانمود کرد که با وحدت رهبری و سازمانی میتوانند مانند تحریک طالبان افغانستان به اهداف خود برسند.
ظاهرا ملا عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی هم پیام مفتی نور ولی را پذیرفت. پس از روی کارآمدن رژیم طالبان در کابل، گفتوگوهای میان تحریک طالبان پاکستان و دولت پاکستان به وساطت برخی از رهبران رژیم طالبان در کابل آغاز شد. در این گفتوگوها دو طرف روی آتشبس توافق کردند. بین دولت پاکستان و تحریک طالبان پاکستان از اکتبر سال ۲۰۲۱ تا نوامبر سال ۲۰۲۲ آتشبس برقرار بود.
در اگست سال ۲۰۲۲ عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی در برمل پکتیکا کشته شد.
در آن زمان گزارشهایی به نشر رسید که موتر او با ماین مواجه شد. قبل از عبدالولی مهمند، عقاب باجوری یکی از دیگر از سران تحریک طالبان پاکستان نیز کشته شده بود.
بعدها تحریک طالبان پاکستان گفت که یکی از عوامل ناکامی مذاکرات ۲۰۲۲ ترور رهبران این گروه بود. این گروه، سازمان استخبارات نیروهای مسلح پاکستان را به دستداشتن در این قتلها متهم میکند اما ارتش پاکستان این اتهام را نمیپذیرد.
گفته میشود که قتل عبدالولی مهمند سبب شد که اعتماد بین جنگجویان وفادار به او و مفتی نور ولی محسود صدمه ببیند.
در برخی ار رسانههای پاکستانی این طور گزارش شد که شماری از این جنگجویان به این عقیده هستند که مفتی نور ولی در تامین امنیت عبدالولی مهمند کوتاهی کرده بود. عدهای هم حدس میزنند که مفتی نور ولی، ملا عبدالولی مهمند را رقیب درونسازمانی تصور میکرد و از مرگ او زیاد ناراحت نشد.
به نظر میرسد که همین بیاعتمادی سبب شد که برخی از سر دستههای وفادار به ملا عبدالولی مهمند آهستهآهسته از مفتی نورولی جدا شوند و به صورت اعلامناشده سازمانشان را احیا کنند و بدون توافق او دست به حملات کلان بزنند.
حمله انتحاری در اسلامآباد در نوامبر سال ۲۰۲۵ یکی از این حملات بود. گفته میشود که در حال حاضر ملا اکرم مهمند و ملا سربه کف مهمند جماعتالاحرار را رهبری میکنند.
در رسانههای پاکستان گزارشهایی نشر شد که پس از حمله اسلامآباد، رژیم طالبان در افغانستان محدودیتهایی بر فعالیتهای ملا سربه کف مهمند وضع کرد ولی او در جنوری امسال با نشر ویدیویی اعلام کرد که در قلمرو پاکستان حضور دارد، فعال است و به جنگجویانی که شهروند افغانستان هستند ضرورت ندارد. به نظر میرسید که این پیام را به خواست رهبران رژیم طالبان افغانستان صادر کرده بود.
اتفاق دیگر هم در دسامبر سال ۲۰۲۵ افتاد. در آن زمان، رهبری تحریک طالبان پاکستان، تشکیلات جدید این گروه را اعلام کردند. گفته میشود که در تشکیلات جدید برای رهبران اسبق جماعتالاحرار جایگاهی در نظر گرفته نشده بود. این رویدادها نشان میداد که جماعتالاحرار بهطور اعلامناشده پارسال از تحریک طالبان پاکستان انشعاب کرده بود و تازه این انشعاب را اعلان کرده است.
در اعلامیه این گروه آمده است که رهبر آنان عمر خراسانی است ولی واضح نکرده است که این نام، اسم مستعار ملا سر به کف مهمند است یا از ملا اکرم مهمند. گفته میشود که همین دو شخص فعلا در رهبری جماعتالاحرار قرار دارند. گفته میشود که جماعتالاحرار حالا حمایت حافظ گلبهادر را نیز با خود دارد.
حافظ گلبهادر، رهبر یکی دیگر از شاخههای انشعابی تحریک طالبان پاکستان، به اسم گروه غزوه هند است.
گلبهادر که از بازماندگان فقیر ایپی است، در سال ۲۰۰۷ پس از تاسیس تحریک طالبان پاکستان، معاون این گروه اعلام شد ولی بعدا راه خود را جدا کرد.
در ماه مارچ سال گذشته خبرهای نشر شد که ایتلافی از گروههای مسلح مخالف پاکستان به نام اتحاد مجاهدین پاکستان شکل گرفته است که رهبری آن را حافظ گلبهادر دارد.
گروه حافظ گلبهادر و یک گروه گمنام دیگر گویا عضو این ایتلاف هستند و احتمال دارد که او تلاش کند که جماعتالاحرار را نیز به عضویت این اتحاد درآورد.
حافظ گلبهادر فعلا رقیب مفتی نور ولی محسود حساب میشود.
مفتی نور ولی حاضر نشد که به ایتلاف به رهبری حافظ گلبهادر بپیوندند. حافظ گلبهادر در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۰ نیز به دعوت مفتی نور ولی برای پیوستن مجدد به تحریک طالبان پاکستان، پاسخ مثبت نداد. به نظر میرسد که حافظ گلبهادر خودش را بیشتر از مفتی نور ولی مستحق رهبری میداند و به همین دلیل یک ایتلاف موازی با تحریک طالبان پاکستان درست کرده است.
با این حال به نظر نمیرسد که گروه جماعتالاحرار بهزودی به ایتلاف به رهبری حافظ گلبهادر بپیوندد.
این گروه در نظر دارد که با راهاندازی حملات بزرگ و پرتلفات در شهرها بیشتر مطرح شود.
این گروه حتما در پی جذب افراد و حامی بیرونی است. در رسانههای پاکستانی گفته میشود که حافظ گلبهادر هم مثل مفتی نور ولی حملات بزرگ و پر تلفات در شهرهای کلان پاکستان را تایید نمیکند.
این نوع حملهها سبب واکنش شدید فرامرزی نیروهای مسلح پاکستان میشود ولی اینطور مینماید که گروه جماعتالاحرار فعلا چینین ملاحظاتی را ندارد.
عدهای گمانهزنی میکنند که جماعتالاحرار شاید تلاش کند که جنگجویان سلفیمسلک را به صفوف خود جلب کند. شماری از جنگجویان این گروه قبلا به داعش پیوسته بودند و احتمال دارد که رهبران کنونی این گروه تلاش کنند که آن جنگجویان را دوباره جذب کنند.
یک احتمال دیگر هم این است که مفتی نور ولی و حافظ گلبهادر در رقابت با جماعتالاحرار روش خود را تغییر دهند و دوباره به تاکتیک حملات بزرگ در شهرها رو آورند.
سناریوی دیگر این است که در صورت نپیوستن گروه جماعت الاحرار به ایتلاف به رهبری حافظ گلبهادر، این ایتلاف و تحریک طالبان پاکستان با استفاده از زور، فعالیتهای این گروه را مهار کنند. گذشت زمان نشان خواهد داد که کدام سناریو تحقق مییابد ولی چیزی که روشن است که این است که وضعیت در مرزهای غربی پاکستان بسیار پیچیده شده است.
مخالفت با این رویکرد مخصوص طیفهای شهری تحصیلکرده و لیبرال نیست، بلکه شماری از چهرههای بنیادگرا نیز به انتقاد از آن پرداختهاند.
در مورد پوشیدن روی زن در قرآن هیچ حکمی وجود ندارد.
علاوه بر قرآن، در احادیث مشهور منسوب به پیامبر اسلام نیز روی زن و دستهایش تا بند دست از پوشاندن مستثنا قرار گرفته است.
حکم مشهور درباره حجاب در مذاهب اسلامی، به ویژه مذهب حنفی این است که روی زن عورت نیست و لازم نیست پوشانده شود، چه در عبادت، چه در معاملات و چه دیگر ضرورتهای زندگی.
این را سرخسی در مبسوط، مرغینانی در هدایه، کاسانی در بدائع الصنائع، ابن الهمام در فتح القدیر، ابن نجیم در البحر الرائق و بسیاری دیگر نقل کردهاند، و اینها از فقهای بسیار برجسته در میان متقدمان مذهب حنفی هستند.
تنها شماری از متاخران این مذهب گفتهاند که هرچند روی زن عورت نیست اما اگر خوف فتنه باشد، پوشیدن آن لازم است.
قطعا این فقهای متاخر جایگاه مهمی ندارند و فتنهای که به آن اشاره دارند محل مناقشه است و سنجشپذیر نیست.
برای پیروان مذهب حنفی مهمتر از هر کس نظر شخص امام ابوحنیفه است، و او معتقد است که نمایان بودن روی زن جایز است و هیچ مانع شرعی ندارد، و برای یک حنفی همین کافی است.
برای تایید این دیدگاه احادیث و روایات بیشماری از دوران صدر اسلام وجود دارد، چه از زمان خود پیامبر اسلام و چه از دوران صحابه و تابعین. دیدگاه مشهور مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی نیز دقیقا همین است.
شیخ محمد غزالی مصری میگوید: «من حیرت کردم آنگاه که عالمی از سرزمین شنقیط (موریتانیا)، سرزمینی مالکی مذهب، در مسجد نبوی در مدینه منوره در ضمن تدریس گفت: مالک بن انس روی زن را عورت نمیدانست، ولی من مخالف رأی مالک بن انس هستم." من به او گفتم که این تنها رأی مالک نیست بلکه امامان هر چهار مذهب به همین نظرند، به جز روایتی سست از احمد بن حنبل، که مخالف رأی ثابت مذهب اوست، چنانکه ابن قدامه نقل کرده است. در واقع مخالفت شیخ شنقیطی -خداوند از تقصیرش درگذرد- هیچ اهمیتی ندارد. من در آنجا این بیت از شاعر عرب را به یاد آوردم که گفته بود:
یقولون هذا عندنا غیر جائز/ و من أنتم حتی یکون لکم عند
یعنی اینها میگویند: این چیز در نزد ما جایز نیست.. (من میپرسم) شما چه کارهاید که نزدی داشته باشید؟! (هموم داعیه، صص: ۱۱۷-۱۱۸)
بنا به دلایل فوق، هیچ کشور مسلمانی پوشاندن روی زن را الزامی نکرده و همهشان آنرا به اختیار خود شخص نهادهاند.
حتی شماری از دانشمندان معاصر مسلمان الزام نقاب را بر زنان مسلمان مورد انتقاد قرار دادهاند، از آن جمله محمد غزالی، یوسف قرضاوی، سعید رمضان البوطی، عبد الحلیم ابو شقه و شماری دیگر.
حتی وزارت اوقاف مصر کتابی به نشر رساند با عنوان «النقاب عادة و لیس عبادة» با اشاره به اقوال شمار فراوانی از اهل علم مبنی بر این که نقاب یک عادت اجتماعی است و اساس شرعی ندارد.
بر اساس قواعد فقهی، تعبد به عادات اجتماعی بدعت است. یعنی نباید به یک عرف فرهنگی جنبه دینی داده شود و ثواب و عقاب شرعی بر آن مبتنی شود.
با توجه به شهرت و گستردگی این آراء، و پذیرش آن در سرتاسر جهان اسلام، به ویژه از سوی بزرگترین نهادهای دینی مسلمان در دنیا، این پرسش به میان میآید که چرا گروه طالبان اصرار میورزد که زنان افغانستان باید روی خود را با ماسک، نقاب یا برقع بپوشند؟
آیا نادیده گرفتن قرآن، احادیث نبوی، اقوال مجتهدان بزرگ، و عرف عمومی کشورهای مسلمان، و ترجیح دادن نظر چند ملایی که خود از عوامل انحطاط تمدن اسلامی بودهاند، جنبه شرعی دارد یا انگیزههای دیگری در پس آن نهفته است؟
این پرسشی جدی است که باید ریشههای آن را بیش از فقه در جای دیگری پی گرفت، یکی انتروپولوژی و دیگری سیاست.
به لحاظ انتروپولوژیک/ مردم شناختی، ایجاد ممنوعیتهای افراطی در حق زنان بیش از آنکه یک حکم دینی باشد عرفی اجتماعی است که در افغانستان به آن عنعنه گفته میشود و از دیر زمان در میان شماری از قبایل بدوی عرب و شماری از قبایل آسیایی وجود داشته است، هرچند امروزه در حال کاهش است.
به لحاظ طبقاتی، این پدیده در میان اقشار متوسط به پایین جامعه که آسیبپذیرتر بوده و دخترانشان در گذشتههای تاریخی بیشتر در معرض حمله و چپاول قرار داشتهاند شایع بوده است، و در طبقات اشرافی یا متوسط به بالای شهری که کمتر چنان آسیبذیریای داشتهاند به ندرت دیده میشود.
بخشهایی از مردمان افغانستان و پاکستان چنین عنعنه یا رسم فرهنگی را از گذشتهها به ارث بردهاند و بدون آنکه ریشههای تاریخی-اجتماعی آنرا بدانند، در نظرشان صبغه شرعی پیدا کرده است.
به لحاظ سیاسی، گروههایی که از میان اقشار بدوی، روستایی و طبقات پایینشهری سربازگیری میکنند حساسیت ویژهای به موضوع زن دارند و برای آنان یکی از نمادهای منازعه قدرت به شمار میرود. رد پای این موضوع را میتوان در احزاب سیاسی مختلف تماشا کرد.
در تحولات یک قرن اخیر افغانستان، یکی از تقابلهای حادی که اتفاق افتاد تقابل ارزشهای روستایی با ارزشهای شهری بود، زیرا مناطق شهری زودتر با مدرنیته آشنایی یافتند و به استقبال آن رفتند، اما از زمان امانالله خان به اینسو، اقشار روستایی و بدوی در مقابل این روند به مخالفت برخاستند و سبب ناکامی یا کندی شدید آن شدند.
در دوران جهاد نیز بخش عمده مجاهدین را اقشار روستایی یا طبقات پایین شهری تشکیل میدادند و به موضوع زن حساسیت نشان میداند، هرچند نه به اندازه طالبان.
بر خلاف دیگر کشورهای مسلمان که بیحجابی حتی اگر پسندیده شمرده نشود لزوما به معنای بیدینی تلقی نمیشود، در افغانستان این موضوع مستقیم به نمادهای دینی ربط داده شده و هر گونه بیحجابی نشانه انحراف از اسلام شمرده شده است.
این پدیده حتی در شماری از کشورهای اسلامی خاورمیانه و شمال افریقا نیز به درجاتی دیده شد.
مثلا نیروهای اخوان المسلمین در مصر، سوریه و شماری دیگر از کشورها در آغاز، یعنی بین دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ نه تنها به نقاب باور نداشتند بلکه رأی سختگیرانهای در مورد خود حجاب نیز نداشتند. اما از دهه ۱۹۷۰ به اینسو با گسترش پدیدهای که از سوی برخی از تحلیلگران، مانند حسام تمام، «تریفالاخوان» یعنی روستایی شدن اخوان نامیده شد، حجاب به امری هویتی تبدیل شد و نقاب نیز در میان بخشهایی از زنان اخوان گسترش پیدا کرد.
در مصر، قبل از این تحول، بسیاری از زنان متعلق به خانوادههای برجسته دینی مانند شیوخ طراز اول الازهر اهمیتی به این موضوع نمیدادند.
مشهور است که دختر حسن هضیبی، جانشین حسنالبنا و دومین رهبر عمومی اخوان، دختر شیخ حسن باقوری از رهبران اخوان و وزیر اوقاف مصر در آن زمان، دختر عبدالرحمن تاج شیخ بزرگ الازهر و کسانی مانند آنان که رهبران دینی جامعه بودند نقاب چه که حجاب هم نداشتند.
بنا به مطالعات جامعهشناسی سیاسی، احزاب و گروههایی که در صدد برپایی نظام سیاسی با هویت دینی هستند در پی تمامیتخواهی و برپایی نظامی توتالیتر اند که با تکیه بر گروههای بدوی و اقشار توسعهنیافته اجتماعی بخت بیشتری دارد.
این طبقات و اقشار در اثر توسعهنیافتگی فرهنگی دچار نوعی دگرهراسیاند که با تنوع و تکثر میانه نیک ندارند و هر گونه تفاوت را به چشم انحراف و خطر مینگرند و تنها با محو تنوع فرهنگی احساس امنیت میکنند.
طالبان از نظر اجتماعی به چنین خاستگاهی تعلق دارند، و برپایی نظامی استبدادی در جامعهای یکدست شده را ضامن منافع خود میدانند.
چنانکه میدانیم، همه دستگاههای سیاسی توتالیتر در پی یکسانسازی جامعه و محو تفاوتها هستند، زیرا تنوع در جامعه چه رنگ فرهنگی داشته باشد و چه سیاسی یا ایدئولوژیک، به دینامیک و پویایی آن کمک میکند، و احتمال گشایش افقهایی جدید را در آن قوت میبخشد. نظامهای استبدادی و تمامیتخواه از تحول و گشوده شدن هر گونه افق نو هراسانند، و خواهان تثبیت وضعیت در شکل و فرمی هستند که حاکمیت ابدی آنان را تضمین کند.
دولت ایران نیز برای چندین دهه تحمیل حجاب اجباری را بخشی از سیاست و هویت خود گردانیده بود، تا اینکه اخیرا رو به عقب نشینی نهاد. تحمیل نقاب در قالب برقع، ماسک و امثال آنها از سوی طالبان، نماد غلبه بر طبقات شهری است، و به تصور رهبران این گروه، نهادینه کردن یک رسم روستایی متعلق به اقشار پایین جامعه به تحکیم سلطه این گروه میانجامد.
فشرده سخن اینکه تحمیل نقاب و اجباریکردن پوشش صورت برای زنان، بیش از آنکه امری دینی باشد نمایندگی از غلبه فرهنگ روستایی و اقشار پایین جامعه در برابر فرهنگ شهری متعلق به طبقات متوسط و تحصیلکرده میکند، و قرار دادن آن در بستر منازعات سیاسی، از آن ابزاری برای محو تنوع و تکثر و از میان برداشتن تفاوتها میسازد.
این در حالی است که از منظر دینی، وجود تنوع و تفاوت یکی از سنتهای الهی شمرده میشود و به ویژه تنوع زبانها و رنگها در میان مردم، به صورت واضح در قرآن، در آیه ۲۲ سوره روم یکی از نشانههای الهی به شمار رفته است.
سیاست یکسانسازی اجباری در عرصه عنعنات و رسوم اجتماعی، و تحمیل عنعنه یک منطقه خاص یا یک طبقه خاص بر عموم شهروندان به قصد تحکیم سلطه سیاسی، مقدمه یکسانسازی در امور زبانی، مذهبی، سیاسی، و اجتماعی خواهد بود، که دینامیک جامعه را نابود میکند و اگر جلوی آن گرفته نشود سبب فروپاشی جامعه، تعمیق شکافها، و بروز درگیریهای خونین میان تبارها خواهد شد.
