رهبران طالبان چگونه محافظت میشوند؟
در سطوح پنهان قندهار و خیابانهای زرهپوش کابل، ساختار قدرتی سایهوار حاکم است که تمام تعاریف سنتی علوم سیاسی را به چالش میکشد.
در سطوح پنهان قندهار و خیابانهای زرهپوش کابل، ساختار قدرتی سایهوار حاکم است که تمام تعاریف سنتی علوم سیاسی را به چالش میکشد.
اسناد طبقهبندیشده سازمان ملل متحد، اطلاعات مرکزی امریکا و ارگانهای اطلاعاتی جهان، پرده از آناتومی پیچیده قدرت، پوسته پنهان امنیتی و هزینههای میلیون دالری حفاظت رهبران «امارت اسلامی» برمیدارد.
با سقوط کابل در اگست ۲۰۲۱، افغانستان به آزمایشگاه حکمرانیِ یک «اتوکراسی مطلق» تبدیل شد؛ نظامی که در آن فرمانروایی نیمهپنهان، بدون قانون اساسی مدنی و تنها با صدور احکام مذهبی، بر جغرافیا و سرنوشت یک ملت حکومت میکند.
گزارشهای رسمی ملل متحد، سازمان اطلاعات مرکزی امریکا، شورای امنیت ملی روسیه و اندیشکدههای تخصصی بینالمللی نشان میدهند که الگوی حکمرانی طالبان، یک ساختار متمرکز، مذهبی و نظامی است.
الگوی سیاسی و ساختار حکمرانی
بر اساس ارزیابیهای شورای امنیت سازمان ملل متحد و مؤسسه پژوهشهای استراتژیک بینالمللی (IISS)، ساختار «امارت اسلامی» بر پایه یک «اتوکراسی مطلق و متمرکز» استوار است که در آن تمام اختیارات قانونی، مذهبی و نظامی در شخص رهبر خلاصه میشود.
تمرکز قدرت در قندهار
گزارشهای آژانس اطلاعات دفاعی امریکا (DIA) تأکید میکنند که برخلاف دولتهای متعارف که مرکز تصمیمگیری در پایتخت قرار دارد، هسته اصلی تصمیمگیریهای استراتژیک طالبان به قندهار مقر استقرار رهبر طالبان منتقل شده است.
نقش شورای علما
طبق تحلیلهای دفتر معاونت سازمان ملل در افغانستان، تصمیمگیری درباره سیاستهای کلان (از جمله محدودیتهای اجتماعی و آموزشی) عمدتاً در حلقه علمای مذهبی نزدیک به رهبر اتخاذ میشود و وزرای کابینه در کابل، نقش مجری این دستورات را بر عهده دارند.
تشکیلات اداری براساس اسناد رسمی
تیم نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل متحد تأکید میکند که شمار مقامات ارشد مرکز (شامل وزرا، معینها و رؤسای کل نهادهای مستقل) بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ نفر برآورد میشود.
بر اساس آمارهای اندیشکده خاورمیانه و ثبت فرمانهای رسمی، کل شبکه انتصابات رسمی طالبان در سراسر افغانستان شامل حدود ۱,۲۰۰ مقام ارشد و متوسط (شامل والیها، فرماندههای امنیه، قاضیان و فرماندهان نظامی) است.
تدابیر امنیتی، تعداد نیروها و پروتکلهای حفاظتی
بررسیهای سرویس امنیت فدرال روسیه و جامعه اطلاعاتی امریکا نشان میدهد که طالبان برای حفاظت از رهبران خود، تلفیقی از تاکتیکهای مخفیکاری چریکی و تجهیزات نظامی زرهی را به کار گرفتهاند.
سطوح حفاظتی هبتالله در قندهار
حلقه اول، محافظان نزدیک: بر اساس گزارشهای اطلاعاتی، نیروهای ویژه تحت عنوان «نیروهای ویژه امیرالمومنین» متشکل از ۱۰۰ تا ۱۴۰ نیروی زبده به فرماندهی افراد کاملاً مورد اعتماد، مسئولیت مستقیم حفاظت فیزیکی از او را بر عهده دارند.
حلقه دوم (امنیت محیطی): ارزیابیهای موسسه پژوهشهای استراتژیک بینالمللی نشان میدهد یک واحد ویژه مستقل شامل ۲,۰۰۰ تا ۳,۰۰۰ نیروی وفادار، پوشش امنیتی ولایت قندهار و اقامتگاههای احتمالی رهبر را تأمین امنیت میکند.
امنیت سیگنالی: به گزارش آژانس امنیت ملی امریکا (NSA)، جهت جلوگیری از ردیابیهای هوایی و الکترونیکی، استفاده از تجهیزات ارتباطی هوشمند در محیط نزدیک به رهبر طالبان ممنوع بوده و انتقال دستورات عمدتاً از طریق پیکهای کتبی صورت میگیرد.
حفاظت از ابر وزار و اعضای کابینه
سراجالدین حقانی، وزیر امور داخله: بر اساس گزارشهای شورای امنیت سازمان ملل، محافظان او شامل ۱۰۰ تا ۱۵۰ نیروی وفادار از شبکه حقانی است که توسط واحدهای ویژه پولیس کابل پشتیبانی میشوند.
ملا یعقوب وزیر دفاع: حفاظت از او بر عهده ۵۰ تا ۱۰۰ نیرو از واحدهای ویژه وزارت دفاع مانند قطعه فاتح است.
یکی از نهادهای کلیدی در ساختار طالبان، وزارت امر به معروف و نهی عن المنکر به رهبری خالد حنفی است که بهشدت تحت محافظت قرار دارد.
تعداد نیروی محافظ اعضای کابینه متفاوت بوده و برخی از وزرا تعداد کمتر نیروی مسلح دارند.
خلیل الرحمن حقانی وزیر امور مهاجرین طالبان در حمله داعش کشته شد.
نقش ریاست عمومی استخبارات
ارزیابیهای سازمان اطلاعات و امنیت خارجی بریتانیا نشان میدهد که اصلیترین تهدید علیه مقامات طالبان، حملات هدفمند داعش خراسان است. استخبارات طالبان با در اختیار داشتن حدود ۵۰,۰۰۰ نیروی عملیاتی و شبکه مخبران شهری، مسئولیت خنثیسازی پیشگیرانه طرحهای ترور را بر عهده دارد.
محافظت از والیها
در باره چگونگی محافظت از والیهای طالبان به دلیل حساسیت و محرمت آن در دست نیست.
بر اساس گزارشها و شواهد، والی قندهار، مرکز تصمیمگیری طالبان به شکل ویژه تحت پوشش امنیتی حفاظتی قرار دارد.
ابر والی طالبان در بلخ که چندین ولایت شمال را هم تحت مدیریت دارد، توسط نیروهای ویژه وفادار به حلقه قندهار تامین امنیت میشود.
تعداد محافظان شخصی او به دهها نفر میرسد.
هزینههای مالی و منابع تأمین بودجه حفاظتی
بر اساس برآوردهای مالی سازمان ملل متحد و ارزیابیهای ارگانهای اطلاعاتی، تعداد کل نیروهای محافظت مستقیم از ارکان رهبری طالبان در مجموع حدود ۲,۵۰۰ تا ۳,۵۰۰ نیروی مسلح و امنیتی میرسد.
آنها مسئولیت حفاظت از هبتالله، وزرای کلیدی و والیهای ارشد را بر عهده دارند.
هزینه مستقیم یا حقوق و جیره ماهانه هر محافظ بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ دالر برآورد میشود که معادل ۵ تا ۸ میلیون دالر در سال را شامل میشود.
این بخش مستقیماً از بودجه رسمی وزارتخانههای امنیتی دفاع و داخله تأمین میگردد.
هزینههای غیرمستقیم، نگهداری خودروهای زرهی به جا مانده از نیروهای غربی، تأمین سوخت کاروانهای پشتیبانی و استخباراتی، بخش قابلتوجهی از بودجه غیرمستقیم دستگاههای امنیتی طالبان را به خود اختصاص داده است.
ارزیابیهای مشترک نهادهای بینالمللی و سازمانهای اطلاعاتی جهان نشان میدهد که طالبان توانستهاند با ایجاد یک ساختار متمرکز، اختصاص بودجههای چند میلیون دالری برای حفاظت از مقامهای ارشد، بهرهگیری از شبکههای اطلاعاتی پیشگیرانه و انضباط سختگیرانه مذهبی-نظامی، تسلط کامل بر جغرافیای افغانستان را حفظ کنند.
پیش از این، نام و چهره قیوم ملنگ در عرصه عمومی افغانستان چندان شناختهشده نبود، اما رد پای او در نبردهای چریکی علیه طالبان در کوهپایههای هندوکش در سالهای گذشته نیز دیده میشود.
منابع از جبهه «سپاهی میهن» به افغانستان اینترنشنال گفتند قیوم ملنگ، زاده ولسوالی یفتل پایین بدخشان است؛ همان منطقهای که نخستین عملیات غافلگیرکننده این جبهه در آن انجام شد.
انتخاب یفتل به عنوان نقطه آغاز عملیات میتواند معنای نمادین داشته باشد. این منطقه نه تنها زادگاه ملنگ، بلکه بخشی از حوزهای است که کانون مبارزات ضد طالبانی در سه دهه اخیر بوده است.
قیوم ملنگ زاده ولسوالی یفتل بدخشان است؛ منطقهای که دوران کودکی او نیز در همانجا سپری شد و در دهه هفتاد خورشیدی از مراکز مهم مقاومت ضد طالبان به رهبری برهانالدین ربانی، رئیسجمهور پیشین افغانستان، به شمار میرفت.
فرمانده ملنگ پس از درگذشت پدرش در دوران کودکی، ناگزیر شد در سنین پایین بار مسئولیت اقتصادی خانواده را به دوش بکشد. او پس از فراغت از مکتب به ارتش ملی افغانستان پیوست.
منابع نزدیک به جبهه سپاهیان میهن میگویند ملنگ حدود ۱۵ سال تجربه نظامی دارد و پیش از سقوط دولت جمهوری، در صفوف نیروهای ویژه و کماندوهای ارتش افغانستان خدمت کرده است.
براساس آمار اداره بینالمللی مهاجرت، پس از امضای تفاهمنامه دوحه بین امریکا و طالبان، بیش از هشت میلیون افغان کشور را ترک کردند.
قیوم ملنگ اما از جوانانی بود که پس از اسد ۱۴۰۰ تصمیم گرفت به جای ترک افغانستان به پنجشیر برود و به جبهه مقاومت ملی افغانستان به رهبری احمد مسعود در پنجشیر بپیوندد. با این حال مشخص نیست چه زمانی و به چه دلیل او از آن جریان جدا شد و به یک گروه تازهتأسیس در بدخشان پیوست.
اطلاعات منتشرشده از سوی منابع نزدیک به «سپاهی میهن» تصویری از یک فرمانده میدانی ارائه میکند؛ فردی که بیشتر بر تجربه جنگی و شناخت جغرافیای شمال افغانستان تکیه دارد تا حضور پررنگ در شبکههای اجتماعی.
عملیات سقوط چرخبال طالبان در پنجشیر
یکی از منابع این جبهه ادعا کرده است که قیوم ملنگ در نزدیک به یکونیم دهه بیش از ۵۰ عملیات را رهبری کرده یا در آن مشارکت داشته است. افغانستان اینترنشنال بهطور مستقل نتوانسته این آمار را تأیید کند، اما نشانههایی از حضور او در برخی عملیاتهای ضد طالبان در فضای عمومی منتشر شده است.
از جمله، در عملیات نیروهای جبهه مقاومت ملی در پنجشیر در سال ۱۴۰۱ که به سرنگونی یک چرخبال طالبان انجامید، قیوم ملنگ دیده میشود.
با این حساب، سقوط یفتل اولین دستاورد نظامی قیوم ملنگ نیست، او به همراه خالد امیری مشارکت در سقوط چرخبال طالبان در پنجشیر را نیز در کارنامه دارد.
منابع نزدیک به قیوم ملنگ میگویند که او در سالهای اخیر در داخل افغانستان فعالیت داشته و «افغانستان را ترک نکرده است.»
نوارهای صوتی و ویدیویی
ویدیویی که در شبکههای اجتماعی منتشر شده، قیوم ملنگ را در کنار یک جویبار در منطقهای کوهستانی نشان میدهد با پکولی بر سر و دستمالی که بخشی از صورتش را پوشانده است.
در این ویدیو، تصویربردار از او میپرسد که عملیات چقدر طول خواهد کشید. پاسخ ملنگ چنین است: «مهم نیست که مبارزه چقدر طول میکشد؛ مهم این است که هدف خود را تعقیب میکنیم.»
او در ادامه از ادامه راه احمدشاه مسعود سخن میگوید؛ موضوعی که نشان میدهد گفتمان تاریخی مقاومت شمال همچنان بخشی از هویت مبارزه او علیه طالبان است.
«اشک خواهرم جمع نمیشود چونکه حقش را گرفتهاند»
یک فایل صوتی دیگر که گفته میشود مربوط به سال ۲۰۲۴ است، نیز تصویری از نگاه سیاسی او ارائه میکند. در این فایل، ملنگ ظاهرا در پاسخ به فردی که گفته «مبارزه علیه طالبان ننگ است» میگوید مشکلات اقتصادی، فقر و محدودیتهای اجتماعی از دلایل مخالفت او است.
او تاکید میکند که «ننگ و عار این است که خواهرم اشکش از بغل رویش جمع نمیشود. بخاطر حق مسلمش که از پیشش گرفته شده است.»
به این ترتیب، قیوم ملنگ محدودیتهای گسترده طالبان علیه زنان و دختران را یکی از دلایل اصلی مبارزه نظامی خود معرفی میکند.
این نوار صوتی و ویدیوها تا حدودی جهانبینی و ارزشهای قیوم ملنگ را آشکار میکند.
فرماندهی «عاشق ادبیات که جغرافیا را چون کف دست میشناسد»
یک منبع از جبهه سپاهیان میهن گفت قیوم ملنگ «عاشق ادبیات و بسیار کتابخوان است».
به گفته این منبع او در نزدیک به یک و نیم دهه گذشته در شمال افغانستان به شمول بدخشان، تخار، اندرابها و پنجشیر علیه طالبان جنگیده و اراضی را «مثل کف دستش» بلد است.
بامداد جمعه در یک رویداد غافلگیرکننده ولسوالی یفتل برای چند ساعت به دست یک جبهه نظامی تازه تاسیس به نام سپاهیان میهن سقوط کرد. چریکهای سپاهی میهن وارد ساختمانهای دولتی شدند، تجهیزات نظامی را به غنیمت گرفتند و پرچم خود را بر فراز بامها برافراشتند.
ولسوالی یفتل پایین، در نزدیکی شهر فیضآباد مرکز بدخشان، یکی از مناطق مهم این ولایت است. تصرف چندساعته این ولسوالی از سوی یک گروه مخالف طالبان، به یکی از مهمترین رویدادهای امنیتی اخیر بدخشان تبدیل شده و همچنان واکنشها و تحلیلهای سیاسی درباره آن ادامه دارد.
سپاهیان میهن با این حمله برای نخستینبار اعلام موجودیت کرد.
سپاهیان میهن کیست و چه کسانی آن را رهبری میکند؟
منابع محلی به افغانستان اینترنشنال میگویند که سپاهیان میهن متشکل از اقشار مختلف و باشندگان بدخشان است که در واکنش به افزایش نارضایتی از اداره طالبان در این ولایت شکل گرفته است.
به گفته این منابع، فعالان، برخی نظامیان پیشین و باشندگان محلی اعضای سپاهیان میهن هستند. آنان با شماری از فرماندهان پیشین مجاهدین و برخی جریانهای سیاسی در تماس و هماهنگیاند، اما وابستگی تشکیلاتی به هیچیک از این جریانها ندارند و خود را حرکتی مستقل معرفی میکند.
تاکنون درباره رهبر یا فرماندهان سپاهیان میهن اطلاعاتی در دست نیست.
یکی از اعضای این جریان به افغانستان اینترنشنال، انگیزه اصلی تشکیل سپاهیان میهن را «ظلم و سرکوب طالبان در بدخشان» توصیف کرد. او افزود: «دیگر نمیتوانستیم شاهد ادامه ستم طالبان بر مردم بدخشان باشیم. هدف ما بسیج مردم محل برای ایستادگی در برابر طالبان است.»
در کنار جبهه سپاهیان میهن، دستکم سه جبهه مشهور دیگر علیه طالبان میجنگد. جبهه مقاومت ملی افغانستان به رهبری احمد مسعود، جبهه آزادی افغانستان به رهبری یاسین ضیا و قطعه سبز به رهبری امرالله صالح.
بدخشان؛ کانون جدید مخالفت با طالبان
بدخشان در سالهای اخیر یکی از مهمترین مراکز فعالیت گروههای مخالف طالبان بوده است.
در این ولایت، جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی افغانستان بارها مسئولیت حملات علیه نیروهای طالبان را بر عهده گرفتهاند؛ حملاتی که عمدتاً بهصورت شبیخون، عملیات چریکی و هدف قرار دادن پاسگاههای طالبان انجام شده و در برخی موارد تلفاتی نیز به نیروهای طالبان وارد کرده است.
اکنون ظهور سپاهیان میهن نشان میدهد دامنه مخالفتهای مسلحانه در بدخشان رو به گسترش است و بازیگران تازهای نیز وارد این میدان شدهاند.
ظهور سپاهیان میهن همزمان با افزایش تنشها در بدخشان رخ داده است؛ ولایتی که در ماههای اخیر شاهد اختلاف میان فرماندهان محلی طالبان و نیروهای اعزامی از سایر ولایات، رقابت بر سر معادن، تنشهای اجتماعی و افزایش نارضایتی عمومی بوده است.
به نظر میرسد طالبان نیز این وضعیت را جدی گرفتهاند. در هفتههای اخیر محمد یعقوب، وزیر دفاع طالبان، به بدخشان سفر کرد و از چندین ولسوالی بازدید کرد، و این گروه همزمان یک قطعه نظامی جدید در این ولایت ایجاد و نیروهای بیشتری را در آن مستقر کرده است.
نماد سپاهیان میهن؛ طلوع خورشید از کوههای لاجورد
همزمان با ادامه واکنشها به حمله جبهه تازهتأسیس «سپاهیان میهن» به ولسوالی یفتل ولایت بدخشان، لوگوی این جبهه نیز به یکی از محورهای بحث در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است.
لوگوی این جبهه از عناصر نمادینی چون سیمرغ، خورشید، کوههای هندوکش، سنگ لاجورد، شمشیر و ستاره تشکیل شده است. کاربران شبکههای اجتماعی این نشانهها را بازتابی از هویت تاریخی و اسطورهای توصیف کردهاند.
عبدالله خداداد، دیپلومات پیشین افغانستان، در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «برخی از نمادهای بهکار رفته در نشان سپاهیان میهن، اختر طلایی باختر، خورشید خراسان و سنگ لاجورد است.» او همچنین افزود که «سیمرغ، پرنده بلندپرواز و دانای اساطیر خراسان، کوههای هندوکش و خنجر نیز در این نشان بهکار رفته است.»
کریم کوهیار، از کاربران شبکههای اجتماعی، نیز با اشاره به این نمادها نوشت که این عناصر «نه رنگ و بوی وابستگی ایدئولوژیک دارند و نه نشانی از وابستگی به قدرتهای خارجی؛ بلکه ریشه در تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و هویت این سرزمین دارند.»
به گفته او، این نمادها مخاطب را به گذشته تاریخی، سرزمین و حافظه جمعی افغانستان پیوند میدهند.
واکنش طالبان
در پی حمله بیسابقه سپاهیان میهن به یفتل، اداره طالبان فصیحالدین فطرت، رئیس ستاد ارتش خود را مأمور کرد «سپاهیان میهن» را مهار کند. فطرت از کابل به یفتل بدخشان رفت و مدعی شد که حملات مهاجمان خنثی شده و آنان به هدف خود نرسیدهاند.
رئیس ستاد ارتش طالبان روز جمعه در بدخشان اعلام کرد که این گروه بامداد همان روز از نقشه مهاجمان مسلح برای حمله به ولسوالی یفتل پایین آگاه شده بود.
او در این باره گفت: «صبح زود خبر شدیم که دشمن پلان دارد در یفتل پایین اغتشاش کند.» فطرت افزود که پس از دریافت این اطلاعات، خود از کابل به بدخشان رفته و به نیروهای طالبان دستور اقدام داده است. به گفته او، طالبان توانستهاند این برنامه را خنثی کنند و مانع رسیدن مهاجمان به اهدافشان شوند.
حیاتالله مهاجر فراهی، معین وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، روز جمعه با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «دشمنان داخلی و خارجی باید حساسیت نیروهای امنیتی امارت اسلامی را در قبال هرگونه تهدید علیه این منطقه درک کنند.»
این مقام طالبان همچنین افزود کسانی که به گفته او مانع پیشرفت اقتصادی افغانستان میشوند، «شایسته هیچگونه ترحمی نیستند.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که در روزهای اخیر، درگیریها در ولایت بدخشان افزایش یافته است.
این رویداد یک درگیری محلی ساده نبود؛ بلکه نشانهای از شکنندگی وضعیت امنیتی در یکی از ولایتهای استراتژیک افغانستان است.
سپاهیان میهن، گروه مسلح تازه تأسیس با حمله غافلگیرانه به یفتل پایین بدخشان کنترول این ولسوالی را برای ساعاتی به دست گرفت و نیروهای طالبان را خلع سلاح کرد. یفتل پایین اولین ولسوالی بدخشان است که در آستانه پنجمین سال تسلط طالبان سقوط میکند.
طالبان با ناموفق توصیف کردن این حمله، اعلام کرد که عناصر شرور از رخصتی مسئولان ولسوالی استفاده کرده و به یفتل هجوم آوردهاند. با این حال، منابع آگاه تأکید میکنند که ولسوال و دیگر کارگزاران محلی طالبان در یفتل، به طور گسترده درگیر جمعآوری درآمدهای حاصل از معادن و اخاذی از معدنکاران هستند.
این حمله در شرایطی رخ داد که پس از انتقال جمعه فاتح، فرمانده ناراضی طالبان، به کابل، تنشها در بدخشان تا حدی کاهش یافته بود. با این حال، حادثه یفتل نشان داد که آرامش ظاهری در این ولایت به معنای مهار بحرانها و نارضایتیهای عمیق نیست.
طالبان با درک تهدیدهای ناشی از گروههای مخالف در بدخشان و افزایش نارضایتی در میان نیروهای محلی خود، از برخورد تند و مستقیم با جمعه فاتح خودداری کرد؛ در عوض، این گروه تلاش نمود تا از طریق میانجیگری رئیس ستاد ارتش و وزیر اقتصاد که هر دو اصالت بدخشی دارند، به این تنش پایان دهد. با این حال، بعید به نظر میرسد که رهبری طالبان سرکشی و تمرد جمعه فاتح را نادیده بگیرد. تجربههای پیشین نشان داده که این گروه در سرکوب و حذف عناصر ناراضی داخلی، بهمراتب قاطعتر و خشنتر از مواجهه با مخالفان بیرونی عمل کرده است. فاتح در حال حاضر در کابل به سر میبرد و سرنوشت او در ماههای آینده روشن خواهد شد.
بدخشان در سالهای پس از سقوط کابل، همواره یکی از کانونهای اصطکاک و منازعه میان طالبان، گروههای مسلح مخالف، باشندگان محل و شبکههای قاچاق مواد مخدر بوده است. اما تصرف یک مرکز اداری، شکست نیروهای طالبان در آن منطقه و انتقال تجهیزات نظامی، رویدادی کمسابقه در جغرافیای تحت کنترول این گروه در سراسر افغانستان محسوب میشود.
اهمیت این حادثه زمانی بیشتر میشود که به موقعیت جغرافیایی و پیشینه سیاسی یفتل پایین توجه کنیم؛ منطقهای در چند کیلومتری فیضآباد، مرکز ولایت بدخشان، که باشندگان آن همواره در ساختار قدرت محلی این ولایت نقش برجسته داشتهاند.
یفتل، زادگاه برهانالدین ربانی، رهبر فقید جمعیت اسلامی و رئیس دولت اسلامی افغانستان، است و شماری از فرماندهان شناختهشده نظامی حکومت پیشین نیز از این منطقه برخاستهاند.
ریشههای نارضایتی در بدخشان
حمله به یفتل بار دیگر نشان داد که بدخشان به یکی از مناطق حساس و چالشبرانگیز برای طالبان تبدیل شده است. شکاف میان طالبان محلی و نیروهای اعزامی غیربومی، نارضایتی مردم از نحوه مدیریت معادن، فشارهای امنیتی، محدودیتهای اجتماعی و پیامدهای اقتصادی ناشی از جلوگیری از کشت کوکنار، از جمله عواملی است که زمینههای نارضایتی را افزایش داده است.
این در حالی است که بدخشان در سالهای نخست حاکمیت طالبان، یکی از مناطق نسبتاً آرام و امن برای این گروه به شمار میرفت. بسیاری از فرماندهان طالبان این ولایت را محل مناسبی برای ماموریتهای طولانی میدانستند و حضور در بدخشان برای شماری از نیروهای این گروه، با امتیازات و آرامش بیشتر همراه بود. اما به نظر میرسد آن دوره رو به پایان است.
اکنون جریانهای مخالف مسلح، بهویژه جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی افغانستان، تمرکز بیشتری بر این ولایت پیدا کردهاند. موقعیت جغرافیایی بدخشان، کوههای صعبالعبور، مرزهای طولانی و نارضایتیهای محلی، زمینه مناسبی برای فعالیتهای چریکی فراهم کرده است.
استراتژی طالبان؛ نسبت دادن بحران به بیرون
طالبان تاکنون تلاش کردهاست تحولات امنیتی بدخشان را بیشتر به «توطئههای خارجی»، بهویژه نقش پاکستان، نسبت دهد. اما این نگاه، بخش مهمی از عوامل داخلی بحران را نادیده میگیرد.
سیاستهای انحصاری، نحوه برخورد با ساختارهای محلی قدرت، مدیریت منابع طبیعی و محدودیتهای گسترده اجتماعی در پنج سال گذشته، از عواملی است که به افزایش فاصله میان اداره طالبان و بخشی از باشندگان این ولایت انجامیده است.
در سوی دیگر، مخالفان طالبان تلاش کردهاند مسیرهای ارتباطی و لوجستیکی خود را از مناطق شرقی، از جمله لغمان و نورستان، و از مسیر چترال به مناطق مرکزی بدخشان، بهویژه کرانومنجان، گسترش دهند. این تلاشها نشان میدهد که بدخشان برای مخالفان، تنها یک میدان عملیاتی محدود نیست؛ بلکه یک منطقه با اهمیت راهبردی است.
طالبان برای کنترول وضعیت، نیروهای بیشتری به بدخشان فرستاده و یک لوای تازهتأسیس نظامی در این ولایت ایجاد کرده است. با این حال، تجربه نشان داده است که بحرانهای ریشهدار سیاسی و اجتماعی تنها با ابزار نظامی حل نمیشوند.
فرماندهان بومی طالبان در موقعیت دشوار
وضعیت کنونی، فرماندهان محلی طالبان در بدخشان را در موقعیتی پیچیده قرار داده است. برخورد سختگیرانه با باشندگان محلی میتواند شکاف میان آنان و جامعه را عمیقتر کند و زمینه دشمنیهای تازه را فراهم سازد. از سوی دیگر، هرگونه نرمش در برابر مخالفان، میتواند آنان را در برابر رهبران طالبان در کابل و قندهار زیر فشار قرار دهد.
چهرههایی مانند فصیحالدین فطرت و امانالدین اکنون در برابر این معادله دشوار قرار دارند: برخورد شدید با نارضایتیهای محلی یا تلاش برای مدیریت آن.
بسیاری از ناظران سیاسی بر این باورند که اگر روزی حاکمیت طالبان در افغانستان با بحران جدی روبهرو شود، بدخشان میتواند یکی از نقاط تعیینکننده آن باشد؛ همانگونه که تحولات سیاسی شمال افغانستان در دورههای مختلف، از این ولایت تأثیر پذیرفته است.
طالبان بدخشی نیز در دوران جنگ بیستساله نقش مهمی در عملیات علیه دولت پیشین و در این اواخر نقش محوری در سرکوب مقاومت پنجشیر، داشتند و اکنون در یک چرخش تاریخی، خود با چالشهای امنیتی در زادگاهشان مواجه شدهاند.
فرجام
حمله به یفتل یک هشدار جدی برای طالبان است. این رویداد نشان میدهد که تکیه صرف بر ابزار نظامی نمیتواند ثبات پایدار ایجاد کند. طالبان برای مهار روند کنونی، نیازمند بازنگری در سیاستهای خود، پاسخگویی به مطالبات مشروع مردم، ایجاد مشارکت گستردهتر در ساختار قدرت و تغییر رویکرد در برابر آموزش و ارزشهای اجتماعی است.
با توجه به تجربه سه دهه گذشته، تغییر در رویکرد طالبان آسان به نظر نمیرسد؛ اما واقعیتهای افغانستان نشان داده است که هیچ نظامی بدون سازگاری با تحولات اجتماعی و سیاسی نمیتواند برای مدت طولانی در برابر بحرانهای داخلی مقاومت کند.
سقوط یفتل صرفاً یک رویداد کوچک و محلی نیست، بلکه یک پیام سیاسی روشن و زنگ خطری جدی برای حاکمیت طالبان به شمار میرود. طالبان دیر یا زود با یک جنگ فرسایشی روبهرو خواهد شد؛ نبردی که در پی آن، حفظ و تداوم کنترول بر بسیاری از ولایات برای این گروه بسیار دشوار خواهد گردید.
