عبدالله خنجانی، رئیس دفتر سیاسی جبهه مقاومت ملی افغانستان، میگوید این جبهه در پنج سال گذشته به دلیل نبود حمایت قابل توجه بینالمللی «بهای سنگینی» پرداخته و بیش از هزار نیروی آن کشته شدهاند.
خنجانی روز شنبه ۲۴ اسد، در مصاحبه با رسانه بلجیمی ویآرتی نیوز گفت هواداران جبهه مقاومت ملی نیز در این مدت با ارعاب، بازداشت خودسرانه و زندانیشدن روبهرو بودهاند و مردم پنجشیر بهعنوان اقدام تلافیجویانه بهصورت جمعی مجازات شدهاند.
او وضعیت کنونی افغانستان را وخیم توصیف کرد و گفت: «افغانستان از زمان سقوط کابل، از نظر سیاسی به کشوری منزوی، از نظر اجتماعی به کشوری چندپاره و از نظر اقتصادی به کشوری فقیر تبدیل شده است.»
رئیس دفتر سیاسی جبهه مقاومت ملی افزود که این جبهه بلافاصله پس از خروج نیروهای ناتو در اسد ۱۴۰۰، مقاومت مسلحانه علیه طالبان را در پنجشیر ادامه داد.
به گفته او، با وجود شکستهای نظامی، این جبهه همچنان حملات چریکی علیه طالبان انجام میدهد.
خنجانی همچنین درباره وضعیت کنونی طالبان گفت که این گروه با «اجبار، اخاذی و تحمیل ایدئولوژی» تلاش میکند حکومت خود را حفظ کند.
او افزایش مدارس دینی در مقایسه با مکاتب دولتی را نگرانکننده خواند و گفت در این مدارس، دیدگاه طالبان بدون انتقاد آموزش داده میشود.
این مقام جبهه مقاومت همچنین ادعای وجود اختلاف جدی میان جناحهای طالبان در کابل و قندهار را رد کرد و گفت هر دو جناح بر اساس قواعد مورد توافق نخبگان طالبان در قندهار عمل میکنند. به گفته خنجانی، رویکرد متفاوت طالبان در کابل بخشی از یک راهبرد برای جلب «تحمل دیپلوماتیک» غرب است و روایت درباره وجود طالبان میانهرو در کابل، «توهم» است.
خنجانی هشدار داد که افغانستان همچنان پناهگاه شبکههای جهادی و گروههای افراطی منطقهای، از جمله تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) است. به گفته او ادامه این وضعیت میتواند افغانستان را به «کانون افراطگرایی» تبدیل کند و در آینده تهدیدی برای امنیت منطقه و جهان باشد.
این اظهارات در حالی مطرح شده است که همزمان با پنجمین سالگرد تسلط دوباره طالبان به قدرت، جبهههای مخالف این گروه در روزها و هفتههای اخیر عملیاتها علیه طالبان در برخی مناطق افزایش یافته است.
از جمله اجازه کار و تحصیل زنان و دختران، عفو عمومی مخالفان، ادامه فعالیت رسانههای آزاد، تشکیل حکومت فراگیر، دستیابی به یک نظام سیاسی جدید از طریق توافق میان افغانها و جلوگیری از فعالیت گروههای تروریستی در افغانستان.
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، بخش مهمی از این تعهدات عملی نشده است. زنان و دختران از آموزش متوسطه و دانشگاه محروماند، محدودیتهای گستردهای بر کار و فعالیت اجتماعی آنان اعمال شده، رسانهها با محدودیتهای فزاینده روبهرو هستند، مخالفان سیاسی در ساختار قدرت سهمی ندارند و گزارشهای سازمان ملل همچنان از حضور و فعالیت گروههای تروریستی در افغانستان خبر میدهد.
آموزش و کار زنان
سراجالدین حقانی، که در آن زمان معاون رهبر طالبان بود، در اول حوت ۱۳۹۸ در مقاله «ما طالبان چه میخواهیم» در نیویارک تایمز نوشت که حقوق زنان، از جمله حق آموزش و کار، که به گفته او اسلام تضمین کرده است، باید محفوظ بماند. او گفت طالبان خواهان ایجاد یک «نظام اسلامی» هستند که در آن همه افغانها از حقوق برابر برخوردار باشند و تأکید کرد که حقوق زنان، «از حق آموزش تا حق کار»، باید محفوظ بماند.
سهیل شاهین، رئیس دفتر سیاسی طالبان در دوحه، نیز در گفتوگویی با اسوشیتدپرس در سرطان ۱۴۰۰ گفت زنان در حکومت آینده طالبان اجازه خواهند داشت کار کنند، تحصیل کنند و در فعالیتهای سیاسی مشارکت داشته باشند؛ هرچند رعایت حجاب را از شرایط آن عنوان کرد.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، نیز در نخستین نشست خبری این گروه پس از تصرف کابل، در ۲۶ اسد ۱۴۰۰، گفت زنان میتوانند در چارچوب قوانین اسلامی کار و تحصیل کنند و در جامعه فعال باشند. او مشخصاً از فعالیت زنان در بخشهایی مانند آموزش و صحت نام برد و گفت طالبان حقوق آنان را «در چارچوب شریعت» تضمین میکند.
اما این وعدهها عملی نشد. با آغاز سال تحصیلی در سنبله ۱۴۰۰، دختران بالاتر از صنف ششم اجازه بازگشت به مکاتب متوسطه و لیسه را نیافتند. طالبان ابتدا وعده داده بودند مکاتب دخترانه در آغاز سال تحصیلی بازگشایی خواهند شد، اما در ۳ حمل ۱۴۰۱، همزمان با آغاز سال تحصیلی، از این تصمیم عقبنشینی کردند و اعلام کردند مکاتب دخترانه بالاتر از صنف ششم همچنان بسته خواهند ماند.
این محدودیت بعداً به آموزش عالی نیز گسترش یافت. در ۲۹ قوس ۱۴۰۱، وزارت تحصیلات عالی طالبان دستور تعلیق تحصیل دختران و زنان در دانشگاههای دولتی و خصوصی را تا اطلاع بعدی صادر کرد؛ تصمیمی که سازمان ملل خواستار لغو فوری آن شد.
عفو عمومی
ذبیحالله مجاهد در نخستین نشست خبری طالبان در ۲۶ اسد ۱۴۰۰ گفت طالبان «همه را بخشیدهاند» و قصد انتقامگیری ندارند. او درباره افرادی که با نیروهای خارجی کار کرده بودند نیز گفت آنان بازخواست یا تعقیب نخواهند شد.
در همان روز، هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، عفو عمومی مقامهای حکومت پیشین و اعضای نیروهای امنیتی و دفاعی سابق را اعلام کرد. یوناما نیز ۲۶ اسد ۱۴۰۰ را تاریخ اعلام عفو عمومی طالبان ثبت کرده است.
با این حال، یوناما در گزارشی که در ۳۱ اسد ۱۴۰۲ منتشر کرد، گفت از ۲۴ اسد ۱۴۰۰ تا ۹ سرطان ۱۴۰۲ دستکم ۸۰۰ مورد نقض حقوق بشر علیه مقامهای حکومت پیشین و اعضای نیروهای دفاعی و امنیتی سابق افغانستان ثبت کرده است. این موارد شامل ۲۱۸ قتل فراقضایی، ۴۲۴ مورد بازداشت و توقیف خودسرانه، ۱۴۴ مورد شکنجه و بدرفتاری و ۱۴ مورد ناپدیدشدن اجباری بود.
گزارشهای بعدی سازمان ملل نیز نشان میدهد که نقض حقوق اعضای نیروهای امنیتی و مقامهای حکومت پیشین متوقف نشده است. در فاصله اپریل تا جون ۲۰۲۶، یوناما دستکم هشت مورد قتل، ۲۹ مورد بازداشت یا توقیف خودسرانه و پنج مورد شکنجه یا بدرفتاری علیه اعضای پیشین نیروهای امنیتی و مقامهای حکومت قبلی ثبت کرد.
آزادی رسانهها
در مورد آزادی رسانهها نیز ذبیحالله مجاهد در نخستین نشست خبری طالبان پس از تصرف کابل در ۲۶ اسد ۱۴۰۰ گفت رسانهها میتوانند به فعالیت خود ادامه دهند، اما فعالیت آنان باید در چارچوب «اصول اسلامی» و «منافع ملی» باشد.
اما در پنج سال گذشته، طالبان مجموعهای از دستورها و محدودیتها را بر رسانهها و خبرنگاران اعمال کردهاند. این محدودیتها دامنه انتقاد از حکومت و مقامهای آن، نحوه پوشش اخبار و برنامههای سیاسی و حتی انتشار تصاویر را تحت تأثیر قرار داده است. دهها خبرنگار و کارمند رسانهای نیز بازداشت شده و شماری از خبرنگاران و کارکنان رسانهها ناگزیر به ترک افغانستان شدهاند.
افغانستان در سال ۱۴۰۰، پیش از بازگشت طالبان به قدرت، در شاخص جهانی آزادی مطبوعات سازمان گزارشگران بدون مرز در رتبه ۱۲۲ از میان ۱۸۰ کشور قرار داشت. در شاخص جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۲۶، افغانستان با ۵۳ پله سقوط به رتبه ۱۷۵ از میان ۱۸۰ کشور و قلمرو رسیده است.
محدودیتها علیه خبرنگاران زن نیز افزایش یافته و آنان با محدودیتهایی در حضور تلویزیونی، پوشش، شرکت در نشستهای خبری و انجام مصاحبه روبهرو هستند.
همزمان، ممنوعیت انتشار تصاویر موجودات زنده که ابتدا در برخی ولایتها اعمال شده بود، به بخشهای وسیعی از کشور گسترش یافته است. بر اساس گزارش مرکز خبرنگاران افغانستان، تا پایان سال ۲۰۲۵ این محدودیت در ۲۳ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان اعمال میشد.
انحصار قدرت به جای حکومت فراگیر
طالبان در توافقنامه دوحه وعده داده بود که گفتوگوی بینالافغانی را آغاز خواهد کرد؛ گفتوگوهایی که هرگز به گونه معنادار و نتیجهبخش انجام نشد.
وعده تشکیل «حکومت فراگیر» نیز پیش از بازگشت طالبان به قدرت مطرح شده بود. عبدالغنی برادر، رئیس دفتر سیاسی طالبان، در مراسم افتتاح مذاکرات صلح افغانستان در دوحه در ۲۲ سنبله ۱۳۹۹ گفت این گروه خواهان افغانستانی است که در آن «همه مردم کشور بدون تبعیض» بتوانند مشارکت کنند و در کنار یکدیگر زندگی کنند.
سهیل شاهین، سخنگوی دفتر سیاسی طالبان، نیز در ۲ اسد ۱۴۰۰ گفت این گروه به «انحصار قدرت» باور ندارد.
سراجالدین حقانی نیز در مقاله خود در نیویارک تایمز نوشته بود طالبان خواهان رسیدن به یک نظام سیاسی جدید و فراگیر است که در آن صدای همه افغانها انعکاس یابد و هیچکس احساس طردشدن نکند. او تأکید کرده بود که آینده حکومت افغانستان باید بر اساس توافق میان افغانها تعیین شود و نباید نتیجهای از پیش تعیینشده یا شروطی از قبل تحمیلشده وجود داشته باشد.
اما طالبان در ۱۶ سنبله ۱۴۰۰ حکومت سرپرست خود را با ۳۳ عضو معرفی کرد؛ حکومتی که در آن هیچ زن، عضو غیرطالبان، چهرهای از حکومت پیشین یا رهبر گروههای اقلیت حضور نداشت.
بسیاری از اعضای این حکومت از چهرههای شناختهشده طالبان بودند و ترکیب آن عمدتاً از مردان پشتون تشکیل شده بود. سازمان ملل نیز در آن زمان نسبت به نبود نمایندگان گروههای سیاسی و قومی دیگر در ساختار حکومت ابراز نگرانی کرد.
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، ساختار سیاسی افغانستان همچنان در انحصار این گروه قرار دارد و مشارکت نیروهای سیاسی خارج از طالبان در ساختار قدرت، به معنای تشکیل یک حکومت فراگیر، تحقق نیافته است. دبیرکل سازمان ملل نیز بر ضرورت ایجاد نهادهای واقعاً فراگیر در افغانستان و مشارکت همه گروههای قومی و بخشهای مختلف جامعه تأکید کرده است.
قطع همکاری با گروههای تروریستی
قطع همکاری با گروههای تروریستی یکی از مهمترین تعهدات طالبان در توافقنامه دوحه بود.
بر اساس توافقنامه دوحه، طالبان متعهد شد اجازه ندهد اعضای طالبان، القاعده یا گروهها و افراد دیگر از خاک افغانستان برای تهدید امنیت امریکا و متحدانش استفاده کنند. این گروه همچنین تعهد کرد مانع جذب نیرو، آموزش، تأمین مالی و میزبانی گروههایی شود که چنین تهدیدی ایجاد میکنند.
طالبان همچنین متعهد شد به اعضای خود دستور دهد با گروهها یا افرادی که امنیت امریکا و متحدانش را تهدید میکنند همکاری نکنند و برای جلوگیری از فعالیت آنان در افغانستان اقدام کند.
با این حال، گزارشهای سازمان ملل و وزارت خارجه امریکا نشان میدهند که روابط و پیوندهای طالبان با برخی گروههای تروریستی همچنان ادامه دارد.
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، تازهترین گزارش تیم تحلیل و نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل هشدار میدهد که گروههای تروریستی همچنان از خاک افغانستان برای فعالیتهای خود استفاده میکنند و روابط میان برخی از این گروهها، نگرانیهای امنیتی برای کشورهای منطقه ایجاد کرده است.
بر اساس این گزارش، تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) همچنان در افغانستان حضور دارد و حملات این گروه در پاکستان افزایش یافته است. گزارش میگوید طالبان حدود دو هزار عضو تحریک طالبان پاکستان و اعضای خانواده آنان را از مناطق مرزی پاکستان به داخل افغانستان منتقل کردهاند؛ اقدامی که ظاهراً با هدف کاهش تنش با پاکستان انجام شده است.
گزارش همچنین میگوید رهبر طالبان به رهبری تحریک طالبان پاکستان هشدار داده است که حملات علیه پاکستان را متوقف کند، اما ادامه حملات نشان میدهد این تلاشها تاکنون نتوانسته است فعالیت این گروه را متوقف کند.
القاعده نیز همچنان در افغانستان حضور دارد. سازمان ملل میگوید وضعیت و تواناییهای این شبکه تغییر اساسی نکرده و میان القاعده و تحریک طالبان پاکستان نیز ارتباط وجود دارد. گزارش همچنین از حمایت القاعده از طالبان و پشتیبانی مستقیمتر این شبکه از حملات تحریک طالبان پاکستان علیه پاکستان خبر میدهد.
در شمال افغانستان نیز جنبش اسلامی ترکستان شرقی فعالیت خود را افزایش داده است. بر اساس گزارش، این گروه در بدخشان و دهلیز واخان حضور دارد و گزارشهایی از ایجاد مواضع جدید آن در قندوز نیز وجود دارد. سازمان ملل افزایش توانایی نظامی و تلاش این گروه برای دستیابی به سلاح و فناوریهای جدید را نگرانکننده دانسته است.
گزارش همچنین هشدار میدهد که بخشی از تجهیزات نظامی باقیمانده از نیروهای امنیتی پیشین افغانستان و نیروهای بینالمللی همچنان در اختیار گروههای مسلح قرار دارد. این تجهیزات شامل سلاحهای خودکار، وسایل ارتباطی و تجهیزات دید در شب است و دسترسی گروههای تروریستی به آنها میتواند توان عملیاتی این گروهها را افزایش دهد.
ناکامی در خارج کردن افغانستان از انزوا
عدم بهرسمیتشناسی گسترده بینالمللی نیز یکی دیگر از چالشهای طالبان است. عبدالغنی برادر، رئیس دفتر سیاسی طالبان، در مراسم افتتاح مذاکرات صلح افغانستان در دوحه در ۲۲ سنبله ۱۳۹۹ گفت این گروه خواهان برقراری «روابط مثبت، محترمانه و خوب» با کشورهای همسایه، منطقه و جهان است.
طالبان در پنج سال گذشته تلاش کرده است روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود را با کشورهای منطقه و جهان گسترش دهد و در شماری از کشورها کنترل نمایندگیهای دیپلماتیک افغانستان را به دست گرفته است. با این حال، این تعاملات تاکنون به شناسایی گسترده حکومت طالبان منجر نشده است.
روسیه در ۱۲ سرطان ۱۴۰۴ نخستین کشوری شد که حکومت طالبان را رسماً به رسمیت شناخت. با این حال، کشورهایی مانند چین، ایران، پاکستان و هند با طالبان روابط و تماسهای دیپلماتیک دارند، اما این روابط به معنای شناسایی رسمی حکومت طالبان نیست.
طالبان همچنین تاکنون نتوانسته است کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد را به دست آورد و تحریمهای سازمان ملل علیه شماری از رهبران و اعضای این گروه همچنان برقرار است. شورای امنیت در فبروری ۲۰۲۶ نیز رژیم تحریمهای مرتبط با طالبان را تمدید کرد.
با گذشت پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، بخش مهمی از تعهداتی که این گروه پیش از تصرف کابل درباره تشکیل حکومت فراگیر، رعایت حقوق زنان، آزادی رسانهها، عفو مخالفان و جلوگیری از استفاده از خاک افغانستان برای فعالیتهای تروریستی مطرح کرده بود، تحقق نیافته است.
منتقدان طالبان میگویند این وعدهها پیش از بازگشت این گروه به قدرت، بخشی از تلاش طالبان برای اطمینانبخشی به مردم افغانستان و جامعه جهانی بود.
در مقابل، طالبان از عملکرد خود دفاع کرده و میگوید شرایط لازم برای بهرسمیتشناسی حکومتش را فراهم کرده است. با این حال، ادامه محدودیتها علیه زنان و دختران، نبود مشارکت گسترده نیروهای سیاسی و اجتماعی در ساختار قدرت، نقض حقوق بشر و نگرانیها درباره حضور گروههای تروریستی همچنان از موانع اصلی عادیشدن روابط طالبان با جامعه جهانی است.
در مجموع، پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، فاصله میان تعهدات مطرحشده پیش از تصرف کابل و واقعیت حکمرانی این گروه همچنان چشمگیر است.
برای بسیاری از مردم، سقوط کابل کاملاً غیرمنتظره و شوکآور بود. کمتر کسی تصور میکرد نظامی که دو دهه با زحمت مردم و حمایت جامعه جهانی شکل گرفته بود، ظرف چند ساعت از هم بپاشد. اما برای کسانی که تحولات سیاسی و امنیتی را از نزدیک دنبال میکردند، نشانههای این فروپاشی از ماهها پیش آشکار شده بود: خروج نیروهای امریکایی، سقوط پیدرپی ولایتها، بنبست سیاسی، ضعف رهبری حکومت و وضعیت جبهههای جنگ، همگی از بحرانی عمیق حکایت داشتند.
در هفتههای پیش از سقوط، همراه با جمعی از فعالان فرهنگی و سیاسی، بهطور منظم درباره آینده کشور گفتوگو میکردیم. بیشتر ما احتمال فروپاشی نظام را جدی میدانستیم، هرچند هیچکس نمیتوانست سرعت و شکل دقیق آن را پیشبینی کند. در این حلقه، برخی از مقاومت مسلحانه سخن میگفتند و تاکید داشتند که کوچه به کوچه با طالبان جنگ خواهند کرد، گروهی نجات جان و خروج از کشور را در اولویت میدانستند و عدهای نیز بر کنار آمدن با واقعیت جدید تأکید میکردند. با این حال، پرسش مشترک همه این بود: اگر کابل سقوط کند، چه بر سر افغانستان خواهد آمد؟
صبحی که کابل دیگر شهر همیشگی نبود
صبح یکشنبه، ۲۴ اسد، کابل دیگر حالوهوای همیشگی خود را نداشت. هزاران خانواده که از سقوط ولایتها گریخته بودند، به پایتخت پناه آورده بودند. همزمان، شایعاتی در شهر پیچیده بود که شماری از نیروهای طالبان در میان آوارگان وارد کابل شدهاند. فضای شهر آکنده از اضطراب و نگرانی بود.
آن صبح برای تأیید اسناد هویتیام به وزارت امور خارجه، در نزدیکی ارگ ریاستجمهوری، رفتم. کارمندان هنوز پشت میزهایشان مشغول کار بودند، اما حضور همزمان شماری از مقامهای دولتی که برای تأیید مدارک و یافتن راه خروج مراجعه کرده بودند، نشان میداد شرایط دیگر عادی نیست.
حدود ساعت ۱۰ صبح، پس از پایان کارهای اداری، در محوطه وزارت با یکی از دیپلوماتهای ارشد درباره ویزای هند صحبت کردم؛ زیرا گذرنامههای من و اعضای خانوادهام در سفارت هند بود. او خبر داد که هند سفارت خود را تعطیل کرده است.
بیدرنگ به سوی سفارت رفتم، اما تمام مسیرها بسته بود و نیروهای امنیتی اجازه نزدیکشدن به ساختمان را نمیدادند. هند از نخستین کشورهایی بود که فعالیت سفارت خود را در کابل متوقف کرد. هشت جلد گذرنامه من و اعضای خانوادهام در همان سفارت باقی ماند؛ گذرنامههایی که سرنوشتشان تا امروز نیز برای من روشن نشده است.
بانکها، شایعات و شهری که فرو میریخت
پس از ناامیدی از دسترسی به سفارت، برای برداشت پول به عزیزی بانک رفتم. هزاران نفر در برابر ساختمان تجمع کرده بودند، اما خدمات بانکی عملاً متوقف شده بود؛ نه باجهها پولی پرداخت میکردند و نه دستگاههای خودپرداز کار میکردند. وضعیت در کابلبانک، میوند بانک، غضنفر بانک و دیگر بانکهای خصوصی نیز تفاوتی نداشت. مردم با نگرانی تلاش میکردند اندوختههای خود را نجات دهند، اما نظام بانکی عملاً از کار افتاده بود.
در همان ساعات، تیراندازی نیروهای امنیتی در نزدیکی برخی بانکها از جمله در شهر نو، شایعات مربوط به نزدیکشدن طالبان به ارگ ریاستجمهوری را در میان مردم و محافل سیاسی تقویت کرد.
با مشاهده آشفتگی شهر تصمیم گرفتم به خانه بازگردم. در مسیر خیرخانه، خیابانها مملو از موترهای کارمندان دولتی و شهروندانی بود که با شتاب تلاش میکردند خود را به خانه برسانند.
در راه، به دفتر روزنامه هشت صبح در قلعه فتحالله رفتم. آنجا نیز همه بحثها حول یک موضوع میچرخید: آینده کابل.
با وجود سقوط بیشتر ولایتها و حتی مناطق همجوار پایتخت، هنوز برخی باور داشتند کابل به دلیل حضور هزاران نیروی ارتش، امنیت ملی و کماندو و همچنین تعهدات جامعه جهانی سقوط نخواهد کرد و دستکم در ورودیهای شهر مقاومت شکل خواهد گرفت.
اما واقعیت چیز دیگری بود. در بسیاری از ولایتها، نیروهای امنیتی پیش از سقوط دستور عقبنشینی دریافت کرده بودند و در برخی مناطق نیز مقامهای محلی حتی پیش از رسیدن طالبان، دفاتر خود را ترک کرده بودند.
حوالی عصر، یکی از دوستانم در ریاست امنیت ملی با من تماس گرفت و گفت دستور آمده که همه اسناد محرمانه و حساس از بین برده شوند. برای من، این دستور یک معنا بیشتر نداشت: همهچیز تمام شده است.
لحظهای که امید از میان رفت
با وجود همه نشانهها، هنوز امیدوار بودم راهحلی سیاسی بتواند مانع فروپاشی کامل شود. اما این امید زمانی از میان رفت که از بام خانه شاهد پرواز دستهجمعی هواپیماها و هلیکوپترهای نظامی ارتش بودم.
دهها فروند هواپیما یکی پس از دیگری کابل را ترک کردند؛ پروازهایی که بعدها مشخص شد به سوی اوزبیکستان و تاجیکستان انجام شده بود. همان لحظه فهمیدم که دیگر چیزی از نظام باقی نمانده است.
همزمان هزاران نفر به میدان هوایی کابل هجوم بردند؛ برخی با عبور از دیوارها و برخی دیگر به امید هماهنگی با سفارتخانههای خارجی. من هرگز به میدان هوایی نرفتم؛ نه ارتباطی با نیروهای خارجی داشتم و نه آنجا را راهی برای نجات خود میدانستم.
ورود طالبان و شهری بدون دفاع
حدود ظهر، نخستین خبرهای ورود طالبان به کابل منتشر شد. ابتدا تصاویر حضور آنان در سرای شمالی در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و سپس خبر رسید که از مسیر لوگر نیز وارد شهر شدهاند. با خروج اشرف غنی از کشور، آخرین امید برای بقای نظام و گذار مسالمتآمیز سیاسی نیز از میان رفت.
در منطقه خیرخانه، شخصاً شاهد بودم که رنجرهای پولیس در کنار خیابان رها شده بودند و شماری از نیروهای امنیتی لباسهای نظامی خود را از تن بیرون میآوردند تا شناخته نشوند. البته تانکهای نظامی و موترهای ارتش هفتهها در کنار خیابانها در کابل و ولایات رها شده بودند. در همان ساعات، برخی گروههای مسلح و دزدان نیز از خلأ امنیتی سوءاستفاده کردند. دستکم در یک مورد، در ناحیه پانزدهم کابل، یک رنجر پولیس هدف حمله قرار گرفت؛ دو نفر کشته و یک نفر زخمی شد و موتر پولیس در کنار خیابان رها ماند.
حوالی عصر، طالبان بهطور کامل وارد کابل شدند. در خیابانها گروههایی از آنان را دیدم که با موترهای فورد رنجر، تانکهای نظامی و وسایط پولیس در سطح شهر گشتزنی میکردند. از نحوه رانندگی برخی از آنان پیدا بود که تجربهای در استفاده از این وسایط ندارند.
چهره بسیاری از طالبانی که دیدم، خسته، گردآلود و آشفته بود؛ لباسهای خاکآلود و صورتهایی که آثار روزهای طولانی حضور در میدان جنگ را بر خود داشت. این تصویر برای بسیاری از شهروندان کابل ناآشنا و تکاندهنده بود.
در همان زمان، نگرانی جدی وجود داشت که خلأ قدرت به غارت شهر و گسترش هرجومرج منجر شود. با استقرار طالبان، دستکم این نگرانی تا حد زیادی برطرف شد و از غارت گسترده شهر جلوگیری شد.
طالبان که انتظار مقاومت سنگین را داشتند، با شهری روبهرو شدند که بدون نبرد در اختیارشان قرار گرفته بود؛ نه مقاومت سازمانیافته دولتی شکل گرفت و نه مقاومت مردمی.
همزمان، فضای رسانهای نیز بهطور کامل تغییر کرد. پخش برنامههای موسیقی و سرگرمی از تلویزیونها متوقف شد و بیشتر شبکهها و رادیوها به پخش قرآن کریم و تلاوت آن روی آوردند.
سکوت سنگین پایتخت
شب سقوط، برخلاف انتظار، چراغهای کابل همچنان روشن بود، اما سکوتی سنگین بر شهر سایه انداخته بود.
حدود ساعت هفت شام برای دیدن یکی از دوستانم از خانه بیرون شدم. نزدیک به یک کیلومتر پیاده رفتم، اما با هیچ انسانی روبهرو نشدم. خیابانهای اصلی کاملاً خالی بودند و هیچ موتری در رفتوآمد نبود. کابل در بهت و شوکی عمیق فرو رفته بود.
در روزهای نخست، از روبهرو شدن با طالبان هراس داشتم و تصور میکردم اگر مرا شناسایی کنند، جانم در خطر خواهد بود. نخستین بار در نزدیکی خانه، موتر نیروهای طالبان مقابلم توقف کرد؛ اما یکی از آنان تنها نشانی «کوتهسنگی» را پرسید.
در روزهای بعد، در ایستهای بازرسی و در شهر نو نیز بارها با طالبان روبهرو شدم. رفتار آنان در روزهای نخست محتاطانه بود. زیرا، دستور دریافت کرده بودند که با مردم با مهربانی و آرامش رفتار کنند. چون، برای طالبان باور کردنی نبود که بدون هیچ مقاومت و اخلالی، تمام قدرت را قبضه کنند و هیچ رقیبی را در صحنه نبینند.
به هر رو، طالبان برخلاف باور خودشان در کابل ماندند. اما تا آخر نحوه رفتار با مردم را نفهمیدند. بازرسی تلفن همراه، کیف جیبی، بازرسی تحقیرآمیز بدنی و حتی شلیک مستقیم در ایستهای بازرسی یک امر عادی بود. طالبان در کابل ماندند، شهری که بدویترین گروهها را اهلی کرد، اما مشخص نیست طالبان با مرور اهلی خواهند شد و یا خیر.
