شماری از خوانندگان هفتهنامه اکونومیست در واکنش به پیشنهاد این نشریه برای تعامل غرب با طالبان گفتهاند که برای عادیسازی روابط با این گروه هنوز زود است. آنان تصریح کردهاند که هرگونه تعامل یا بهرسمیتشناسی طالبان باید به بهبود وضعیت حقوق بشر و رفتار این گروه مشروط باشد.
اکونومیست در سرمقاله و گزارشی مفصل به مناسبت پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت نوشته بود که کشورهای دموکراتیک، با وجود ماهیت سرکوبگر حکومت این گروه، باید با طالبان تعامل کنند. به باور این نشریه، بازگشایی سفارتخانهها در کابل میتواند به شناسایی تهدیدهای تروریستی و ایجاد کانالهای ارتباطی با طالبان کمک کند.
سایمون دیگینز، نظامی بازنشسته و اتشه سفارت بریتانیا در کابل از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰، در بخش دیدگاه خوانندگان اکونومیست، پیشنهاد این نشریه برای تعامل با طالبان را رد کرده است.
او نوشت: «شما میگویید باید کمکهای بشردوستانه به افغانستان را افزایش دهیم و روابط دیپلوماتیک با طالبان را بهبود بخشیم تا بتوانیم با آنان ارتباط داشته باشیم. سخت در اشتباهید.»
دیگینز خروج از افغانستان در سال ۲۰۲۱ را «مایه شرمساری» خوانده و گفته است: «درباره رنج و مشقتی که بسیاری از افغانها، بهویژه زنان و دختران، متحمل شدهاند، تردیدی وجود ندارد.»
او تاکید کرده است که کمک به افغانستان و بهرسمیتشناختن طالبان باید به بهبود حقوق بشر و تغییر رفتار این گروه مشروط شود. دیگینز افزوده است: «در حال حاضر، نباید هیچ ارتباطی با حکومت طالبان داشته باشیم.»
ربکا کوک، استاد بازنشسته دانشکده حقوق دانشگاه تورنتو، خواستار حمایت کشورها از روند حقوقی پاسخگو کردن طالبان شده است.
استرالیا، کانادا، آلمان و هالند در سنبله ۱۴۰۳ براساس ماده ۲۹ کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان، روندی را برای پاسخگو کردن اداره طالبان در قبال نقض این کنوانسیون آغاز کردند. شماری از کشورهای دیگر نیز از این اقدام حمایت کردهاند.
کوک این اقدام را «نخستین تلاش یک کشور برای پاسخگو کردن کشور دیگری در قبال تبعیض جنسیتی در دیوان بینالمللی دادگستری» خوانده است.
او گفته است که با گذشت دو سال، پرونده هنوز به دیوان نرسیده، زیرا مذاکره و داوری باید پیش از ارجاع آن انجام شود. کوک از کشورها خواسته است از این ابتکار حمایت کنند تا پرونده هرچه زودتر به دیوان بینالمللی دادگستری برسد.
کاهش چشمگیر کشت خشخاش
جاناتان گافنی، یکی دیگر از خوانندگان اکونومیست، به ممنوعیت کشت خشخاش از سوی طالبان و تاثیر آن بر اقتصاد روستایی افغانستان پرداخته است.
او با استناد به آمار سازمان ملل گفته است که سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان از سال ۲۰۲۲ حدود ۹۵ درصد کاهش یافته و درآمد کشاورزان نیز بهشدت افت کرده است.
گافنی نوشته است: «با توجه به نقش تاریخی افغانستان در تجارت جهانی تریاک پیش از حکومت کنونی طالبان، بدیهی است که از دست رفتن درآمد حاصل از کشت خشخاش در افزایش فشارهای اقتصادی که شما توصیف کردهاید، نقش داشته باشد.»
برنارد فرای، کارشناس پیشین دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل، برخلاف دیگینز از پیشنهاد اکونومیست حمایت کرده است. او تعامل و گفتوگوی کشورهای دموکراتیک با طالبان را «هم جسورانه و هم کاملا منطقی» خوانده است.
فرای گفته است که تعامل با طالبان در سال ۲۰۰۰ به ممنوعیت کشت خشخاش انجامید، اما جامعه جهانی پس از سرنگونی حکومت این گروه در سال ۲۰۰۱ اشتباهاتی مرتکب شد که به گسترش دوباره کشت خشخاش کمک کرد.
به گفته او، طالبان پس از بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱ بار دیگر کشت خشخاش را ممنوع کرد و اجرای این فرمان به کاهش چشمگیر آن انجامید. با این حال، این ممنوعیت درآمد بسیاری از کشاورزان را از بین برده است.
فرای از جامعه جهانی خواسته است برای کاهش فشار اقتصادی بر روستاییان افغانستان، کمکهای مالی و اقتصادی بیشتری فراهم کند. او افزوده است: «تجربه سال ۲۰۰۰ نشان میدهد که حتی در دشوارترین شرایط نیز تعامل میتواند گاهی به نتایج ملموس منجر شود.»
دفتر زنان سازمان ملل تاکید کرده است که زنان افغان حق دسترسی به خدمات صحی دارند و حضور کارکنان زن برای ارائه این خدمات ضروری است.
سازمان ملل پیش از این نیز در ماه جوزا اعلام کرده بود که افغانستان یکی از بالاترین موارد مرگومیر مادران در جهان را دارد، چنانچه به ازای هر ۱۰۰ هزار تولد، نزدیک به ۶۰۰ زن جان میبازند.
دفتر هماهنگی کمکهای بشردوستانه سازمان ملل (اوچا) تاکید کرده است که برای کاهش مرگومیر مادران، سرمایهگذاری در آموزش و استخدام کارکنان صحی زن و تقویت خدمات صحی اولیه حیاتی است.
صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل (یونیسف) نیز در ماه ثور هشدار داد که با ادامه ممنوعیتهای طالبان، افغانستان تا سال ۲۰۳۰ میلادی با کمبود ۲۵ هزار آموزگار و کارمند صحی زن روبهرو خواهد شد.
ممنوعیتهای آموزشی و کاری طالبان، بهویژه در بخش صحت، همراه با الزام داشتن «محرم» برای زنان بیمار، نگرانیها درباره دسترسی زنان به درمان و آینده نظام صحی افغانستان را افزایش داده است.
شماری از مردم در شبکههای اجتماعی نیز در واکنش به این وضعیت، از دشواریهای روزافزون زنان در دسترسی به خدمات صحی انتقاد کردهاند. شمس، کاربر، هشدار داده است که این وضعیت در سالهای آینده وخیمتر خواهد شد. او نوشته است: «این تازه آغاز فاجعه است ، فرض کنید چند سال بعد هیچ داکتر زن و قابلهای وجود ندارد، آنگاه این آمار آن قدر شوکهکننده شود که هیچکس تصورش را نکرده باشد.»
خطیبه نیز نوشته است که زنان افغانستان «هیچوقت طعم خوشی و خوشبختی را ندیده» و اکنون در حاکمیت طالبان «زنده ماندن زنان فقط یک شانس است.»
کاربری به نام اقرا نیز کمبود داکتران مسلکی و تجهیزات صحی، بیتوجهی به بیماران در شفاخانهها و وضعیت نامناسب مراکز درمانی را از دلایل افزایش مرگومیر مادران خوانده است.
محمد، کاربر دیگر، هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، را مسئول وضعیت مادران در افغانستان دانسته و گفته است: «خون همه مادران مظلوم در گردن هبتالله است.»
کارشناسان سازمان ملل بارها تاکید کردهاند که دسترسی زنان به خدمات صحی به حضور کارکنان زن در این بخش وابسته است. به باور آنان، بدون آموزش و استخدام شمار کافی از کارکنان صحی زن، ارائه خدمات ضروری به زنان و دختران افغانستان دشوارتر خواهد شد.
فضلی گفته است که طالبان اعتبار و همکاری جهان را تنها با رعایت حقوق مردم افغانستان میتواند به دست آورد.
فضلی روز دوشنبه، ۹ سنبله با انتشار تصویری مشترک از اشرف غنی و دونالد ترامپ در صفحه اکس خود با اشاره به توافق میان ترامپ و غنی نوشت که در آن زمان یک کارگروه مشترک نیز برای بررسی و زمینهسازی اجرای فنی این توافق ایجاد شده بود.
با اینحال، فضلی معتقد است که امریکا به دلیل منافع جیوپولیتیکی هیچگاه بهطور کامل به اجرای این توافق متعهد نشد.
فضلی در بخش دیگری از اظهاراتش طالبان را به نقض حقوق زنان و سرکوب آزادیهای مدنی متهم کرد. او گفت: «مشروعیت با حکومتداری مسئولانه و احترام به حقوق مردم به دست میآید، نه اینکه از جامعه جهانی مطالبه شود.»
او خطاب به طالبان گفت تا زمانی که میلیونها دختر و زن افغان از آموزش و کار محروم باشند و مردم محدود و سرکوب شوند، طالبان نمیتواند خواستار احترام جامعه جهانی باشد.
فضلی تأکید کرد که مشروعیت از طریق حکومتداری مسئولانه و احترام به حقوق مردم به دست میآید، نه از طریق مطالبه آن از جامعه جهانی.
امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان در مصاحبه با فایننشال تایمز گفت که از سرمایهگذاری امریکا در بخشهای مختلف از جمله معادن، زیرساختها، کشاورزی و تجارت در افغانستان کاملا استقبال میکند.
به نقل از فایننشال تایمز، طالبان امیدوار است که از طریق این پیشنهادها و تحرکات دیپلماتیک، زمینه لغو تحریمهای بینالمللی و آزادسازی داراییهای مسدودشده افغانستان فراهم شود.
متقی به این روزنامه بریتانیایی گفت: «روابط میان افغانستان و ایالات متحده نباید از عینک ۲۰ سال جنگ گذشته ارزیابی شود، بلکه باید بر اساس همکاریهای آینده تنظیم گردد. سیاست اقتصادی ما باز است.»
وزیر خارجه طالبان در یک مصاحبه دیگر با یک خبرگزاری جاپانی، خواستار عادیسازی روابط با امریکا شده است. متقی گفته است کابل میخواهد روابط دو کشور بر پایه احترام متقابل و منافع مشترک تنظیم شود و از واشنگتن خواسته است رویکرد تقابلی خود در برابر طالبان را تغییر دهد.
در ۳۱ سنبله ۱۳۹۶، دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت امریکا و اشرف غنی، رئیسجمهور پیشین افغانستان در دیداری در نیویارک از سرمایهگذاری شرکتهای امریکایی در معادن افغانستان، حمایت کردند.
کاخ سفید گفته بود که این طرح میتواند به رشد اقتصاد افغانستان کمک کند و از وابستگی آن به کمکهای امریکا بکاهد. اما، به دلیل ناامنی گسترده در افغانستان، این توافق عملی نشد.
ارزش بالقوه معادن افغانستان در آن زمان تا یک تریلیون دالر برآورد شده بود.
این نهاد نوشت محدودیتهای شدید طالبان علیه زنان و دختران، انزوای بینالمللی، تنش با پاکستان و بحران اقتصادی، آینده افغانستان را با بیثباتی روبهرو کرده است.
گرروه بینالمللی بحران دوشنبه، نهم سنبله در یک گزارش تحلیلی درباره وضعیت افغانستان نوشت طالبان با وجود کنترول گسترده بر کشور، نشانهای از اصلاح سیاستهای خود نشان نداده است. گزارش تاکید میکند که سیاستهای سختگیرانه طالبان، بهویژه بخش حقوق و آموزش زنان و دختران به انزوای افغانستان در جهان دامن زده است.
گزارش تاکید میکند افغانستان تنها کشور جهان است که در آن دختران از آموزش رسمی بالاتر از دوره ابتدایی محروماند. گزارش میافزاید که طالبان همچنین محدودیتهای گستردهای بر کار، رفتوآمد، فعالیتهای اجتماعی و حضور زنان در عرصه وضع کرده و در پی آن بخش بزرگی از زنان عملاً از زندگی اجتماعی حذف شدهاند.
گروه بحران میگوید اداره طالبان، بهویژه هبتالله آخندزاده، رهبر این گروه و حلقه نزدیک او در قندهار، نهتنها نشانهای از کاهش این محدودیتها نشان ندادهاند، بلکه در برخی موارد آن را تشدید کردهاند. بر اساس این گزارش، اصولنامه جزایی جدید طالبان نیز زمینه خشونت خانوادگی و ازدواجهای زودهنگام و اجباری زنان را فراهم کرده است.
گروه بینالمللی بحران میافزاید که طالبان در کنار سیاستهای مربوط به زنان و دختران، درخواستها برای ایجاد یک حکومت فراگیر را نیز نپذیرفته و اداره حاکم متشکل از افراد وابسته به این گروه است. به گفته گروه بحران، این رویکرد سبب شده است بسیاری از افغانها احساس کنند صدایشان در اداره طالبان شنیده نمیشود.
گروه بحران میگوید انزوای افغانستان از اقتصاد جهانی نیز تا حد زیادی نتیجه همین رویکرد طالبان است. اختلاف میان طالبان و کشورهای خارجی بر سر سیاستهای این گروه، روند آزادسازی میلیاردها دالر داراییهای منجمدشده افغانستان را متوقف کرده و مؤسسات مالی جهانی نیز به دلیل تحریمها و نگرانی از آسیبهای اعتباری، در ارائه خدمات به افغانستان محتاطاند.
گزارش همچنین تصریح میکند که بخش خصوصی افغانستان با وجود رشد محدود داخلی، همچنان شکننده است و تلاشهای سازمان ملل برای پیوند دادن این بخش با شبکه مالی جهانی نیز به دلیل بنبست میان طالبان و جامعه جهانی پیشرفت اندکی داشته است.
بدخشان؛ کانون تازه مخالفت علیه طالبان
گروه بحران میگوید شمال افغانستان، بهویژه بدخشان اخیران شاهد افزایش ناآرامی و اختلاف میان طالبان و باشندگان محل و همچنین میان فرماندهان محلی و مقامهای مرکزی این گروه بوده است.
گزارش اشاره میکند که در ۱۷ جولای برای نخستینبار پس از سپتمبر ۲۰۲۱ یک ولسوالی در بدخشان برای چندین ساعت بهدست نیروهای مخالف افتاد. جبهه تازه تاسیس سپاهی میهن در بامداد این روز کنترول ولسوالی یفتل پایین بدخشان را بهدست گرفت.
گروه بحران میگوید این رویداد به تنهایی نمیتواند تهدیدی برای حاکمیت طالبان شمرده شود، اما میتواند گروههای مخالف مسلح را به ادامه فعالیت تشویق کند و تصور شکستناپذیری طالبان را زیر سوال ببرد.
بدخشان در ماههای اخیر شاهد فعالیت گروههای مخالف طالبان، از جمله جبهه آزادی افغانستان، جبهه مقاومت ملی و همچنین حملات داعش خراسان بوده است. در این ولایت، اختلاف میان فرماندهان محلی طالبان و مقامهای مرکزی نیز افزایش یافته است.
گروه بحران میگوید تلاش طالبان برای جلوگیری از کشت خشخاش در شمال با مقاومت کشاورزان روبهرو شده است؛ زیرا بسیاری از آنان جایگزین اقتصادی مناسبی برای این محصول ندارند. همچنین رقابت بر سر معادن، قاچاق و درآمدهای حاصل از منابع طبیعی میان فرماندهان محلی و مقامهای مرکزی طالبان، از مواردیاند که به ناآرامی در شمال دامن زدهاند.
به گزارش این نهاد، رونق استخراج معادن در شمال افغانستان با وجود جذب سرمایهگذاری، نارضایتیهای محلی را نیز افزایش داده است؛ زیرا بخش اندکی از درآمدهای حاصل از این معادن به باشندگان محل میرسد.
گروه بحران تأکید میکند که هیچیک از گروههای مسلح مخالف طالبان در حال حاضر تهدید جدی برای حاکمیت این گروه نیست، اما نارضایتیهای گسترده در شمال میتواند زمینهساز ادامه ناآرامیهای گستردهتر شوند.
تنش با پاکستان؛ جدیترین چالش خارجی طالبان
گروه بحران تنش فزاینده با پاکستان را یکی از جدیترین و فوریترین چالشهای طالبان میداند. اسلامآباد طالبان را متهم میکند که به تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی)، اجازه داده است از خاک افغانستان علیه پاکستان استفاده کند. طالبان این اتهام را رد میکند.
گزارش میافزاید که پس از افزایش حملات تیتیپی در مناطق مرزی پاکستان، اسلامآباد از سال ۲۰۲۳ محدودیتهای اقتصادی علیه افغانستان وضع کرد و میلیونها مهاجر افغان را نیز به افغانستان بازگرداند.
گروه بحران نوشت در اکتبر ۲۰۲۵، پس از آنکه فشارهای اقتصادی نتوانست موضع طالبان افغان را تغییر دهد، پاکستان حملات هوایی در داخل افغانستان انجام داد. در پی آن، طالبان نیز به مواضع نظامی پاکستان در امتداد مرز حمله کرد و تلاشهای ترکیه و قطر برای برقراری آتشبس تنها برای مدت کوتاهی نتیجه داد.
گروه بحران تصریح کرده که تلاش کشورهای منطقه برای دستیابی به آتشبس پایدار میان طالبان و پاکستان تاکنون بینتیجه مانده است.
گروه بحران میگوید این تنشها پیامدهای اقتصادی مهمی برای افغانستان داشته است. در پی بسته شدن گذرگاهها، بخش بزرگی از تجارت میان دو کشور متوقف شده است. به باور گروه بحران، این وضعیت برای افغانستان که از نظر تاریخی به مسیرهای تجاری پاکستان وابسته بوده، ضربه سنگین اقتصادی به شمار میرود.
گروه بحران میگوید این وضعیت همچنین طرحهای منطقهای برای تبدیل شدن افغانستان به مسیر ترانزیتی میان آسیای مرکزی و جنوبی را تضعیف کرده است. طالبان اکنون بیشتر درباره مسیرهای مستقیم تجاری با چین و استفاده از ایران برای دسترسی به راههای دریایی تلاش میکند.
این نهاد هشدار میدهد که ادامه تنش میتواند افغانستان را وارد چرخه خطرناکتری از خشونت کند. به گفته گروه بحران، این احتمال وجود دارد که پاکستان در آینده بیشتر به دنبال نیروهای نیابتی برای تضعیف طالبان باشد و طالبان نیز در واکنش، حمایت بیشتری از تیتیپی انجام دهد؛ وضعیتی که میتواند برای افغانستان و منطقه پیامدهای فاجعهباری داشته باشد.
مشکلات اقتصادی و بحران بشری
گروه بحران نوشت مشکلات اقتصادی افغانستان تنها به تنش با پاکستان محدود نیست. جنگ در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای تجاری از طریق ایران نیز مشکلات اقتصادی افغانستان را تشدید کرده است.
این نهاد میگوید پیش از این بحرانها حدود ۱۷.۴ میلیون افغان با ناامنی غذایی روبهرو بودند و میلیونها نفر دیگر در سال ۲۰۲۶ به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند؛ در حالی که کمکهای خارجی به افغانستان کاهش یافته است.
گروه بحران همچنین از پیامدهای خشکسالی، زلزله و سیلابها بر اقتصاد و کشاورزی افغانستان هشدار داده است. این نهاد نوشت بخش کشاورزی که یکی از منابع اصلی درآمد مردم است، با تغییرات اقلیمی و ممنوعیت کشت خشخاش نیز آسیب دیده است.
با این حال، این نهاد میگوید طالبان همچنان کنترول محکمی بر قدرت دارند و مقاومتهای مسلحانه تاکنون نتوانستهاند تهدیدی جدی برای حکومت این گروه ایجاد کنند.
گروه بحران همچنین تاکید کرده است که ترکیب محدودیتهای شدید علیه زنان و دختران، انزوای بینالمللی، فشار اقتصادی، حکومت انحصاری و تنشهای مداوم با پاکستان، افغانستان تحت تسلط طالبان را در وضعیت بحرانی قرار داده است. به باور این نهاد، طالبان برای مقابله با مشکلات داخلی و روابط پرتنش با جهان به مسیری عملگرایانهتر نیاز دارند.
۳۲ سال پیشتر، جنرال بوریس گروموف نیز آخرین فرمانده ارتش شوروی بود که از افغانستان بیرون شد؛ دو تصویر ماندگار از پایان حضور نظامی دو ابرقدرت جهانی در جغرافیای افغانستان.
پنج سال پیش، در آخرین دقایق ۳۰ آگست ۲۰۲۱، کریستوفر دوناهو از عقب یک فروند هواپیمای C-17 بالا رفت؛ تصویری که ارتش امریکا با دوربین دید در شب ثبت کرده بود و مردی را با تجهیزات کامل نظامی نشان میداد که در تاریکی مطلق میدان هوایی کابل وارد هواپیما میشود.
چند ساعت بعد، این عکس در صفحه نخست رسانههای جهان حک و به یکی از نمادهای پایان حضور ۲۰ ساله امریکا در افغانستان بدل شد. این تورنجنرال دو سال بعد از مدیریت میدانهوایی کابل از طرف جوبایدن رئیسجمهور پیشین ایالات متحده امریکا به خاطر خدماتش ربته جنرال چهار ستاره را از آن خود کرد.
سیودو سال پیش از آن در ۱۵ فبروری ۱۹۸۹، جنرال بوریس گروموف از پل دوستی در بندر حیرتان گذشت. فرمانده ارتش چهلم شوروی در افغانستان، از آخرین نفربر زرهی پیاده شد و به طرف مرز رفت.
در آن سوی دریای آمو، شهر ترمذ در جمهوری شوروی اوزبیکستان قرار داشت؛ جایی که پسر ۱۴ سالهاش ماکسیم، با دستهای گل منتظر او ایستاده بود. روزنامه واشنگتنپست گزارش داد که گروموف در ساعت ۱۱:۵۵ پیش از چاشت از مرز عبور کرد و او را «آخرین سرباز شوروی» خواند.
شب پرالتهاب تخلیه در میدان هوایی کابل
جنرال امریکایی در ماه آکست فرمانده لشکر ۸۲ هوابرد امریکا و مسئول کل نیروهای زمینی در میدان هوایی کابل بود. در روزهای پس از سقوط کابل در ۱۵ آگست، میدان هوایی به کانون عملیات بزرگ تخلیه بدل شد و مسئولیت او تا لحظه خروج آخرین سرباز ادامه داشت.
ایالات متحده و متحدانش در جریان حدود دو هفته، بیش از ۱۲۰ هزار تن را از افغانستان تخلیه کردند که شامل شهروندان امریکایی، دارندگان پروندههای مهاجرتی ویژه و شمار زیادی از افغانهایی میشد که با بازگشت طالبان با خطر مستقیم مرگ روبهرو بودند.
در آخرین مرحله این عملیات، پنج فروند هواپیمای C-17 برای تخلیه نیروهای باقیمانده آماده شده بودند و حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سرباز امریکایی هنوز در محوطه میدان هوایی حضور داشتند. دستور نهایی بر جمعآوری سریع نیروها و سوار شدن فوری به هواپیماها تأکید داشت.
دوناهو باید شخصاً اطمینان حاصل میکرد که هیچ نیروی امریکایی روی زمین باقی نمانده است. در آخرین هواپیما، علاوه بر او راس ویلسون، سرپرست سفارت امریکا در کابل نیز حضور داشت. این پرواز در ساعت ۱۱:۵۹ شب، تنها یک دقیقه پیش از پایان مهلت قانونی تعیینشده، باند میدان هوایی کابل را ترک کرد.
پایان یک دهه جنگ ارتش سرخ در افغانستان
در بندر حیرتان نیز جنرال گروموف آخرین مرحله خروج را از نزدیک فرماندهی کرد. ارتش شوروی در دسامبر ۱۹۷۹ وارد خاک افغانستان شده بود و در طول یک دهه حضور نظامی، شمار نیروهایش در مقاطعی به بیش از ۱۰۰ هزار تن رسید. در این جنگ نزدیک به ۱۵ هزار سرباز شوروی کشته و حدود ۳۷ هزار تن دیگر زخمی شدند.
در ۹ ماه پیش از خروج نهایی، نزدیک به ۱۰۵ هزار سرباز ارتش سرخ از افغانستان بیرون شده بودند. در روز پایانی، کاروانی متشکل از حدود ۵۰ نفربر زرهی و ۴۰۰ سرباز از پل دوستی گذشتند و گروموف آخرین چهره نظامی بود که پا به خاک شوروی گذاشت.
خبرنگاران در همان لحظه عبور از جنرال گروموف پرسیدند چه حسی دارد؛ پاسخ او کوتاه بود: «به عقب نگاه نکردم.» او پس از در آغوش کشیدن پسرش، در مراسم رسمی در ترمذ برای سربازان بازگشته سخنرانی کرد و گفت ارتش شوروی «وظیفه بینالمللی» خود را به پایان رسانده است، اما «اندوه کسانی که برنگشتند هرگز فراموش نخواهد شد».
فاجعه خونین و عملیات انتقال
دوناهو در کابل فرصتی برای چنین تشریفاتی نداشت. چند روز پیش از خروج نهایی، در ۲۶ آگست، حمله انتحاری داعش در نزدیکی «دروازه ابی» میدان هوایی کابل جان ۱۳ نظامی امریکایی و بیش از ۱۷۰ غیرنظامی افغان را گرفته بود.
با وجود این فاجعه خونین، عملیات انتقال ادامه یافت؛ نیروهای امریکایی همزمان باید امنیت محیط را تأمین میکردند و روند عقبنشینی خود را پیش میبردند. زمانی که چرخهای پرواز C-17 از زمین کنده شد، دیگر هیچ چکمهپوش امریکایی در میدان باقی نمانده بود.
این فرمانده امریکایی پس از سوار شدن به هواپیما خطاب به سربازانش گفت: «کار بهخوبی انجام شد؛ به همه شما افتخار میکنم.» این از معدود جملات ثبتشده او در آن دقایق پایانی است.
پایان حضور ارتشها؛ تداوم شعلههای جنگ
خروج ژنرال گروموف از افغانستان بهمعنای پایان جنگ نبود؛ حکومت نجیبالله هنوز در کابل بر اریکه قدرت تکیه داشت و مسکو به حمایتهای مالی و تسلیحاتی از آن ادامه میداد.
واشنگتنپست در روز خروج نوشت که بحران افغانستان با رفتن نیروهای شوروی پایان نیافته، بلکه این کشور وارد فصل تازهای از خونریزی شده است. ارتش سرخ رفته بود، اما شعلههای جنگ میان دولت کابل و مجاهدین زبانه میکشید.
سالها بعد، در سپتامبر ۲۰۰۱ و در آستانه لشکرکشی ایالات متحده به افغانستان، جنرال گروموف در گفتوگو با واشنگتنپست درباره آن روز تاریخی گفت: «احساس کردم بار بسیار سنگینی از دوشم برداشته شد.» این فرمانده کهنهکار شوروی جنگی دهساله را تجربه کرده بود و اکنون میدید همان سرزمینی که ارتش سرخ از آن عقب نشست، حضور نظامی قدرت دیگری را تجربه میکند.
در کابل، خروج دوناهو نقطه پایانی بر طولانیترین جنگ تاریخ امریکا پس از حملات ۱۱ سپتامبر بود. با سقوط پایتخت در ۱۵ آگست، میدان هوایی بینالمللی تنها گلوگاه فرار از حاکمیت دوباره طالبان به شمار میرفت؛ میدانی که بهمحض برخاستن آخرین پرواز C-17، به کنترول کامل جنگجویان طالبان درآمد.
سقوط دوباره کابل و قدرتگیری طالبان
همزمان با پنجمین سالگرد این رویداد، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، ۳۱ اگست را «روز شکست امریکا و متحدان غربی آن» و از رویدادهای «پرافتخار» در تاریخ افغانستان خوانده است.
او در گفتوگو با رسانههای وابسته به طالبان مدعی شده که افغانها در این روز به «اشغال ۲۰ ساله» پایان دادند و با رفتن نیروهای خارجی، کشور به گفته او به ثبات و حکومت مقتدر مرکزی دست یافته است؛ ادعایی که به قول کارشناسان در تضاد آشکار با واقعیت بحرانهای عمیق سیاسی، حقوق بشری و انزوای بینالمللی افغانستان قرار دارد.
دو قاب متفاوت از یک سرنوشت مشابه
در حیرتان، جنرال شوروی در روشنایی روز، در برابر دوربینها و با استقبال فرزندش از پل گذشت؛ در کابل، فرمانده امریکایی در دل سیاهی شب و زیر لنز سبز دوربین دید در شب از عقب هواپیما بالا رفت.
میان این دو تصویر ۳۲ سال فاصله است؛ هر دو ابرقدرت با دلیلهای متفاوت پا به این کشور گام گذاشتند و سرانجام ناگزیر به ترک آن شدند، اما در هر دو مقطع، سوار شدن آخرین سرباز هرگز پایان رنج و بحران افغانستان نبود؛ یکی در ۱۹۸۹ از روی پل پیاده عبور کرد و دیگری در ۲۰۲۱ از پلههای هواپیما بالا رفت تا دو قاب متفاوت از پایانی مشابه در تاریخ ثبت شود.
