چرا نیمروز اول سقوط کرد؟
درست چهار سال پیش نیمروز اولین ولایتی بود که به دست طالبان افتاد. حکومت اشرف غنی تصور میکرد که مرزهای غربی به اندازه مرزهای جنوبی و شرقی کشور شکننده نیست و انتظار نداشت که هرات یا نیمروز اول به دست طالبان بیفتد.
درست چهار سال پیش نیمروز اولین ولایتی بود که به دست طالبان افتاد. حکومت اشرف غنی تصور میکرد که مرزهای غربی به اندازه مرزهای جنوبی و شرقی کشور شکننده نیست و انتظار نداشت که هرات یا نیمروز اول به دست طالبان بیفتد.
جنگجویان طالبان با کمترین درگیری زرنج، مرکز نیمروز را تصرف کردند. مقامهای دولتی و نیروهای امنیتی بدون مقاومت قابلتوجه، مرکز ولایت را ترک کرده و به سمت ایران فرار کردند. ویدیوها و تصاویری که از این رویداد منتشر شد، نشان میداد که مرزبانان ایرانی از ورود تانکهای ارتش افغانستان به خاک ایران جلوگیری کرده و مرز را بستند. صدها نفر از ساکنان زرنج نیز به سمت مرز ایران گریختند، اما اجازه عبور نیافتند.
چند روز پیش از سقوط، زرنج زیر سایه بیاعتمادی، ترس و وحشت قرار داشت. طالبان شهر را از چند جهت محاصره کرده بودند و صدای شلیک کلاشنیکفها و سلاحهای سنگین آرامش شهر را برهم زده بود.
خطوط مقاومت نیروهای دولتی بهسرعت فروپاشید و سربازان و مقامات به ولسوالی چهاربرجک عقبنشینی کردند. طالبان بهتدریج مناطق شهری را تحت کنترول خود درآوردند، به مقام ولایت وارد شدند و پرچم خود را برافراشتند. آنها همچنین کنترول میدان هوایی را به دست گرفتند و دروازههای زندان را گشودند تا زندانیان را آزاد کنند. این سقوط نهتنها روحیه طالبان را تقویت کرد، بلکه اعتماد به نفس نیروهای دولتی و مقامات حکومتی را بهشدت ضعیف ساخت.
این رویداد نقطه عطفی در پیشروی سریع طالبان بود که طی کمتر از دو هفته، بهاستثنای پنجشیر، تمام ولایات افغانستان از جمله کابل را تحت تسلط خود درآوردند. اما چرا نیمروز، ولایتی دورافتاده در جنوب غرب افغانستان فرو ریخت؟
دورافتادگی نیمروز
یکی از عوامل کلیدی در سقوط سریع نیمروز، موقعیت جغرافیایی و انزوای آن بود. دوری از مرکز و نبود زیرساختهای قوی، ارسال کمکهای نظامی و لجستیکی به این ولایت را دشوار کرده بود. این انزوای جغرافیایی باعث شد که نیروهای دولتی در برابر حملات طالبان آسیبپذیرتر شوند و توانایی مقاومت در برابر محاصره را از دست بدهند.
حمایت ایران از طالبان
علیرغم روابط پرتنش ایران با طالبان در دهه ۹۰، برخی مقامات سابق ادعا میکنند که جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر به حمایت از طالبان روی آورد. به گفته آنها، این حمایت پس از توافق صلح ایالات متحده با طالبان در دوحه در سال ۲۰۲۰ شدت گرفت. زمانی که ایران متوجه شد ایالات متحده از افغانستان خارج خواهد شد و طالبان احتمالاً قدرت را به دست خواهند گرفت، کمکهای خود به این گروه را افزایش داد.
یک مقام ارشد پیشین وزارت دفاع امریکا به افغانستان اینترنشنال گفت که جمهوری اسلامی ایران از سال ۲۰۱۲ به بعد سالانه دستكم ۱۰۰ میلیون دالر به طالبان کمک کرده است. کارتر ملکاسیان، مشاور پیشین پیمان ناتو گفت که کمکهای ایران به طالبان در دهه اول حضور امریکا در افغانستان اندک بود، اما پس از سال ۲۰۱۲ کمک جمهوری اسلامی به این گروه افزایش قابل ملاحظهای پیدا کرد.
والی سابق یکی از ولایات جنوب غربی مدعی است که «کمر حکومت را سپاه پاسداران در ولایات جنوب غربی شکست.» او معتقد است که حمایت تسلیحاتی و لجستیکی ایران نقش تعیینکنندهای در پیروزی طالبان در ولایات جنوب غربی، بهویژه نیمروز، فراه، بادغیس و هرات داشت.
به گفته این مقام سابق که خود در خط مقدم جنگ با طالبان حضور داشته، ایران دو ابزار جنگی کلیدی در اختیار طالبان قرار داد که معادله جنگ را به نفع آنها تغییر داد:
۱.سلاح تکتیرانداز بزبزک: این سلاح با دقت بالای نشانهزنی، به طالبان امکان داد تا فرماندهان و مقامات دولتی را از راه دور هدف قرار داده و از پای درآورند.
۲.بشکههای زرد انفجاری: مواد منفجره جاسازیشده در این بشکهها تلفات سنگینی به نیروهای دولتی وارد کرد. طالبان همه ساله در مراسمهای پیروزی خود، این بشکهها را بهعنوان نمادی از موفقیتهایشان به نمایش میگذارد.
تایید مستقل این موضوع دشوار است که طالبان طرز ساخت و استفاده از بمبهای دستساز بشکهای را برای نخستینبار از کجا فرا گرفتند. ایران و پاکستان در تربیه و تجهیز طالبان در مقاطع مختلف نقش داشتند. با این حال مقامهای طالبان میگویند بمبهای بشکهای حاصل دست جنگجویان این گروه است.
درباره آغاز کمکهای ایران به طالبان، مرکز تحقیقی مبارزه با تروریسم مربوط به دانشگاه نظامی ویست پوینت امریکا در سال ۲۰۱۰ در مقالهای نوشت: «شواهد بهدست آمده نشان میدهد سپاه پاسداران ایران، از طریق نیروی قدس خود، به عناصر طالبان سلاح، مواد منفجره، بمبهای کنار جادهای و انواع دیگر حمایت ارائه کرده است. تا سال ۲۰۰۹، نیروهای نظامی بریتانیا در ولایت هلمند محمولههایی از تسلیحات ساخت ایران را توقیف کردهاند که شامل موشکهای ضدهوایی روسی SA-14 مدل گرملین بودهاند؛ این موشکها قابل حمل توسط نفر و مخصوص اهداف در ارتفاع پایین هستند.»
یک مقام سابق پنتاگون گفت که سپاه همچنین دوربینهای دید در شب، ابزارهای نظارت و پهپادهایی را در اختیار نیروهای طالبان از جمله ملا منان در منطقه هلمند قرار داده است و به افراد این گروه، چگونگی استفاده از این تجهیزات را نیز آموزش داده است
والی سابق دولت پیشین تاکید کرد که ایران از نزدیک به نیروهای طالبان آموزش نظامی میداد. او که نخواست نامش گرفته شود، گفت که وقتی مقامات سابق افغان از دیپلوماتها و مقامات ایرانی درباره حمایت این کشور از طالبان میپرسیدند، میگفتند که این اطلاعات واقعیت ندارد و توطئه امریکا است.
برایان هوک نماینده سابق امریکا در امور ایران در سال ۱۳۹۷ خورشیدی رسما جمهوری اسلامی را به حمایت تسلیحاتی از طالبان متهم کرده بود. او اسناد و شواهدی را نیز با رسانهها شریک ساخت که نشاندهنده حمایت ایران از طالبان بود. اما حکومت افغانستان هرگز به گونه رسمی ایران را به حمایت از طالبان متهم نکرد.
برخی فرماندهان محلی در جنوب غرب کشور از جمله هلمند مدعی بودند که جنگافزارهای ایرانی را به دست آوردهاند که نشاندهنده حمایت ایران از طالبان میباشد. آنان از جمله موشک فجر را از هلمند به دست آوردند. فجر از موشکهای ساخت ایران است که برد حد اکثر آن تا به هشتاد کیلومتر میرسد.
پیشروی طالبان پس از نیمروز
تصرف نیمروز نقطه شروع موج سقوطهای بعدی بود. طالبان با اعتماد به نفس حاصل از این پیروزی، به پیشروی خود ادامه دادند و طی یک هفته، بدون مواجهه با مقاومت جدی، اکثر ولایات افغانستان را تحت کنترول درآوردند. با این حال، در ولایاتی مانند هرات، تخار، بلخ و هلمند، نیروهای ارتش مقاومتهایی از خود نشان دادند، اما این مقاومتها نیز در نهایت فروپاشید. سقوط سریع نیمروز بهعنوان اولین ولایت، زمینهساز تسلط کامل طالبان بر افغانستان در کمتر از دو هفته شد.
با این حال، گسترش CPEC به خاک افغانستان با مخالفت صریح هند مواجه شده است. وزارت خارجه هند در بیانیهای در روز دوم اسد اعلام کرد که توسعه این پروژه به داخل افغانستان «غیرقابلپذیرش» است. دهلینو دلیل اصلی مخالفت خود را عبور بخشی از مسیر این دهلیز از مناطق مورد مناقشه در جامو و کشمیر عنوان کرده است؛ مناطقی که هند آنها را تحت «اشغال غیرقانونی» پاکستان میداند.
از منظر هند، مشارکت هر کشور ثالث در این پروژه بهمنزله تأیید ضمنی حاکمیت پاکستان بر کشمیر تلقی میشود و این مسئله خط قرمز دیپلوماتیک برای دهلینو به شمار میرود.
دهلیز اقتصادی چین–پاکستان دستکم از سه مسیر به افغانستان گسترش مییابد: مسیر پشاور–کابل، کویته–قندهار و دهلیز استراتژیک واخان.
نقش راهبردی دالان واخان
دالان واخان، نوار باریکی در شمالشرق افغانستان، تاریخی پر فراز و نشیب دارد که جایگاه راهبردی امروز آن را بهخوبی توضیح میدهد. در دوران باستان، این منطقه بخشی از مسیر راه ابریشم بود؛ مسیری که کاروانهای تجاری را میان چین، آسیای میانه، ایران و هند پیوند میداد. اما بر بنیاد اسناد تاریخی، جایگاه کنونی واخان بهویژه در چارچوب رقابتهای قرن نوزدهم شکل گرفت؛ زمانی که در بستر رقابت استعماری میان امپراتوری بریتانیا و روسیه تزاری، معروف به «بازی بزرگ» این دالان بهمنزله حائلی ژئوپلیتیکی طراحی شد تا از برخورد مستقیم دو امپراتوری جلوگیری کند. نتیجه آن، تشکیل نواری بهطول تقریبی ۳۵۰ کیلومتر و عرضی میان ۱۳ تا ۶۵ کیلومتر بود که افغانستان را به چین متصل میساخت و از تماس مستقیم میان روسیه و هند بریتانیایی جلوگیری میکرد.
از آن زمان تاکنون، واخان بهصورت رسمی بخشی از خاک افغانستان باقی مانده است؛ اما بهدلیل موقعیت منحصربهفرد جغرافیاییاش، همواره در کانون توجه قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بوده است.
اهمیت دالان واخان برای چین و پاکستان
با مطرحشدن ابتکار جهانی «کمربند و جاده» چینو بهویژه پروژه کلان دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC)، دالان واخان بار دیگر به کانون توجه راهبردی در منطقه بدل شده است. چین در قالب CPEC تاکنون بیش از ۶۰ میلیارد دالر در پاکستان سرمایهگذاری کرده است؛ رقمی که نشاندهنده اهمیت ویژه این مسیر برای دسترسی بیجینگ به آبهای آزاد، بازارهای خاورمیانه و اروپا و نیز نفوذ اقتصادی در آسیای میانه است.
از منظر چین، دالان واخان نقشی چندبعدی دارد. این مسیر میتواند منطقه سینکیانگ را مستقیما به افغانستان و جمهوریهای آسیای میانه متصل کند، و از طریق آن، بستر کمهزینهتری برای توسعه نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیجینگ فراهم آورد. واخان همچنین یکی از محورهای طرح «جاده ابریشم دیجیتال» چین قرار است و نقش کلیدی در انتقال فایبر نوری و اتصال دیجیتال منطقهای ایفا میکند.
اما پیوند واخان با CPEC صرفا اقتصادی نیست؛ بیجینگ اهداف امنیتی مشخصی را نیز دنبال میکند. یکی از نگرانیهای اصلی چین، حضور جنگجویان اویغور وابسته به «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» در افغانستان است. این گروه خواهان جدایی استان مسلماننشین سینکیانگ از خاک چین است و حضور آنها در مرزهای غربی، تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی چین تلقی میشود. از این منظر، توسعه زیرساختی واخان بهشرطی از سوی چین پیگیری میشود که تدابیر امنیتی لازم برای مهار تهدیدات افراطگرایانه در این منطقه فراهم گردد. برخی تحلیلگران چینی حتی هشدار دادهاند که واخان ممکن است به شاهراهی برای نفوذ جنگجویان اویغور به خاک چین تبدیل شود.
افزون بر ملاحظات امنیتی، دالان واخان از منظر دسترسی به منابع طبیعی افغانستان نیز برای چین اهمیت راهبردی دارد. بیجینگ که نیازمند تامین مواد خام برای صنایع پیشرفته، بهویژه در حوزه فناوریهای سبز است، بهشدت به منابع کمیاب افغانستان از جمله مس و لیتیوم چشم دوخته است. وعده سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دالری چین در معادن لیتیوم و فعالیت شرکتهای چینی در معدن مس عینک، حاکی از اولویت راهبردی این منابع در رقابت جهانی فناوری، بهویژه در صنعت موترهای برقی است.
در سطح منطقهای، پاکستان نیز دالان واخان را فرصتی برای اتصال مستقیم به آسیای میانه میداند. این مسیر میتواند مناطق کمتوسعهیافتهای مانند چترال را به شبکههای تجاری منطقهای متصل ساخته و همزمان، وابستگی اسلامآباد به گذرگاههای سنتی و ناپایدار را کاهش دهد. طرح احداث بزرگراه چترال–واخان و ایجاد منطقه اقتصادی چترال (CEZ) در همین راستا طراحی شدهاند و بیانگر برنامهریزی زیرساختی پاکستان برای بهرهگیری از این مسیر جدید است.
در همین حال، تاجیکستان نیز بهعنوان حلقهای مهم در این زنجیره ترانزیتی، از گسترش CPEC به آسیای میانه استقبال کرده است. در سفر نخستوزیر پاکستان به دوشنبه در نهم جوزا، دو طرف بر تقویت پیوندهای اقتصادی از طریق این دهلیز تأکید کردند. برای تاجیکستان، این پروژه همزمان فرصتی برای جذب سرمایهگذاری چینی و اتصال به بازارهای جنوب آسیا و آبهای آزاد محسوب میشود.
موضع طالبان؛ ورود به بازی چین و پاکستان
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، این گروه تلاش کرده تا جایگاه افغانستان را در نظم نوظهور منطقهای بازتعریف کند. نشستهای مهمی منطقهای برای اجرایی ساختن پروژههای کلیدی منطقهای برگزار شدهاست. دالان واخان، بهعنوان یگانه نقطه اتصال مستقیم افغانستان با چین، در راهبرد طالبان از اهمیت ویژهای برخوردار شده است. طالبان این منطقه را صرفا یک گذرگاه جغرافیایی نمیداند، بلکه از ان به عنوان ابزاری برای تقویت مشارکت خود در بازیهای مهم منطقهای استفاده میکند.
در دوم سپتامبر ۲۰۲۴، سفیر چین در کابل به همراه وزیر احیا و انکشاف دهات طالبان از نقطه صفر مرزی و روند اجرایی دهلیز واخان، که با منابع مالی چین تمویل میشود، بازدید کرد. وی در جریان این بازدید اعلام کرد که در صورت رفع نگرانیهای امنیتی، واخان میتواند به یکی از مهمترین دهلیزهای ترانزیتی منطقه تبدیل شود.
در شرایطی که افغانستان تحت حاکمیت طالبان با تحریمهای شدید مالی و بانکی بینالمللی، فقر گسترده و زیرساختهای فرسوده مواجه است، این گروه تلاش دارد با تکیه بر تعاملات منطقهای، بهویژه با قدرتهایی مانند چین و روسیه، زمینه را برای جذب سرمایهگذاری در بخشهای زیربنایی و استخراج منابع طبیعی فراهم سازد.
هند؛ در حاشیه اتصال، در متن نگرانی
مخالفت صریح هند با پیوستن افغانستان به دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) تنها به مسأله حقوقی کشمیر محدود نمیشود. از منظر ژئوپولیتیکی، دهلینو نگران است که ورود افغانستان به این پروژه، موازنه منطقهای را به نفع محور چین–پاکستان تغییر داده و نفوذ سنتی هند در افغانستان را با چالش جدی مواجه سازد. همچنین، این تحول میتواند ابتکارات بلندمدت هند برای دسترسی مستقل به آسیای میانه را به حاشیه براند.
در دو دهه گذشته، هند با هدف تقویت حضور اقتصادی و ژئوپولیتیکی خود در منطقه، سرمایهگذاری گستردهای در افغانستان و پروژههای ترانزیتی پیرامون آن انجام داده است. از جمله مهمترین این تلاشها، مشارکت در توسعه بندر چابهار ایران و راهاندازی دهلیز زاهدان–زرنج است؛ مسیرهایی که بهمنظور دور زدن پاکستان طراحی شدهاند تا هند از طریق ایران به افغانستان و فراتر از آن به آسیای میانه متصل شود.
در سال ۲۰۰۹، حامد کرزی، رئیسجمهور وقت افغانستان، و پرانا موکرجی، وزیر خارجه هند، شاهراه دلارام–زرنج را افتتاح کردند. این مسیر به طول ۲۲۰ کیلومتر و با هزینه نزدیک به ۱۴۰ میلیون دالر از کمکهای توسعهای هند ساخته شد و افغانستان را به بنادر مهم چابهار و بندرعباس ایران متصل کرد. پاکستان از همان ابتدا گسترش این پروژه را تهدیدی راهبردی تلقی کرده و آن را هدف حملات مرگبار توسط گروه طالبان قرار داد.
بازگشت تحریمهای امریکا علیه پروژه چابهار، افزایش تنشها در خاورمیانه، و گسترش نفوذ تدریجی چین در افغانستان – بهعنوان شریک استراتژیک پاکستان – نگرانیهای فزایندهای در دهلینو ایجاد کرده است. به باور تحلیلگران هندی، این کشور در حال عقبنشینی از موقعیت منطقهای خود است و دستاوردهای حاصل از دو دهه سرمایهگذاری در افغانستان و رقابت استراتژیک برای نفوذ در آسیای میانه در معرض تهدید جدی قرار دارد.
تحقق طرح اتصال واخان به CPEC، نهتنها مسیرهای ترانزیتی جایگزین هند را تضعیف میکند، بلکه راه را برای گسترش نفوذ اقتصادی و ژئوپولیتیکی چین به غرب آسیا نیز هموار میسازد؛ تحولی که میتواند هند را در رقابت منطقهای منزویتر سازد و ابتکارات زیرساختی آن را در جنوب و مرکز آسیا به حاشیه براند.
از اینرو، واکنشهای تند هند را باید در چارچوب سیاست بازدارنده گستردهتری تحلیل کرد؛ سیاستی که هدف آن مهار نفوذ چین و پاکستان در محیط پیرامونی افغانستان و آسیای میانه است. از نگاه دهلینو، دهلیز اقتصادی چین – پاکستان و اتصال واخان بهآن ابزاری راهبردی برای بهحاشیهراندن منافع ژئوپلیتیکی هند بهشمار میآید. در این میان، کشورهای غربی نیز افزایش دسترسی چین به آبهای اقیانوس هند را تهدیدی علیه موازنه قدرت در منطقه تلقی میکنند.اکنون این پرسش مطرح است که آیا هند میتواند از رهگذر تعامل با واشنگتن، تحریمهای اعمالشده بر پروژه چابهار را لغو کرده و در چارچوبی بزرگتر، همکاری راهبردی با روسیه و کشورهای آسیای میانه را برای احیای این مسیر دنبال کند یا خیر.
با این حال، در سوی دیگر معادله، آینده دالان واخان – بهعنوان یکی از مسیرهای کلیدی برای گسترش دهلیز اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) – همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. نبود زیرساختهای مناسب، تنشهای امنیتی در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوا که به باور اسلامآباد دهلی در عقب آن قرار دارد، و همچنین تشدید رقابتهای راهبردی میان قدرتهای منطقهای، از جمله چالشهای مهمی بر سر راه توسعه این پروژه اند.
بیتردید، پیوستن افغانستان به CPEC از مسیر دالان واخان، فصلی تازه در رقابتهای ژئوپلیتیکی منطقهای گشوده است. رقابتی که فراتر از ابعاد اقتصادی، لایههایی پیچیده از معادلات سیاسی و امنیتی را نیز دربر میگیرد.
در چنین فضای بهشدت تنشآلود، این پرسش کلیدی مطرح است که آیا طالبان خواهد توانست میان قدرتهای رقیب توازن استراتژیک برقرار کند؟ و آیا قادر خواهد بود نقش افغانستان را از «میدان رقابت» به «پل اتصال منطقهای» تغییر دهد؟
اپوزیسیون طالبان کجاست؟ چرا جریانهای مخالف طالبان نمیتوانتد مسیر روشنی برای چالش یا تغییر ارائه دهند؟
پس از چهار سال سلطه طالبان، این پرسشی است که نه تنها پاسخ نیافته بلکه هر روز پر رنگتر از همیشه در فضای سیاسی و اجتماعی افغانستان مطرح شده است.
اگر به دنبال پاسخ ساده و متداول برای این سوال باشیم، یافتن پاسخ ساده است: طالبان بیرحماند و در سرکوب مخالفان خود مرز نمیشناسند، مخالفان پراکندهاند و جهان بیتفاوت. اما پاسخ اصلی این نیست، چون این موارد نه دلیل بلکه خود شان مدلولاند. پراکنده بودن اپوزیسیون «دلیل» نیست، بلکه یک مدلول و زاده یک عامل مهم و پنهان است. به نظر میرسد آن عامل اصلی و مهم که دلایل و عوامل دیگر نیز به آن بر میگردد، «وابستگی ذهنی» است.
وابستگی، اپوزیسیون را فلج کرده است
بیعملی اپوزیسیون طالبان نه از ناتوانی است، نه حتی از کم توانی، بلکه از وابستگی ذهنی است. اپوزیسیون طالبان، برخلاف تصور رایج، نه آنقدر ناتوان است که نتواند کاری کند، و نه طالبان آنقدر قدرتمند است که نشود به چالششان کشید. جریانهای مخالف طالبان از نظر گستردگی، وسعت جغرافیایی و هم از لحاظ تنوع قومی و فرهنگی قلمرو وسیعی دارد. کلاف سردرگم اپوزیسیون در ذهنیتی است که به وابستگی خو گرفته و فلج شده است.
بیست سال حضور غرب در افغانستان، آنقدر سنگین بود که نه تنها ساختار دولت، بلکه نظام اندیشیدن، تصمیمگیری و عادتها همه کنشگران را تحت تاثیر قرار داد و ذهنیتی را به بار آورده است که به عصا و پشتوانه عادت کرده و اعتماد به پاهای خودش را از دست داده است.
در اپوزیسیون طالبان سیاستمدار، منتظر اجازهی غرب است، کسانی هستند که به توانایی خود برای به چالش کشیدن طالبان باور دارند اما مطمین نیستند که اگر این کار را بکنند غرب موافق است یا نه؟
فعال مدنی نیز منتظر پروژه غرب است تا حرف بزند. رسانه، با پول بیرونی میچرخد. و کنفرانسهای اپوزیسیون، هنوز با بلیط، ویزا و هتل خارجیها برگزار میشود. تا این امور تامین نباشد کس به کنفرانس نمیرود. و تا سود روشن مالی در میان نباشد کسی کنفرانس نمیگیرد. اینها واقعیتهای تلخی است که بالاخره زمان گفتنش فرا رسیده است.
در چنین وضعیتی، کسی خودش را مسئول تغییر نمیداند، بلکه دنبال جلب حمایت خارجی برای تغییر است. انگار حتی آزادی هم باید از خارج تأمین شود. انگار حق، باید با ویزای شنگن، یا نشست ژنو، یا بودجه وزارتخانههای خارجی، به داخل بیاید.
هریت تابمن، زن سیاهپوستی که صدها برده را در آمریکا از طریق «راهآهن زیرزمینی» فرار داده بود، سخن معروفی دارد: «من هزار برده را آزاد کردم، میتوانستم هزاران نفر دیگر را هم آزاد کنم، اگر فقط خود شان باور میکردند که میتوانند فرار کنند و برده نباشند.»
اکنون، بسیاری از اپوزیسیون ضد طالبان، دقیقاً در چنین وضعیتیاند.
طالب شکستناپذیر نیست
واقعیت این است که گروه طالبان نه شکستناپذیر است، نه تافتهای جدا بافته از تاریخ افغانستان، بلکه شدیدا شکننده و رو به زوال است. این گروه با نفرت عمومی مواجه است. مشروعیت داخلی و بینالمللی ندارد. پشتیبانی مردمیاش محدود است. از نظر کارآمدی در اداره کشور ورشکسته است. از نظر بینالمللی منزوی است و از لحاظ استراتژیک هیچ دوست و همپیمان واقعی وجدی که روی همکاری درازمدت با طالبان حساب بازکرده باشد، وجود ندارد.
دو روی یک سکه: گفتوگو و جنگ میهنی
ما در جبهه آزادی افغانستان، از همان آغاز، واقعبینانه و بهصورت همزمان با مسئله تعامل و گفتوگو از یک طرف و جنگ میهنی و آزادیخواهانه برای سرزمین و سرنوشت مان از طرف دیگر، مواجه بودیم. مثل هر جریانی دیگری، چنین امری بسیار طبیعی بود، چون دیپلماسی و جنگ نه تنها دو مقوله متضاد نیستند، بلکه دو روی یک سکه و امتداد یکدیگر در صحنه بیپرده قدرتاند. همانگونه که کاریلفون کلاوزویتس، جنگ را «ادامه سیاست با ابزارهای دیگر» مینامد، دیپلماسی نیز در چنین چارچوبی، شکلی نرمتر اما نه الزاماً مسالمتآمیز از همان نبرد برای منافع و بقاست.
با شناختی که از تفکر و عملکرد طالبان داشتیم و نیز واقعیتهای میدانی که در نخستین ماههای تسلط طالبان و قبل از تاسیس جبهه آزادی با آن روبهرو شدیم، ما را به این نتیجه رساند که از ظرافتها و پیچیدگیهای واقعیِ منازعات امروز غافل نمانیم، بهویژه زمانیکه پای مبارزات آزادیخواهانه و مسئولیت و رسالت مان در قبال سرنوشت جمعی در میان است.
همیشه و برای هرملتی مادامی که سلطهگری با سلاح، تحریم یا تحقیر هویت رخ داده است، جنگیدن نه تنها یک واکنش مشروع، بلکه یک ضرورت اخلاقی و تاریخی بوده و تاریخ بشر مملو از مبارزات آزادیخواهانه است.
جبهه آزادی در برابر ساختارهای نا برابر و قدرتهای متجاوز، نه تنها حق دفاع از خود را محفوظ میدارد، بلکه حامل وظیفهای است برآمده از کرامت انسانی: دفاع از حق تعیین سرنوشت، پاسداری از فرهنگ، و ایستادن در برابر تحمیل.
در چنین شرایطی، دیپلماسی دیگر بازی چانهزنی بر سر منافع نیست، بلکه بخشی از مبارزه است؛ تلاشی برای بازتاب درد، حقیقت، و حقانیتِ مردمانی که برای آزادی میجنگند.
مذاکره بدون اعمال فشار، یک رؤیاست
چهار سال پیش، در نخستین روزهای سقوط نظام جمهوری، برای ما روشن بود که تعامل و گفتوگو بدون اعمال فشار، یک رؤیاست. اگر جریانهای مخالف طالبان در چهار سال گذشته فشار واقعی بر این گروه وارد میکردند، به احتمال قوی اکنون طالبان پشت میز مذاکره بود و یک راه حل دایمی روی میز. در این شکی نیست که جبهه آزادی به عنوان یک سازمان سیاسی-نظامی به اصل گفتوگو و تعامل و در یک کلام به دیپلماسی معتقد است. اما تنها زمانی که بر پایهی عزت، نه سازش، بنا شود.
زمان، همه چیز را در چهار سال گذشته روشن کرد. امروز، دیگر برای همه آشکار شده است که انتظار گفتوگو از طالبان، بیهوده است. و انتظار بازگشت غرب، سادهلوحی. جهان، اولویتهای خود را دارد و افغانستان، جز در زمانی که منافع آنها تهدید شده، در اولویت نبوده است. تصور کنید اگر حادثه یازدهم سپتامبر و حضور بنلادن در افغانستان رخ نمیداد، آیا ناتو برای نجات ما از جنگ داخلی به افغانستان میآمد؟ بدون تردید، نه.
چه باید کرد؟
امروز، مبارزه برای سرزمین، مردم، و آینده مان، نه وظیفه جهان، که رسالت خود ماست. برای توفیق در این امر مهم پیمودن دو مسیر به صورت همزمان لازم است:
اول: اقدام عملی برای برچیدن «امارت» به عنوان یک نظام توتالیتر، غیرقابل اصلاح و ضدبشری؛ انتظار باید برای همه به پایان رسیده باشد، سرنوشت ما در گرو تلاش خود ما است معجزهای قرار نیست اتفاق بیفتد.
دوم: هماندیشی برای آیندهای که تمامیت ارضی، ثبات سیاسی، حاکمیت قانون و رفتن به سوی رفاه عمومی و عدالت اجتماعی را تضمین کند و ما را از افتادن در چالشهای احتمالی عبور دهد. در چهارسال گذشته به رغم جمع شدنهای فراوان حاصل دندانگیری از آن بیرون نیامده است. چرا؟ به این دلیل که میدان جدال واقعی با طالب سرد است. تا زمانی که میدان جدال واقعی چنین باشد، اندیشیدن جدی در پس زمینه اصلا اتفاق نمیافتد. این بسیار طبیعی است.
داوود ناجی در بخش نخست این مقاله میگوید که طالبان یک گروه مسلح و ایدئولوژیک است و باوری به گفتوگو و راه حل سیاسی ندارد.
جزئیات بیشتر این مقاله را اینجا بخوانید: 'آن سوی میز گفتوگو کسی نیست'
